уһун-ньолбоҕор

сыһ. Көҥөммүт курдук. ☉ Жадно, ревниво
Көҥөммүттүү туттар. — Тэлиэгэ үрдүгэр кырааска ойуулаах хас да сиринэн тимир ылтаһын уобуруччулардаах уһун ньолбоҕор сундуук мин диэки көҥөммүттүү көрө сытар. Н. Заболоцкай

аат., бот. Оһорбо, кураанах сирдэргэ, бааһынаҕа үүнэр хабахтыы үллүбүт араҕастыҥы үрүҥ бөдөҥ сибэккилэрдээх, холугуруу сылдьар сиэмэлэрдээх, уһун ньолбоҕор сэбирдэхтээх үүнээйи. ☉ Смолёвка, хлопушка.

даҕ. Ньолбоҕор соҕус. ☉ Имеющий слегка продолговатый вид
Куччугуй тыымпы диэн, дьиҥэр, олус куччугуйа суох …… уһун ньолбоҕордуҥу алаас. «ХС»
Маринуйдуурга кыра соҕус, ордук ньолбоҕордуҥу быһыылаах, сливатыҥы помидордары талаллар. ФВН ЭХК. Тэҥн. ньолбуһахтыҥы

аат. Оҕуруокка (тэпилииссэҕэ эбэтэр парньыыкка) үүннэриллэр от күөҕэ уһун ньолбоҕор астаах үүнээйи. ☉ Огурец
Кыыс биир тэриэлкэни өрөһөлүү тууһаммыт оҕурсуну, иккискэ толору кырбаммыт халбаһыыны киллэрбитэ. Н. Якутскай
Оҕуруот үүнээйилэрэ: хаппыыста, сүбүөкүлэ, моркуоп, оҕурсу, помидор эмиэ улахан суолталаахтар. КВА Б

даҕ. Сымыыт курдук ньолбуһах быһыылаах. ☉ Овальный, имеющий форму яйца
Хатыҥыр уол киирэн кэллэ. Илиитигэр ньолбоҕор тууйастаах. Амма Аччыгыйа
Онно тиийбитим, тэлиэгэ үрдүгэр кырааска ойуулаах, хас да сиринэн тимир ылтаһын уобуруччулаах уһун ньолбоҕор сундуук …… сытар. Н. Заболоцкай
Түптэ буруолаах сөрүүн киэһэ, улахыын-улахан ньолбоҕор ый, тыа быыһынааҕы кыракый көлүйэ. Н. Лугинов
△ Бэйэтигэр сөбө суохтук уһаан көстөр (киһи сирэйин туһунан). ☉ Удлинённо-продолговатый (о лице человека)
[Соххор Туруйа] кэлэн атах орон баҕанатыгар өйөнөн олорон, уһун ньолбоҕор сирэйин иҥнэҥнэтэн, эргэлээх бөлтөҕөр хараҕын быһыта симмэхтии-симмэхтии …… хаҥас диэки одуулаһар. Амма Аччыгыйа
Куурусса сымыытын курдук ньолбоҕор сирэйдээх, …… хойуу хара хаастардаах, кыһыл төгүрүк уостаах, толору эттээх-сииннээх эдэр дьахтар. Күндэ. Тэҥн. ньолбуһах
ср. бур. жомбогор ‘овальный’

аат., эргэр. Кэлим туоһу түөрт муннуктарынан бүүрэ тутуталаан убаҕаһы кутар гына оҥорбут судургу иһит. ☉ Берестяная четырёхугольная или квадратная посудинка (коробица, лоток, чуманчик), сколоченная из одного листа берёсты деревянными гвоздиками и имеющая вид кузовка или лукошка
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Тоҕус дьөлөккөй тордуйаҕа Субай хаан утаҕы тосхойон, Дьоһуннуур туомнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туос тордуйа оҥорон, хатыҥ үөһэ чэй оргутуммут. Амма Аччыгыйа
Маны [туоһу] сулбу тардан ылла уонна ууга сүүрэн киирэн, илитэн баран, тордуйа оҥорон киирэн барда. Суорун Омоллоон
◊ Бүлтэгэр тордуйа — халыыпка баттаммыт тимэхтиҥи быһыылаах төгүрүк киэргэл. ☉ Штампованное украшение в виде пуговок, бляшка. Муннуктаах тордуйа — халыыпка баттаммыт түөрт муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная четырёхугольная бляшка (украшение). Тыҥырахтаах тордуйа — халыыпка баттаммыт уһун ньолбоҕор, кытыытынан тыҥырахтыҥы быһыылаах киэргэл. ☉ Штампованная, продолговатая, по концам когтевидная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — халыыпка баттаммыт үс муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная трёхугольная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — саха киэргэлэ

