см. хаанныр- .

хаанныр диэнтэн дьаһ
туһ. Киһи урут, харахтаах-сирэйдээх эрдэҕинэ, хааннырпат буолара, кынаттарын быһыта ытыалаан бултаныллара. Далан

побуд. от хаанныр = 1) разбивать в кровь; атахпын хаанныртым я разбил себе ногу в кровь; 2) разг. добывать, ловить в большом количестве (напр. рыбу); хааннырдан бултаа = наловить много (напр. рыбы).

туохт.
1. Биир атаҕыҥ кылгас буолан эбэтэр ыалдьан содьороҥноон, сүдьүҥнээн хаамп. ☉ Хромать
Моойторук уҥа кулгааҕа хааннырбыт уонна кыратык доҕолоҥнуур. Л. Попов
Таня ытамньыйда, доҕолоҥнообутунан туран кэллэ, тохтубут үүтэ …… үрүҥ көлүччэ курдук туналыйа сытта. М. Доҕордуурап
Лөгүөнтэй хара тураҕас атын сэргэҕэ баайбыта, доҕолоҥноон хааман …… өттүгүн хам туттубута, «айыы-айа» диэн саҥа аллайбыта. В. Протодьяконов
2. көсп. Туох эмэ дьиэктээх, кыайтарбат өрүттээх буол (үлэҕэ, үөрэххэ). ☉ Иметь какие-л. недостатки, изъяны
Сүөһү иитиитэ эмиэ улаханнык доҕолоҥнуурун, онуоха эбии сыл ахсын сүөһү аһылыга кыайан бэлэмнэммэтин дьокутааттар сытыытык кириитикэлээтилэр. «Кыым»
Кини [Миша] бары предметтэригэр хоп курдук үөрэммитэ. Ол эрээри, нуучча тылыгар улаханнык доҕолоҥнообута. «Чолбон»

туохт.
1. эргэр. Имэҥирэн, эттиин-хаанныын кычыгыланан туран кыргыһыыга, хааҥҥа баҕар. ☉ Стать одержимым духом, страстью кровопролития
Хатан батыйа хааннырда, Уһуктаах тимир унньугурда, Биилээх тимир илбиһирдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төһө да саанан, түрмэнэн дибдийбиттэрин иһин, ытарынан-ыйыырынан илбиһирбиттэрин иһин, фашист аармыйатын күүһэ-уоҕа улам симэлийэн-мөлтөөн иһэрин кэпсээтэ. Амма Аччыгыйа
Бар дьон хаанын халытыыга фашист илбиһирдэ. Эллэй
2. көсп. Тугунан эмэ наһаа үлүһүй, сэтэрэн, кыдьыгыран туран оҥор. ☉ Быть одержимым страстью к чему-л.
Биир бириэмэҕэ этэр тылынан илбиһирэн, хомуһуннаах тойугу туойан баран, күүһүҥ-күдэҕиҥ баранан, өйүн-санааҥ ыаммыт курдук кураанахтанан …… тойугу туойбакка сылдьаҕын. Суорун Омоллоон
Кыталык ыллыыр илбиһирэн, Сир тапталын туһунан. С. Данилов
Бандьыыттар илбиһирэн туран кырбаатылар. «Кыым»

I
аат., эмп. Киһи этигэр-сиинигэр битэмиин тиийбэтиттэн киһи сэниэтэ суох буолар, миилэтэ сымнаан хааннырар ыарыы. ☉ Цинга
Киниттэн [уохтаттан] кыһыл арыгы, сироп, ону тэҥэ сыыҥканы эмтиир кэмпиэт уонна эмп оҥоһуутугар туттуллар. Далан
Кини [хатыҥ] сүмэһинэ сыыҥкаҕа эмтээх. «Кыым»
С битэмиин тиийбэтэҕинэ, дьон сыыҥкаҕа ыалдьаллар, тиистэрэ түһэр, миилэлэриттэн хаан оҕуолуур; киһи организма ыарыыны утары охсуһуута мөлтүүр. СЕТ ҮА
II
аат. Химическэй элэмиэн, күөхтүҥү маҥан өҥнөөх тапталлыгас металл. ☉ Цинк
Сыыҥка рудата тахсар сирдэригэр үүнэр фиалка сибэкки көрүҥнэрэ бааллар. БК БК
Дьэ, кыһалҕа. Уочаратым бу тиийэн кэллэ. Үөрүүбэр, бу тымныы сыыҥка ылтаһыны имэрийиэх санаам кэлэр. «К»
Ынах аһылыгар микроэлеменнэр дьуот, кобальт, алтан, марганец, сыыҥка итэҕэһиттэн ууһуур килиэккэлэрэ уларыйаллар. МСО ЫКТУО

