садаҕалаа диэнтэн хай
аата. Таарыччы эттэххэ, издательство салалтатын садаҕалааһын содулугар кырдьаҕас, уопуттаах эрэдээктэр И.И. Варламов эмиэ үлэтиттэн, уурааҕа суох, сорудах быһыытынан ууратыллыбыта. «Чолбон»
Онон билигин бастакы сорук — Петроградка киирэр бары суоллары харабыллааһын. Иккис сорук — Петроград иһигэр куонтурөрөбөлүүссүйэ сыдьааннарын сааларын-саадахтарын суйдааһын уонна бүтэһиктээхтик садаҕалааһын. Дж. Рид (тылб.)

түүлэс диэнтэн хай
аата. Табаарыстар, өр сылга дуогабардаһан сири түүлэһии ууратыллыбыта. И. Гоголев
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай. Сир иһин төлөбүр сир нолуога уонна арендалаһыы (түүлэһии) иһин төлөбүр курдук олохтонор. «Саха с.»

түүлээ I, II диэнтэн хай
аата. Түү улам-улам эргэрэн түһэр, саҥа түүнэн солбуллан иһэр. Түү солбуйсуута түүлээһин диэн ааттанар. СИиТ
[Саарба] сааскы түүлээһинэ — кыһыҥҥы түүтэ түһэр, кылгас уонна арыый да убаҕас соҕус сайыҥҥы түүтэ үүнэр кэмэ — кулун тутар ыйтан саҕаланар. ТВ СССБ
Бары аактаах сирдэри былдьаан ылан уопсастыбаларга бэриллибитэ итиэннэ уһун болдьохтоох түүлээһини ууратыллыбыта. СБТТ

ылҕаа диэнтэн хай
аата. Дьэ уонна бурдук ылҕааһынын урукку бобуу уурайбыт, ууратыллыбыт. С. Федотов
Сайын хортуоппуй үүнэн турар кэмигэр суортарынан ылҕааһын итиэннэ ыарыылаах уктары үргээһин ыытыллыахтаах. ФНС ХҮүС
Эрээттэр икки ардыларынан көбүтүү, сыыс оту ылҕааһын, уу кутуута, онтон да атын үлэлэр ыытыллыбыттара. «Кыым»

1. тэйит диэнтэн атын. туһ. Дьонун-сэргэтин чулуу да, ортолдьун да, мара да араҥатыттан тэйитиллибит, кинилэр олохторун көрбөт-билбэт, кэпсэппэт хайа да баһылык тирэҕин сүтэрэр. Н. Лугинов
   Төрөөбүт төрүт буоруттан, тапталлаах күндү доҕотторуттан тэйитиллэн, сир хоту уһугар үүрүллэн сылдьан тугу санаабыта буолуой? И. Сосин
   Ийэ тылын билбэтинэн төрөөбүт айылҕатыттан тэйитиллибит, онон аҕа көлүөнэлэрин кытары өй-санаа өттүнэн чугасаһар кыаҕын сүтэрбит оҕону киһи аһынар. «Чолбон»
2. көсп., кэпс. Уһулун, ууратылын (хол., дуоһунастан, үлэттэн). ☉ Быть отстранённым, снятым (напр., с должности, работы)
   Өрөспүүбүлүкэҕэ хамаанданы аанньа истибэт, бэйэлэрэ туспа төбөлөөх, үчүгэйи айар өйдөөхсанаалаах үгүс салайааччы тэйитиллибитэ. «Чолбон»

туохт.
1. Кыһыылаах ымынаҕынан ыарый. ☉ Болеть чесоткой
Ымынаҕырбыт таба түүтэ үксэ түһэр, бааһыттан олус эмсэҕэлэнэр буолан, сотору бириэмэнэн ырар. МСИ ТЫ
Ынах ымынаҕырар кэмигэр түүтүн төрдө тааҕытыйар, тириитэ кытаран итийэн тахсар. МСИ ХСИи
Сүөһү ымынаҕыран ыалдьар сибикитэ түүтүгэр ымынах клеһэ киирбитин кэннэ икки нэдиэлэ буолан баран биллэр. СИиТ
2. Кыһыйар быдьыгынас кыһыл ымынаҕынан бүрүлүн. ☉ Покрываться мелкой зудящей сыпью
Сымыыт үрүҥүн сиэтэҕинэ сорох оҕо ымынаҕырар. Оччоҕо сымыыты сиэтэри ууратыллар. Дьиэ к. Кыһыл оҕо тириитэ олус чараас, намчы буолар
Бэрт кыраттан сылтаан бааһырыан, быһыта сиэһиэн, ымынаҕырыан эҥин сөп. Дьиэ к.
3. т.-х. Буор сыстыбытын курдук бөлтөгөр хара эбирдэринэн бүрүлүн (хортуоппуй ыарыытыгар). ☉ Покрываться тёмными пятнами в виде бородавок (напр. о клубнях картофеля)
[Хортуоппуй] хаҕа ымынаҕырар уонна баалаттаҕына лабах курдук бааһырар. ФНС ОАҮүС

