прил. (устный) тылынан (этии); словесный приказ тылынан бирикээс.

частица модальная, выражает ссылку на какой-л. устный источник говорят; үөрэнэр сурахтаах говорят, он учится; ср. сураҕа .

нареч. тылынан; сообщи устно тылгынан кэпсээ.

сов. чем 1. (удовлетвориться) муҥурдан, дуоһуй; ограничиться устным приветствием тылынан эҕэрдэлээһининэн муҥурдан; 2. (свестись к чему-л.) муҥ.урдан, бүт.

извещать, сообщать о чём-л., передавать что-л. кому-л. через кого-л. (устно); миигин кэллин диэн илдьиттээбит он известил меня, чтобы я приехал.

1) извещение, сообщение, поручение (передаваемое устно через кого-л.); илдьиттэ ыыт = послать извещение; 2) вестник, гонец; илдьит сааппат погов. гонец не стыдится (передавать поручения).

аат.
1. Тылынан бэриллэр кылгас бирикээс. ☉ Краткий устный приказ установленной формы, команда
Өрүс диэки «Шагом марш!» диэн хамаанда иһиллэр. Күндэ
Ол улуу будулҕан ортотугар хамандыыр: «Табаарыстар, уоту аһыҥ!» — диэн хамаандата дуораһыйбыта. С. Никифоров
Хамандыыр тохтуурга хамаанда биэрдэ, тохтоон бүлүмүөтү эһэн, ытыалаһан бардылар. Н. Түгүнүүрэп
2. Спортивнай күрэхтэһиилэргэ эбэтэр оонньууларга кыттар, күрэхтэһэр дьон бөлөҕө, спортивнай кэлэктиип. ☉ Спортивный коллектив, команда (обычно во главе с капитаном)
Кыттыылаахтар састааптарын, туруоруллубут хамаандалары уонна кэлэр күрэхтэһиилэри кэпсээн баран, боксуордарга ситиһиилэри баҕарда. Н. Лугинов
Хамаанданан түмүккэ Саха сирин бөҕөстөрө эрэллээхтик бастыыллар. «ЭК». КВН оонньуу кэнниттэн дьүүллүүр сүбэ хас да хамаанданы сыыйда. «Саха с.»
3. Туох эрэ биир ситимнээх, биир санаалаах дьон бөлөҕө, ким эмэ эргимтэтэ. ☉ Группа связанных чем-л. людей, чьё-л. окружение, команда
Дыгын тойон хамаандатын барытын өлөрөннөр, бэйэтин туппуттар. Саха фольк. Халыҥ хамаанданы испииһэктии оҕус! Амма Аччыгыйа
Чэ, Марыына, кэлэ оҕус, бачча аармыйаны харайталаан, хамаанда гынаттаа. Н. Заболоцкай

аат.
1. Биригээдэ, звено треһи, управлениены кытта ханнык эмэ үлэни (хол., тутууну) толорорго түһэрсибит кэлэктиибинэй дуогабара. ☉ Подряд (обязательство выполнить какую-л. работу — напр., бригадный)
Кини «Якутзолото» холбоһукка бастакынан биригээдэнэн бэдэрээт ньыматын олохтообута. «ХС»
Ахсыс дьиэ акылаатын тутууга В. Тишин биригээдэтэ үлэ тэрээһинин уларытарга быһаарыммыта. Бэдэрээтинэн үлэлииргэ учаастак салалтатыгар этии киллэрбиттэрэ. «Кыым». Тутууну икки ньыманан ыытабыт: хаһаайыстыбаннай ньыманан уонна бэдэрээтинэн. «Ленин с.»
2. эргэр. От оттуурга, таһаҕас таһыытыгар дьадаҥы баайы кытта кэпсэтиитэ (үгэс курдук хабалаҕа киирэр усулуобуйаҕа). ☉ Подряд (договор, обычно устный, между бедняками и баями на заготовку сена, леса, перевозку груза, как правило, на исключительно кабальных условиях для бедняков)
Ыраахтааҕы саҕана бэдэрээт эгэлгэтигэр, бырыһыан ынырыгар миккиллэн-миккиллэн баран, хамначчытынан киирэрбит. Суорун Омоллоон
Кини хас сайын аайы Алдаҥҥа, бэдэрээккэ диэн ааттаан, алааһынан, үрэҕинэн көһө сылдьан, биирдии тыһыынча бугулу туруоран биэрэрэ. Күннүк Уурастыырап
Сорохторо баайдарга хамначчытынан сылдьара, сорохторо күнүнэн-ыйынан бэдэрээккэ үлэлииллэрэ. С. Васильев
◊ Бэдэрээккэ киир эргэр. — бэдэрээккэ үлэлииргэ кэпсэт. ☉ Наняться в подряд
Бүгүҥҥү түөрт уончалаах холкуостаах нэһилиэгин, улууһун баайдарыгар бэдэрээккэ киирэн, хабалаҕа хаптарбытын, эрдэ турар эрдьигэн, хойут утуйар кулут буолан сиэлбитин субу баар курдук өйдүүр буолбаат. Суорун Омоллоон
Бэдэрээккэ (бэдэрээт) кэпсэт көр бэдэрээккэ киир. Тыһыынча биэс сүүс кэриҥэ ахсааннаах мас кэрдээччи сахалары тойотторо, мас бэлэмнииргэ бэдэрээт кэпсэппэтэх буоланнар, үүртэлээн кэбиһэллэр. Н. Якутскай
Сорохтор сир куортамныыллар, сорохтор эһиилги сүөһү айаҕар кэпсэтэллэр, сорохтор от охсорго …… сорохтор арыы бэдэрээтигэр кэпсэтэллэр. МНН
Бэдэрээккэ ыл көр бэдэрээккэ киир. Чэ, ылыҥ, этиҥ эрэ, баай дьон суох буоллахтарына, кимтэн бэдэрээккэ ылыахпытый, кимиэхэ сүүрэн-көтөн биэрэн кырбаһы-тооромоһу бэриһиннэриэхпитий? Эрилик Эристиин. Бэдэрээт көтөҕүүтэ — бэдэрээккэ киирэн, таһаҕаһы таһыы. ☉ Перевозка грузов по подряду
Эр бэртэрин талан, Дьокуускайтан табанан бэдэрээт көтөҕүүтүгэр ыыппыттара. «ХС». Бэдэрээт тарт — бэдэрээттэһэн таһаҕаһы тас. ☉ Брать подряд на перевозку грузов
Аҕыйах табалаахпын, онон кыһыны атыыһыттарга бэдэрээт тардан айахпын ииттинэр этим. А. Софронов