аат. Күлүк сиргэ ыарҕа курдук үүнэр кытархай хатырыктаах бөдөҥ сэбирдэхтээх мас (сахалар урут хатырыгын уутугар тириини, мас иһити оргутан кытардаллара). ☉ Ольха
Итинтэн аҕыйах хаамыы иһирик сиһик баар. М. Ефимов
Кинилэр кыра соҕус сиһик талахтары тумна-тумна, тыал түспэт дириҥ аппатыгар киирдилэр. Эрилик Эристиин
Молбо — …… үрдүк мастаах халыҥ ойуурдары, кыһыл сиһиктэри, симилэхтэри быыһынан киирэр түргэн сүүрүктээх үрэх. Н. Босиков
♦ Сиһик хаан (сиһик мунду) буол — наһаа хаанныр, кыа хаан буол. ☉ Быть сильно окровавленным, быть в крови
Хара тыаны, ортотунан барбахтыы түһээт, сиһик хаан буолбут сиргэ тиийэннэр, тохтуу биэрдилэр. Л. Попов
Сиһик мунду хаан буолан, Сир ийэ тымныы түөһүгэр Өлөр баастаах биир саллаат Өрө мөхсө сытта. Т. Сметанин
Сир-дойду сиһик мунду буолла. «ХС»
ср. чув. ширэк, казах. жирэк ‘ольха’

1. аат. Күүс-күдэх, тугу эрэ гынар кыах. ☉ Сила, энергия
   [Кулаковскай] олус дьүдьэйбит, хайдах эрэ сэрэнэн хаамар-хамныыр курдук, үөмэ туттан сылдьар, сэниэтэ суохтук саҥарар. Амма Аччыгыйа
   Сэниэтэ букатын суох, ол үрдүгэр бүгүҥҥү ыарахан үлэтиттэн дэлби сылайбыт, түүн тоҥон аанньа утуйбат буолан, утуктуура да бэрт. Эрилик Эристиин
   «Сэниэҕин эһэ үлэлиир буолаайаҕын, уҥуоҕуҥ төбөтө хааннырыа», — эбэм хапсыгыр түөһүгэр умса тардан, кэтэхпиттэн сыллаан ылара минньигэс да этэ. Ф. Постников
2. даҕ. суолт., көсп. Үптээх-астаах, кыахтаах (киһи, ыал). ☉ Состоятельный, зажиточный
   Күөх ыстаабаннаах дьиэ сэниэ соҕус ыал дьиэтэ буолуон сөптөөх эбит. Софр. Данилов
   Кэнники сир солоон, бурдук үүннэрэн уонна төрүүр кэлэн, арай, дьону ордук санатар сэниэ ыал буолан баартара. Эрилик Эристиин
   Сэниэ сахалар ол кэмнэргэ оҕолорун Японияҕа ыытан үөрэттэрэллэрэ. «ХС»
   ср. монг. чинээ ‘зажиточность; сила, мощь’

туохт.
1. Ыйдаах буол (халлаан, түүн туһунан). ☉ Быть освещённым луной (о небе, ночи). Халлааммыт ыйдаммыт
2. Хас эрэ ыйдаах хат буол (дьахтары этэргэ). ☉ Быть на каком-л. месяце беременности (о женщине)
Иккис сылыгар кыыс хат буолар. Оҕото алта-сэттэ ыйданан биллэр буолтун кэннэ, биир сарсыарда уһуктаат, эригэр түүлүн кэпсиир. Саха фольк. [Хат буолан] Биир хонон — Биир ыйданна, Икки хонон — Икки ыйданна Бэһис ыйыгар Бэлиэтэнэн көрүннэ. П. Ойуунускай
3. Хаанныр (дьахтар мааткатыттан ый аайы хаан кэлэрин этэргэ). ☉ Иметь месячные, менструацию
Татыйаана даҕаны оҕолонуон баҕара саныыра. Ыйданара кэллэҕин аайы «оҕо үөскээбитэ буолаарай?» — диэн кэтэнэн көрөр да, туох да уларыйыы биллибэт этэ. Н. Якутскай. Маайа ыйданар кэмэ көннөрү ааһан хаалбытыттан сүрэҕэ «пар» гына түспүттээҕэ: «Бу иэдээни! Ити аата, оһоҕостоммуппун…» П. Аввакумов
Гигиенаны тутуһар доруобай дьахтар, туга да ыалдьыбакка эрэ, үчүгэйдик ыйданар. ЮВА ДьГ