уһуйулун диэнтэн хай
аата. Аныгылыы өйдөбүлүнэн эттэххэ, булчут идэтигэр даҕаны профессионализм хайаан да баар буолуохтаах, ол аата уһуйуллуу. П. Аввакумов. Степан Афанасьевич Саввин — Күн Дьирибинэ кыра сааһыттан норуот остуоруйаларыгар, онтон кэлин нуучча литературатын бастыҥнарын И
А. Крылов, ох тыллаах Демьян Беднэй айымньыларыгар уһуйуллуута, сахалыы үгэ жанрын үөскэтэригэр тирэх буолта. С. Тумат

алкый диэнтэн атын
туһ. Ол дойдуттан хомуһун бөҕөҕө уһуйуллан, ап бөҕөҕө алкыллан, аар — саарга аатырар ойуун буолан тахсыбыта. Болот Боотур
Бу сыакаары [Хочугуру] күлгэри оҥорон кэбиспэккэ. Апхомуһун, алкылын, кубулун-дьибилин, куудьулун! Көстүбэт уола, күлгэри буол! И. Гоголев

ыймаа диэнтэн бэй
туһ. Ким да оҕотун сир симэҕин курдук иитэн таһааран баран, арыгыһыкка биэриэн баҕарбат, ким да арыгыга ыймаммыты ылыан эмиэ баҕарбат. А-ИНА ДьБО
Ойууҥҥа уһуйуллан, Мэнэриккэ бэлиэтэнэн, Ытык дьылҕа ыйааҕынан Ынырыктаах ыарыыга Ыйманарбын ылыныах буоллуҥ эбэтээ! «Чолбон»

1. прич. от дрессировать; 2. прил. үөрэтиллибит, уһуйуллубут.

киһитий 1, 3 диэнтэн хай
аата. Эбисийээнэ киһитийиитэ. — Сиэрдээх майгыга сыстан, уһуйуллан дьон-сэргэ, айылҕа тапталын ылыы — киһитийии. ПГС КС
Саха сэһэнин, киһитийии сэһэнин бары утахтарын киһи үс кутугар баайан көрүөххэ сөп. ПГС КС. Киһи-аймах бэйэтин куһаҕан майгытын суох оҥорон киһитийиини өрө тутан иһиэхтээх. «Саха с.»

туохт. Туохха эмэ үөрэн, уһуйулун, тугу эрэ сатыыр буол. ☉ Обучиться чему-л., быть приобщенным к какому-л. делу, поднатореть в чем-л. [Кэрэ] Түүнү көрөн турбут киһи барахсан өйдүүн-санаалыын үчүгэйгэ дьүһүллэн, ыллыах санаата кэлэр буолар эбит. Д. Апросимов
Түргэн айыы төрдүттэн дьүһүллэн үөскүүр төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, …… саха саардара, урааҥхай буурдара [бааллар үһү эбээт диир]. ПЭК ОНЛЯ I
[Сир кинигэтэ] Эн лиистэргэр сулустар, соболор сэмсииллэр, Ыллыыллар тыһыынча тыллаах чыычаахтар. Эн үйэлэргэ суһуктуйбат лиистэргэр Суох ээ дьүһүллүбэтэх тыынар тыыннаахтар. К. Кулиев (тылб.)

аат. Хайа эмэ чопчу уобаласка арыллар киһи сатабы ла, дьоҕура, талаана (хол., л и т е р атураҕа, искусствоҕа, с п о р т к а у о. д. а. ). ☉ Мас терство (высокое искусство в какой-л. области). Айымньы дириҥ идиэйэлээх буолуута ааптар уус-уран маастарыстыбаны төһө баһылаабытыттан, ону айымньыга төһө сатабыллаахтык туттубутуттан быһаччы тутулуктаах. С о ф р. Д а н и л о в. [ Суорун Омоллоон] кэпсээннэриттэн эдэр суруйааччылар үгүскэ үөрэниэхтэрин, улахан суруйааччы маастарыстыбатыгар уһуйуллуохтарын сөп. «ХС»
Бу түһүлгэ профтехучилищеларга дьарыктанар спортсменнар маастарыстыбалара балачча үрдээбитин көрдөрдө. «Кыым»

аат.
1. Олоҕу, айылҕаны, баар чахчыны уус-уран айымньыларынан дьүһүннээн көрдөрүү (литература, архитектура, скульптура, живопись, графика, муусука, үҥкүү, тыйаатыр, киинэ уо. д. а.). ☉ Искусство (творческая художественная деятельность; отрасль такой деятельности)
М.А. Шолохов килбиэннээх айымньылара, аан дойду искусствотын байыппыттарын ааһан, бүтүн киһи аймах уус-уран сайдыытыгар саҥа кэрдиис кэми арыйдылар. Софр. Данилов
[Суорун Омоллоон] саха хореографическай искусствотын маҥнайгы төрүтүн уурбут, аатын курдук кэрэ «Сир симэҕэ» балет либреттотын ааптара. Эрчимэн
Тылдьыт наука, тиэхиникэ, культура, искусство саҥа ситиһиилэрин маассабай ааҕааччыга тириэрдэр тоҕоостоох источник буолар. АПС СЛ
2. Бастыҥ сатабыл, маастарыстыба. ☉ Искусство (высокая степень умения, мастерства)
Онтон ыла урукку суруналыыс экскаваторщик үлэтин искусствотыгар уһуйуллубута. И. Данилов
Дьону салайар үлэ - уустук үлэ. Ол иһин даҕаны салайааччы искусствота диэн туспа өйдөбүл баар. ПБН КДьСО
Салалта искусствота хас түбэлтэ аайы директивнэй ыйыыны үксэтиигэ уонна онон ыһыахтаныыга буолбатах диэн дьэҥкэ өйдөбүлү дьон баччааҥҥа диэри бары баһылаабыт буолуохтаахтар. Л. Брежнев (тылб.)