аат.
1. Урут буолан ааспыт эбэтэр ким, туох эмэ туһунан кэпсээн, уос номоҕо оҥоруу, былыргы кэпсээн. ☉ Устный рассказ, история, передающиеся из поколения в поколение, предание
Сорох өс хоһоонноро ол-бу сэһэннэртэн, көрдөөх кэпсээннэртэн, биитэр остуоруйалартан үөскээн-төрөөн тахсаллара саха фольклоругар баар. Саха фольк. Оксана бу сэһэни ийэтиттэн, атын да кырдьаҕас дьонтон истэр буолара. Суорун Омоллоон
Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар, дойдутугар үгүс үйэлэргэ аата ааттана, сэһэн буола туруо. А-ИНА ДьБО
2. Сиһилии, уһуннук сэһэргэһии; сэһэргээһин. ☉ Долгая, подробная беседа; рассказ
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһууга үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньордоох эмээхсин аһыыр кэмнэрэ эрэ буоллар сэһэннэрэ тобуллааччы, онон бу киэһэ эмиэ була сатыы-сатыы кэпсэтии буолан барда. Эрилик Эристиин
Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. И. Федосеев
3. лит. Арамааннааҕар кыараҕас сюжеттаах литературнай айымньы. ☉ Повесть (литературный жанр)
Онон сэһэммит бастакы, иккис бастарын син ситимнээтибит. Н. Габышев
Сэһэн — уус-уран литература эпическэй айымньыларын ортоку көрүҥэ, ис хоһооно балай да уустук, геройдара элбэх буолаллар. СЛ-8
Беллетристика — кэпсээнинэн суруллубут уус-уран айымньылар: арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка — уопсай ааттара. ВГМ НСПТ
4. кэпс. Дириҥник толкуйдуур дьоҕурдаах киһи, бөлүһүөк. ☉ Мыслитель, философ. Кини [Курууппа Ойуун] итэҕэли билэр эрэ буолбатах, туһанар киһи, ол иһин биһиги кинини саха биир сэһэнин (бөлүһүөгүн) быһыытынан көрөбүт. КОК
5. эргэр. Айыы ойууна. ☉ Белый шаман
Айыы ойуунун былыр сороҕор ыһыах ойууна диэн ааттыыллара, сороҕор сэһэн дииллэрэ. «Сахаада»
♦ Сээркээн сэһэн фольк. — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар ойууланар олус муударай, барыны-бары билэр уонна ону наһаа уустаан-ураннаан кэпсиир кырдьаҕас оҕонньор. ☉ Персонаж в фольклорном произведении: мудрый, всезнающий старик, обладающий талантом красноречивого рассказчика (букв. красноречивый говорун)
Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Сэттэ бөссүөк бэйэтэ Сэттэ былас бытыктаах Сээркээн сэһэн оҕонньор. С. Данилов
◊ Сэһэн аллай — эмискэ баҕайы сэһэргиириҥ киир (үксүгэр аҕыйах саҥалаах киһини этэллэр). ☉ Неожиданно начать много говорить, рассказывать (обычно о неразговорчивом человеке), язык развязался
Уулаах олоҥхоһут идэтинэн бастыҥнар кэккэлэригэр баарын туһунан, туохха да хараҕа туолбатах кулуба тойон Баһылай Доодороп бэрт элбэхтик сэһэн аллайан …… тойотторго кэпсиирэ. Эрилик Эристиин. Сэһэн этии тыл үөр. — ыйытыыта эбэтэр күүһүрдүүтэ суох, туох эрэ туһунан сэһэргиир этии. ☉ Повествовательное предложение
Сэһэн этии кэннигэр туочука туруоруллар. СОТТЛ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии, ыйытыылаах этиини ыйытыы этии дэнэр. АЕ СТ
Сэһэн этии холку куолаһынан ааҕыллар. ПНЕ СТ. Сээркээн сэһэн — уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик билэр, өйдүүр киһи (үксүгэр кырдьаҕас оҕонньору этэллэр). ☉ Человек, обладающий феноменальной памятью, склонный к красноречию (в основном о стариках), добрый рассказчик
Сэмэн оҕонньор Айдаар билэринэн, сүрдээх сэргэх, сээркээн сэһэн бэйэтэ, уола баарыгар тыла-өһө аанньа тахсыбата. Н. Лугинов
Миэхэ сахам ырыалара Сээркээн сэһэни санаталлар, Арыт кинилэр кылыһахтара Кыыс бэрдигэр маарынныыллар. С. Данилов
Айылҕа, көтөр-сүүрэр дьикти кистэлэҥнэрин, таайыллыбат таабырыннарын билиэххин баҕардаххына, сээркээн сэһэн кырдьаҕастары тутус. М. Чооруоһап
ср. тюрк. чэчэн, чечен, шешен ‘красноречивый; сказитель, народный певец; мудрец’, монг. цэцэн ‘мудрый, умный; мудрец’