1. тэп I диэнтэн атын. туһ. Уол бу араллааҥҥа сүрдээх күүскэ искэ тэбилиннэ
   □ Тэбиллибит киһи тиэрэ барар. Т. Сметанин
2. көсп. Туохтан эмэ (хол., үлэттэн) ууратылын; үүрүлүн. ☉ Быть отстранённым от чего-л.; уволенным откуда-л. (напр., с работы)
   Урукку кэмҥэ ити да иһин үлэтээҕэр буолуохтан тэбиллиэххэ сөп буолара. Н. Лугинов
   Онон Контоев биир эрэ хотторуулаах [күрэхтэһииттэн] тэбиллэн хаалла. «Сахаада»
3. көсп. Ханна эмэ үүрүлүн, үтүрүйүлүн (хол., кытыы сиргэ). ☉ Быть загнанным, отброшенным куда-л. кем-л. (напр., на край земли)
   «Быйыл эмиэ хайа үрэх баһыгар тэбиллэбит», — дии-дии, эһээ Егор кумаар сиириттэн сирэйин мырдыҥнатта. М. Доҕордуурап
   Олох будулҕаныгар түбэһэн сир кыраай уһугар тэбиллибит кырдьаҕас саха эрэйдээх мырчыстаҕас сирэйинэн кэмчи таммахтар субуруспуттар. «Чолбон»
   ♦ Очурга оҕустарымаҥ, <тэхтиргэ тэптэримэҥ> көр оҕустар. [Манчаары:] Очурга оҕустаран Огдолуйар күммэр, Тэхтиртэн тэбиллэн Тэгэлийэр кэммэр Көмүллүбүт тумулгар Күрээн кэлэ туруом. И. Гоголев
   Очурга охсуллан, тэхтиргэ тэбиллэн, Эрэйгэ-буруйга аргыстыы айааран, Эбэтэр астаах да остуолга тиксиһэн, Атастыы буолбуттар диэн алҕас санаамаҥ. М. Карим (тылб.)
   ◊ Иэскэ тэбилин — иэскэ киир (бар) диэн курдук (көр иэс)
   [Сүтүктээхтэр] иэс-күүс бөҕөҕө тэбиллээхтииллэр. Р. Кулаковскай
   Түмүгэр мин дьонум, үлэлиир тээбирин булуммут уонна аһаабыт ороскуоттарын кыайан толуйбакка, улахан иэскэ тэбиллибиттэрэ. КА СДьДь

1. туохт.
2. Улахан дуорааннаах, бэрээдэгэ суох саҥаны-иҥэни, күүгээни таһаар. ☉ Издавать, производить невнятный шум-гам
   Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра, айдаара Айгыста турар эбит. Саха фольк. Бэрт өр айдааран баран нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин таллылар. Амма Аччыгыйа
   Кылааһын аанын аспыта, оҕолор бүтүннүү кэриэтэ кэлэн, дуоска аттыгар мустан, тугу эрэ кэпсэтэн айдаараллар. Софр. Данилов
3. Улахан этиһиини, муҥхаалы, содуому таһаар, содуомнаа. ☉ Затевать шумную ссору, ругань; скандалить, дебоширить
   Тоҕо милииссийэҕэ илдьэҕит, мин тугу оҥордум? Күлүгээннээбэтим, айдаарбатым, үөхсүбэтим. Амма Аччыгыйа
   Саша бэрт өр муҥхааллаан, айдааран баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай. Доҕоор, эйигин айдаарар дииллэр. Холкуос хаһаайыстыбатыгар «хаана суох өрөбөлүүссүйэни» оҥороору гынар дииллэр ээ. А. Федоров
4. Улаханнык айманан саҥар-иҥэр (үксүгэр соһуччу); эмискэ, соһуччу улаханнык саҥаран-иҥэрэн чуумпуну аймаа. ☉ Громко, взбудораженно заговорить; неожиданно громко заговорить, нарушая тишину
   «Эбээ, тугу саҥараҕын?» — диэн умуһах айаҕар Уйбаанчык уол айдаара түстэ. Амма Аччыгыйа
   Нахов айдаарбытынан киирэн, завуч остуолун аттыгар турар олоппоско олорунан кэбистэ. Софр. Данилов
   Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
   △ Элбэхтик саҥар-иҥэр, күөртээн, тарҕатан айаҕалан (үксүгэр солуута суоҕу, буолары-буолбаты). ☉ Много и возбужденно говорить, создавать шумиху вокруг какого-л. вопроса (обычно незначительного)
   Кимнээх эрэ аллааҕымсыйан, ускуустуба тэрилтэлэрэ ити билигин айдаарар хозрасчеттарыгар киирбиттэринэн сибээстээн, музыкальнай тыйаатыр сабыллыбыта, үлэһиттэрэ ууратыллыбыттара. Н. Лугинов
5. Саҥарыллыа суоҕу саҥар, дьоҥҥосэргэҕэ кэпсээн иһитиннэрэн кэбис. ☉ Разглашать, разглагольствовать о том, о чем следует молчать
   [Балааҕыйа:] Соһуйбучча айдааран кэбистим, сэрэйбэтэҕэ үчүгэй. Амма Аччыгыйа
   — Настааны кытта кэпсэтиллиэ. — Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан. В. Гаврильева
6. даҕ. суолт., фольк. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх; аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, шумный, бурный (обычно об эпических лесах, морях и т. д.)
   Араҕастай атыыр сылгы Ардайдаах сиэлин, кутуругун Арыйыта баттаталаабыт курдук Айдаар хара тыаларынан араарталаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
   Тоҕус сүүлэр этиҥ илдьиттээх, аҕыс айдаар этиҥ аргыстаах, сэттэ ньиргиэр этиҥ сэриилээх [Үрүҥ Айыы Тойон]. ПЭК ОНЛЯ III