формула

прил. математический; математическая формула математческай формула.

изголодаться, отощать; торҕотообут эһигиттэн торолуйдун! изголодавшийся да раздобреет у вас! (старинная •формула благопожелания).

оҕолоотор оҕом , оҕолоотор оҕобут формула почтительно-вежливого обращения старших к молодым (когда они хотят попросить сделать для них что-л. необходимое или важное).

сов. 1. что подо что тоһуй; 2. что (придвинуть) туруор, өйөннөр; подставить лестницу к окну кирилиэһи түннүккэ өйөннөр; 3. кого-что (заменить) уларытан туруор, солбуй; подставить цифры в формуле формула^а сыыппаралары уларытан туруор; # подставить ножку кому-л. атаххын тоһуйан биэр, атахтаа, мэһэйдээ.

I : илин атаххыт ибирэ суох буоллун ! формула благопожелания пусть ваши ноги не встретят никаких препятствий! (соотв. счастливого пути!).
II : ибир гын = шевельнуться, шелохнуться; ибир да гыммата он даже не шелохнулся.

кыран диэнтэн хай
аата. Бэйэни кыраныы туһунан андаҕар формулатыгар этиллэр: Бу эппит тылым сымыйа буоллаҕына, икки көрөр харахпыттан аһардын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай! Суорун Омоллоон

даҕ., фольк. Киэҥ сылаас, киһи-сүөһү тоҕуоруйан олохсуйар (аан дойдуну хоһуйар уустук формула-эпитет сорҕото). ☉ Раскинувшийся вширь, тихий, теплый и уютный (часть сложной формулы-эпитета, прославляющей родину в нар
поэз.). Аан ийэ дойдум Алыгыр-налыгыр таһаатыгар Адаар ыарҕа дэтэммин Айгыстан үөскээтим. Саха нар. ыр. II

даҕ., поэт. Сандаархай, чаҕылхай; сылаас сымнаҕас (үксүгэр күн туһунан). ☉ Сияющий, блистающий, ясный; ласковый, приветливый (обычно о солнце)
Түүн ааһан, аламай күн илиҥҥи ойуур тыа төбөтүттэн өрө тэбинэн эрдэҕинэ, тарҕаһыы буолла. Амма Аччыгыйа
Аламай күн далбар баалыгар Аан бастаан сүрэххэр имнэммит Эн ити кистэлэҥ тапталгын Эппитэ миэхэ биир хахыйах. Күннүк Уурастыырап
Аламай күнүн кытта бырастыылаһан бүтэн баран, анараа дойдуттан эргиллибит, саа уоһуттан мүччү көппүт үөрүүтэ таһыгар таһымныыр быһыылаах. Софр. Данилов
△ Сырдык, сылаас, чэмэлкэй (халлаан, саас, сайын туһунан). ☉ Светлый, теплый, сияющий (о небе, весне, лете)
Эн миигин ыҥыртыҥ Күн күөнүн анныгар, Аламай сааскыны Уруйдуур тойукка. П. Тобуруокап
[Кыһын] Кыһалҕанан кыладыйдаҕыан, Кытаанахтык ынчыктаатаҕыан, Ыараханнык тыыннаҕыан, Аламай сайын, аалай саас Хаһан эрэ кэлэр... Саха нар. ыр. I
Сир ийэм — мин ийэм, Эн бааргын аан дойду кэрэтэ, Аламай халлаан — эн сиэркилэҥ, Күннээх ый — ытарҕа киэргэлиҥ. Р. Баҕатаайыскай
◊ Аламай маҥан күн — норуот айымньытыгар күнү хоһуйар уларыйбат формула-эпитет. ☉ Постоянный эпитет-формула, живописующий благодатное солнце (широко употр. в современной художественной литературе)
Аҕыс сардаҥалаах Аламай маҥан күммүт Аҥаарыйа айанныыр буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс кэрэтин, Оҕо үөрүүтүн, Ийэ барахсан амарах санаатын, Санаа сайынын, Саргы ырыатын — Барытын күҥҥэ тэҥниибит, Аламай маҥан күҥҥэ холуйабыт. С. Данилов
Тоҕо эрэ, эрэйгэ анаабыт курдук, аламай маҥан күнүм хараҥа былыкка састаҕа үһү. Н. Неустроев
Аламай маҥан күн миэхэ: «Эбэҕэр өссө да кэлэ сылдьаар, умнумаар», — диирдии мичээрдиир. «Кыым». Аламай уу харах — чаҕылхай, килбэчигэс, уулаах (фольк. хараҕы хоһуйар кубулуйбат формула-эпитет). ☉ Влажный, блестящий, сверкающий (постоянный фольк. эпитет-формула, живописующий глаза)
Алаастарбыт күөллэрэ, Атыыр арылыас Аламай уу хараҕын арыйа тарпыт курдук, Арылыйа чаҕылыһан хааллылар. Саха нар. ыр. III
Кыыс аламай уу хараҕыттан, Алтан тиэрбэс аалыытын курдук, Таммах уулар таҥнары түһэллэр. С. Зверев

аат.
1. Саха алпаабытын бастакы буукубатын аата. ☉ Название первой буквы якутского алфавита
Саамай аҕалара буоларын быһыытынан, А буукуба аан тыл этэн, мунньаҕы аспыт. П. Тобуруокап
Судургу «А» буукубаттан Эрэдэһиннээх формулаҕа, Уон сыллаах көхтөөх айан Ити аата, бараннаҕа. И. Гоголев
Төлкөм төһүүтэ буолбут төрөөбүт алпаабытым аан арыйааччы, айах тутааччы, айхал амалыйааччы ааттаах үтүө санаалаах, алыс көнө майгылаах А буукубатын адьас начаас булсубутум, атас-доҕор туттубутум. Н. Рыкунов
2. тыл үөр. Айах кэлин, киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Гласный звук заднего ряда, нижнего подъема, негубной
Тыл олоҕо о эбэтэр а дорҕоонунан араастаан этиллэр буоллаҕына, сурукка о буукубанан бэриллэр. ДНД СТ