аат. Хара дьүһүннээх дааҕырҕаан саҥарар суордуҥу көтөр. ☉ Ворона
«Даах-дуух», — диэтэ тураах барахсан. П. Ойуунускай
Уйа туттар тураахтар, «Даах-дуух» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
Тыа саҕатыгар саҥа кэлбит тураахтар …… хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
♦ Ардахтаабыт тураах курдук көр ардахтаа
Уол туохтан эрэ хомойон, ардахтаабыт тураах курдук буолбут. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Дьэ, доҕоор, тураах уйатын тоҕо тартым, уокка буораҕы дьэ кутан күүдэпчилэттим [бу хаһыыбынан]. Н. Заболоцкай
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов
◊ Ала тураах көр ала I
Ала тураах Саха сиригэр дэҥ кэриэтэ көстөр. Өрт турааҕа көр өрт. Өрт тураахтара саас кэлбитин бэлиэтинэн буолаллар. ББЕ З
Хатыҥнарга өрт тураахтара дайҕарахтык көтөн даллаҥнаһаллар. И. Тургенев (тылб.)
Тураах атаҕа — тураах тарбаҕа диэн курдук. Аҕыйах тураах атаҕа, баҕа батаһа үүнэн тураллар. И. Сосин
Тураах атаҕа отунан тэлгэнэ үүммүт тиэргэннэргэ сылгы чыычаахтара да кэлбэт буолбуттара. Айталын
Тураах быта көр быт. Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев. Тураах отоно бот. — ойуурга үүнэр, уулаах отоҥҥо маарынныыр, бөдөҥ сэбирдэхтээх уктаах, бустаҕына дьэҥкир кыһыл өҥнөнөр сиэммэт отон. ☉ Арктоус красноплодный. [Тураах отонун] күөх лабаалара эмкэ туттуллаллар. МАА ССҮү. Тураах сугуна түөлбэ. — талахха үүнэр, күөх өҥнөөх, аһыы хабархай амтаннаах уһун ньолбоҕор, бөдөҥ, сиэнэр отон. ☉ Жимолость
Сэппэрээктэртэн орешник, тураах сугуна о. д. а. үүнэллэр. КВА Б. Тураах тарбаҕа бот. — сарбайбыт тарбахтарга маарынныыр сарбынньахтардаах сэбирдэхтээх, биэс эминньэхтээх кыһыллыҥы күөх сибэккилээх, түүлээх умнастаах, хонууга, толооҥҥо үүнэр от. ☉ Герань луговая
М.Н. Караваев дааннайдарынан, Саха сиригэр тураах тарбаҕын аҕыс көрүҥэ үүнэр. МАА ССЭҮү
Элбэх сыллаах отторго дьэдьэн, ньээм, бохсурҕан, тураах тарбаҕа …… киирсэллэр. КВА Б. Тураах хараҕа бот. — күөхтүҥү өлбөөркөй өҥнөөх бытархай отонноох, хараҥа сиргэ сөбүлээн үүнэр, элбэх сыллаах сүлүһүннээх үүнээйи. ☉ Вороний глаз. Тураах хараҕын отонун норуот эмчиттэрэ тутталлар
ср. бур. турлааг, эвенк. тураакии

