м. 1. сүүрүгүрэн түһүү; 2. перен. дьаала, дьааланан устуу; пустить дело на самотёк дьыаланы дьаалатынан уһуннар.

чиэрэстээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Оробуочай] Хайалары чиэрэстэтэн Ханаал устун Харааптары уһуннардыҥ. С. Васильев

үт I диэнтэн хай
аата. Таһаҕаһы таһыы бастаан иһэр ньымата — баарсаны үтүйтэрэн уһуннарыы, үтүү ньыматын туттуу буолар. АНК ТСТЗС

сов. 1. что (размягчить) паарылаа (паарынан, итии уунан сымнат); распарить кожу тириини паарылаа; 2. кого, разг. (разогреть до пота) наһаа буһар, уунан уһуннар.

булдьугураа диэнтэн дьаһ
туһ. Чэҥэрикээн кэриэтэ Чэҥэриллэн олорон, Чэйин үрэн булдьугуратар: Хабахтары уһуннарар, Хараап гынан хамсатар. Р. Баҕатаайыскай
Суос-соҕотохто муус тыаһа тосту баран долгуйда, күөлүм уута төлүтэ тэбэн булдьугуратта. П. Ойуунускай

кыай 1 диэнтэн төхт
көрүҥ. Оннук кулуттар уонна дьадаҥылар утарылаһыыларын кэбэҕэстик хам баттыыр киһинэн үгүс сэриилэргэ кыайыталаан албан аатырбыт уонна кулуттар бастаанньаларын хаанынан уһуннаран хам баттаабыт Помпей буолуон сөптөөҕө. КФП БАаДИ

көр бадыа-бүдүө
Балаҕан иһэ бүдүө-бадыа, туох баара көстүбэт, арай хап-хара, эргэ бэрэбинэлэр, орон сыҥаһалара тула сыылбыттар. А. Сыромятникова
Буорах буруотун быыһынан бүдүө-бадыа да бурулуйа уһуннар, күндүл күнүм, оо, күндүтүн! С. Федотов
Күнэ суох бүдүө-бадыа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов

I
угуттаа I диэнтэн хай
аата. Сүөһү иитиитигэр кураан дьыл, өрүс угуттааһына билигин даҕаны улаханнык сабыдыаллыыр. АГГ СУоД
Угуттааһыны уонна сорох уулаах сирдэри куурдууну ыытыахха. «Кыым»
Кырдьыга да өрүстэр, үрэхтэр хас сааскы халааҥҥа, сайыҥҥы угуттааһыҥҥа үтүмэннээх тутуу маһын, ол-бу сылбаҕы сүүрүгү таҥнары уһуннараллара кэмнээх буолуо дуо. «Кыым»
II
угуттаа II диэнтэн хай
аата. Хатыҥ сэбирдэҕэ сахарнай диабекка, угуттааһыҥҥа туттуллар. А-ИНА ДьБО

туохт.
1. Аалыгынан көлүй (үксүгэр ыт көлөнү этиллэр). ☉ Запрягать собак через дышло (собачье)
Аҕыстыыр ыттаргын Аалыктаан көлүйэн Аат ааттаан сүүрдүүгэ Аллайыаха үрдүнэн Арай эн бастыыргын Астынан кэпсииллэр. С. Дадаскинов
2. көсп. Тугу эмэ олус бытааннык аалан, сыылларан оҥор; бытааннык, дьаалатынан уһуннарар курдук оҥор. ☉ Делать что-л. очень медленно, со скрипом; делать что-л. тихо, медленно, как бы непроизвольно
Пуойас дьалысхан айанын улам мөлтөтөн, оргууй аҕай мөлбөрүйэн иһэн, аалыктаан-аалыктаан тохтоон кэбистэ. Эрилик Эристиин
Миитэрэй ыар санааҕа ылларбытын тааһын тыаһынан тарҕатаары аалыктаан тардар. М. Доҕордуурап

1. тыаһы үт. т. Тимир туох эмэ (хол., кыптыый, холбоно бааллыбыт күлүүс тыллара) эбэтэр өстүөкүлэ тааһа эмискэ кыратык тимиргэ охсуллар кыҥкыр тыаһа. ☉ Легкий звон (наподобие «дзиньк»), возникающий при ударе друг о друга мелких металлических или стеклянных предметов (напр., звеньев железной цепи, связки ключей).
2. даҕ. суолт., поэт. Тимир туох эмэ (хол., холбоно бааллыбыт күлүүс тыллара, кыптыый) тимиргэ охсуллар курдук тыастаах. ☉ Звякающий, брякающий, звенящий, гремящий, дзинькающий
   Кылыр сыапкытын кый ыһыҥ, Көҥүллэниҥ күн бүгүн, Кыдьымахтыы уһуннарыҥ Өстөөхтөргүт өлүгүн! Эллэй
   Мунна кытарбыт Моруос оҕонньор Кылбаа маҥан хотон Кырыы муннугун үрдүнэн Кылыр муус кыламанын Кыбытакыбыта кыҥаһыа. С. Васильев