I
аат.
1. Итэҕэл быһыытынан айылҕаҕа уонна киһиэхэ сабыдыаллыыр кистэлэҥ күүстээх дьиктилээх албас, хомуһун. ☉ Колдовство, чародейство, волшебство
Оннооҕор буолуох былыргыттан кэлсибит апка абылатар, үгэскэ сүгүрүйэр кинитээҕэр буолуох бааллар. Н. Заболоцкай
Ол дойдуттан хомуһун бөҕөҕө уһуйуллан, ап бөҕөҕө алкыллан, аар-саарга аатырар ойуун буолан тахсыбыта. Болот Боотур
Чарчыына иһит арыгы туруоран, көрдөһөн-ааттаһан, ойуун абын өһүлтэрбит. И. Гоголев. Тэҥн. хомуһун
ср. монг. аб ‘волшебство’
2. көсп. Ким-туох эмэ киһини умсугутар, тардар күүһэ. ☉ Колдовская, чарующая сила кого-чего-л.
Онтон ыла таптал абыгар ылларар санаата суох этэ. Н. Габышев
Үөрэх арчылаах абынан Үтүөрпүт элбэх буойунун Эйэҕэс махтал суругун Эн остуолгар ааҕабын. И. Чаҕылҕан
Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах, нуучча дьоно Поэзия абынан Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
II
даҕ. -Аҕ, -ар, -аһ — диэн саҕаланар олохторго сыстар: ап-аҕылас, ап-араҕас, ап-аһыы. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся со слогов -аҕ, -ар, -аһ: ап-аҕылас ‘весьма тяжело дышащий, с очень коротким ды-ханием’, ап-араҕас ‘желтый-прежелтый’, ап-аһыы ‘очень кислый, острый, креп-кий’, ап-арылхай ‘очень большие и свет-лые (о глазах)’
Кытарчы уойбут кө-рүҥнээх эрээри, субу кирилиэһи сабыс-саҥа тахсан турар киһилии, ап-аҕылас. «ХС»
Уйаҕа собус-соҕотох, ап-араҕас аппаҥныыр айахтаах, саллаҕар бастаах, баҕа курдук баҕайы бахчаллан олороро. И. Федосеев
Кини ап-арылхай харахтарынан тургутардыы көрдө. «ХС»
Ап-аһыы көлөһүн киһи хараҕар киирэр. Н. Павлов
Ананий хас эмэ хонукка буруону сиэбититтэн ыалдьыбыта. Наар ап-аһыы буруонан тыынар курдуга. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. сап: сап-сарыҕ ‘темно-желтый’

1. аат.
2. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллии (хол., киһи үчүгэй, куһаҕан хаачыстыбата, хараахтара). ☉ Унаследование какого-л. свойства, качества от предшествующих поколений, преемственность
   Оокко Бухатыыр былыргы бухатыыр утум ханнык эрэ ситимэ сөп түбэһэн үөскээбит киһи буолуохтаах. «ХС»
   Билиҥҥи дьиҥнээх саха эмчиттэринэн бу дьонтон [ойууннартан, отоһуттартан] утум ылбыт, кинилэртэн уһуйуллубут эрэ дьону ааттыахха сөп. В. Кондаков
   Бу бөһүөлэккэ, маҥан тураах кэриэтэ, кини ынаҕа суос-соҕотох ыраас хааннаах саха боруодата. Тойонун аах ынахтарын утума этэ. «Чолбон»
3. Туох эмэ салҕанан барар ситимэ, салҕаныыта. ☉ Последовательная смена, переход чего-л. от одного к другому, преемственность, связь
   Саха омук быһыытынан уратытын, үгэстэрин, култууратын энчирэппэккэ бүтүн тутан хааларын ситиһэр санаа утума хаһан да быстыа суохтаах. Күрүлгэн
   Араас норуоттар кымыһы тус-туспа ньыманан оҥороллор, онон кымыстарын састааба эмиэ ураты буолар. Ол гынан баран, кымыс оҥоруу утума барыларыгар биир буолар. ААФ КС
   Ол эрээри, саас эрдэлээн да, хойутаан да кэллин, үүнээйилэр сайдыыларын утума кэһиллибэт. МНА ФГ
   Инньэ гынан утум, тыыннаах үгэстэр умнуллубат кыахтаммыттара. «К»
4. даҕ. суолт. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэр. ☉ Потомственный, наследственный. Кинилэр утум уус дьон
   □ Утум маннык дьон буоллахтара. ПЭК СЯЯ
   «Ити иирээки эмээхсин, утум иирээки этилэр, эрэ иирэн өлбүтэ», — диэтэ Сортуохап өрүһүспүт курдук. А. Сыромятникова
   ср. др.-тюрк. уд ‘следовать, присоединяться; передаваться’, монг. удам ‘наследственность’