аат.
1. Тыа тулалаах ыраас сир, хонуу (үксүгэр оттонор ходуһалаах, ортотугар күөллээх). ☉ Алас, чистое поле (или луг), окруженное лесом; чистая поляна среди леса, поле или луг, окруженные лесом (обычно с озерком посередине). Алаас саҕата. Алаас ыала. Былыр сахалар алаастарга тарҕанан олороллоро
□ Дойду сурахтаах, алаас ааттаах (өс хоһ.)
Икки улуу алаас икки ардыгар, тыа быыһынааҕы чоҥолох толооннорго, быллаардар быыстарыгар уонча дьадаҥы ыал бытарыһан олорор. Амма Аччыгыйа
Халлаан ыраас бэйэтэ лүҥкүрэн, үрдүк бэйэтэ намтаан, алааһы иилиир хара тыа үрдүгэр быардыы түһүөх көрүҥнэннэ. Софр. Данилов
2. геогр. Ирбэт тоҥ мууһа ирэн, сир сиҥниититтэн үөскээбит намыһах сир, хотоол. ☉ Аласы, плоские понижения в районах распространения многолетнемерзлых горных пород, образующиеся в результате протаивания и просадки грунта.
♦ Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх — ханна да сылдьыбатах, тугу да көрбөтөх-билбэтэх, муҥутах (былыргы түҥкэтэх патриархальнай олох туһунан). ☉ С (родной) поляны не отходил, со двора не удалялся, т. е
никуда не ездил, ничего не видел — отсталый, неразвитый (о старинной замкнутой патриархальной жизни). Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх, Өтөҕүттэн өҥнүбэтэх [саха дьахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Алааһыттан арахпатах, тиэргэниттэн тэйбэтэх» дэттэрэр этибит буолбаат биһиги, сахалар. Ф. Софронов
Биһиги да алааспытыгар күн тыгыаҕа көр биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа). [Күлүк:] Биһиги да алааспытыгар былыт быыһынан күн тыгыаҕа. А. Софронов. Биһиги да алааспытыгар өтөн үөтүө (кэҕэ этиэ, күөрэгэй ыллыа) — биһиги да олохпут тупсуоҕа (үтүө олох кэлэригэр бигэ эрэл туһунан). ☉ И на нашей поляне голубь заворкует, кукушка закукует, жаворонок запоет (о лучшем будущем для дореволюционных бедняков, соотв. и на нашей улице будет праздник).
◊ Бүөр алаас — улахан алааска силлиһэ сытар кыракый төгүрүк алаас. ☉ Небольшая круглая поляна, примыкающая к большой
Бүөр алааска куска үөмэрбэр чахчы баара [бартыбыалым]. М. Доҕордуурап. Бүтэй алаас — киһисүөһү сылдьыбат, ыраах, түҥкэтэх сиргэ сытар алаас; суола-ииһэ суох, түҥ ойуурга сытар кыракый алаас. ☉ Алас, поляна, находящаяся в захолустье; алас в глухом лесу
Бүтэ тоҥмут дьоҕус күөллээх Бүтэй чуумпу алааһа, Хара тыаҕа күлүктэнэн, Хараҕыттан сүппүттэрэ. Күннүк Уурастыырап. Ийэ алаас — ким эмэ төрөөбүт алааһа. ☉ Алас, где родился, родимый алас (букв. мать-алас)
Ый сырдыга сындалыйан, Күөл күлүмнүү сыппыта, Кини ийэ алааһыттан Арахсаары турбута. Эллэй
Мин да ийэ алааспар Сайын аайы тахсыам. С. Данилов. Оҥкучах алаас — үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Глубокая котловина
Саах сыбахтаах Саха туруору балаҕана Оҥкучах алаас Уҥуоргу кэриитинэн... П. Тобуруокап
Оҥхой алаас көр оҥкучах алаас. Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр олорчу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Сыҥаһа алаас — уһун ньолбоҕор көрүҥнээх, икки өттүнэн үрдүк сыырдаах алаас. ☉ Поляна длинной продолговатой формы, имеющая с двух сторон возвышенности (в отличие от обычных, круглых)
Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Бу айаннаан күн күнүскү аҥаар буолуутугар ыҥырыылаах дьиэлэригэр, Сыҥаһа диэн алааска тиийдэ. Эрилик Эристиин. Тыымпы алаас — биэрэгэ суох, тыаҕа анньан турар толору уулаах, күөллээх, аҥаар өттүгэр эрэ кыра хонуулаах тыа иһигэр сытар алаас. ☉ Небольшая поляна в лесу с полноводным озером без берегов
Тыаһаабат уулаах тыымпы алааспын хоһуйарбар буолан, күнү-ыйы мээнэ ыыттым. Н. Неустроев. Чоҥкучах алаас — тыа иһигэр сытар, үрдүк, туруору сыырдаах алаас. ☉ Находящаяся в глухом лесу котловина
Мин тыаны ахтыбыт да буолуохпун сатаммат; хайа, төрөөбүт сирим тыа быыһа, чоҥкучах алаас буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон. Чоҥолох алаас — үрдүк сыырдаах, төгүрүк кыараҕас алаас. ☉ Маленькая, совершенно круглая поляна, окаймленная крутыми возвышениями; круглая, довольно глубокая котловина
Муммут уоллаах кыысчаан …… Балаҕаннаах чоҥолох алаас Саҕатыгар кэлэн тохтоотулар. Эрчимэн
Дьонноох, ыаллаах сайылыктар. Чоҥолох-чоҥолох алаастар, Кэккэлии көҕөрөр сыһыылар, Кэрии, тумул, арыы тыалар. Дьуон Дьаҥылы

I
даҕ.
1. Төбөтө тостубут, сарбыллыбыт. ☉ Лишённый верхушки, срезанный, укороченный. Витя тэйэ соҕус хааман өрө хантайан көрбүтэ, тиит аҥаар салаата муҥур э б и т. Н. З аболоцкай. [Бу ойуур] убаҕас муҥур тииттэрдээх сылбах курдук күөрэлэммит лааҥкы буолан хаалбыта. С. В асильев
△ Быстыбыт (илиилээх). ☉ Обруб ленный (о руке)
Му ҥур илиилээх Ыстаарыстын диэн оҕонньор бассабыык саҕана мин баайбын тыллаан биэрбитэ. С. Ефремов
2. Сотору кэминэн түмүктэнэн бүтэн, симэлийэн хаалар, кылгас (хол., үрэх, у у л у с с а ). ☉ Не имеющий продолжения (напр., о речке), тупиковый (об улице)
Ортотугар күөллээх муҥур үрүйэни түгэҕэ биллибэт халыҥ тыа иилээн турар. Амма Аччыгыйа
Умса-төннө түһэн-түһэн баран, арай биирдэ өйдөөн көөр тө …… быыкаайык бүтүннүү маар муҥур үрэх саҕатыгар кэлэн турар эбит. «ХС». Атыыһыт …… бүтүн биир уһун уулуссаны, өссө онуоха эбии кылгас муҥур уулуссаны Үрүҥ көмүс манньыатынан тэлгэтэр кыахтааҕа. Х. А ндерсен (тылб.)
3. көсп. Саамай үрдүкү, кылаабынай. ☉ Самый главный, главенствующий, основной
Бу кыыс дьиэтигэр-уотугар муҥур хотун үһү. Софр. Данилов
Лэкиэ, кырдьык даҕаны, улахан баай-тот олохтоох, дойдутугар муҥур баһылык буолбут киһи. Болот Боотур. [Тыл этэр кыыс] муҥур хотун курдук туттан, сүр сытыытык саҥарар. Мунньах дьоно чуумпуран, сүүгээн-сааҕаан ах барар. Күн нүк Уурастыырап
♦ Муҥур ис элэк. — бүтэй, тэһэҕэһэ суох туолар кэриҥнээх ис (тотон биэрбэт киһини, сүөһүнү сүөргүлээн этэргэ). ☉ Утроба, которую всё-таки можно насытить (о прожорливом человеке, скотине)
Ынахтар муҥур истээх буоллахтарына сыл тахсар отторо оттонно ини. Далан
«Хайа муҥун, муҥур ис туолар кэмэ буолан барда», — диир уһун ньолбоҕор сирэйдээх уол. Р. Кулаковскай
Муҥур истэрин толорор мөккүөрүгэр куруутун ону-маны чүүччэйэнтүөрэн аһыы-сии сылдьар эһэлэр, киһи курдук икки атахтарыгар туран көрөллөрө. «ХС». Муҥур куруҥах киһи түөлбэ. — оҕото суох, сатаан оҕолонор кыаҕа суох эр киһи. ☉ Человек, от природы неспособный к деторождению, бесплодный (о мужчине). Муҥур уһукка тиий (киир) — хайдах да атыннык оҥор о р , б ы һ а а р ы н а р к ы а ҕ а с у о х б у о л а н к ү һ э ллиинэн эрэ оҥорорго, быһаарарга тиий. ☉ Дойти до крайней степени отчаяния, до критического, безвыходного положения
Евграф оҕонньор тулуйа сатаабыт тулуура муҥур уһугар тиийэн, дьону тоҕо дьулуруйа н т е рр ас а а н ны г а р т ии йбитэ. Эрилик Эристиин
Муҥур уһуктарыгар тиийэн холкуостарын биир тыһаҕаһын өлөрөн сиэри гыммыттара да, онуоха санаалара, суобастара тиийбэтэ. Г. Колесов
Суоппардар муҥур у һ у к к а тиийэн, забастовкалыырга күһэлиннилэр. «Кыым». Муҥур уһукка тириэрт — кими эмэ олох ыксаллаах, ыарахан балаһыанньаҕа тэп, хайдах да буолар кыаҕа суох гын. ☉ Довести к ого-л. до крайнего отчаяния, ставить к ого-л. в безвыходное положение. Миигин муҥур уһукка тириэрдэригэр тиийдэ. НАГ ЯРФС. Муҥур ыраахтааҕы кэпс. — тугу барытын бэйэтэ билэринэн дьаһайар, барыга барытыгар тойоргуур киһи. ☉ соотв. царь и бог
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Сүөдэр дьиэтигэр муҥур ыраахтааҕы. Амма Аччыгыйа
Куриль төһө даҕаны туундара муҥур ыраахтааҕытынан буоллар, үөрэҕи итиэннэ ойууннааһыны ылымматаҕа. С. Курилов (тылб.). Муҥур эмэһэтинэн буору хаһар кэпс. — тугу да гыммакка, тугунан да туһалааҕынан дьарыгырбакка, таах мээнэ бириэмэтин атаарар. ☉ Бездельничать, праздно проводить время
Бачча уолу, үчүгэйдик иэнин оҥорон, сайынын, кыһынын, үлэлэппэккин. Хата, уолуҥ, сураҕа, онуманы быһа чугдаара, муҥур эмэһэтинэн буору хаһа сылдьар үһү. МНН. Мутугунан быраҕар муҥур үйэ — киһи үйэтэ олус кылгас диэн этии. ☉ Сожаление по поводу краткости, скоротечности земной жизни (букв. короткий век, как расстояние до отброшенного сука)
Мутугунан быраҕар муҥур үйэҕин Көдьүүһэ суох ыытаҕын. Көргө-нарга барыыгын. Баал Хабырыыс. Киһи мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр дьол диэн уот ыстанарын кэриэтэ түбэһээччи. М. Д оҕордуурап. Киһи үйэтэ олус кылгас — му тугунан быраҕар муҥур үйэ! А. С ыромятникова
◊ Муҥура биллибэт (көстүбэт) — олус улахан, киэҥ, түгэҕэ көстүбэт. ☉ Не объятный, безграничный, бездонный
Муҥура биллибэт бороҥ биэ оҕотуттан аһаан улаатар үһү (тааб.: улахан үрэх, туора үрэх). Муҥура биллибэт муораҕа үрүҥ көмүс чааскы устан ааһар үһү (тааб.: күн). Биһиги кыраайбыт — сүүнэ улахан сис хайалар уонна муҥура көстүбэт тайҕа, быйаҥнаах кытыллар уонна нэлэмэн туундара. Умнуллубат к. Муҥура суох — олус эл бэх, ахсаана биллибэт. ☉ Бесконечный, в огромном количестве
Муора балыгын курдук муҥура суох элбэх модун ааллар мустан мөҥүөрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөк сөй. Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Норуот муудараһа — муҥура суох. П. Филиппов. Муҥур кутурук түөлбэ. — сайынын кугастыҥы, кыһынын маҥан өҥнөнөр, кутуйах аһылыктаах кыра сиэмэх кыыл. ☉ Ласка (зверёк)
Чааркаан хаппыт сиринэн кутурук быстан хаалбыт. Онтон ыла Лааскайга Кутурук үүммэтэх эбит. Ол иһин Лааскайы муҥур кутурук диибит. Баал Хабырыыс. Муҥур сүөм — эрбэҕи көнөтүк, оттон сөмүйэни ортоку сүһүөҕүнэн токутан баран, атыччы тутуллубут кээмэй. ☉ Расстояние между большим и согнутым средним пальцами (как мера длины)
Сүөм ордуга муҥур сүөм туоралаах түннүк. Р. Кулаковскай
ср. монг. мухар ‘комолый; куцый; кургузый; тупой; конец, предел’
II
аат., т ү ө л б э. Майаҕас тыҥылар аймахтарыгар киирсэр, хотугу оройуоннар күөллэригэр, өрүстэригэр үөскүүр сырдык хатырыктаах үрүҥ балык. ☉ Северная пресноводная промысловая рыба, чир
«Бу муҥур дьуукалата», — Лааһар суумкатыттан ылан остуолга уурар. Далан
Муксуун, муҥур, үүкү. Ити балык тарынан туундара ахса суох үгүс күөл лэрэ олус баайдар. С. Руфов
Муҥуру иһин тыырбакка эрэ кэтэҕинэн бү тэйдии хостоон уҥуоҕун ылан баран хо тордоххо «куйах» диэн ааттанар. «ХС»