дааҕырҕас диэнтэн хай
аата. Дааҕырҕаһыы, хааҕырҕаһыы улааппыт. П. Ойуунускай

аат. Киһи-сүөһү бронхаларын салыҥнаах бүрүөлэрэ сүһүрэн ыалдьыылара. ☉ Воспаление слизистой оболочки бронхов, бронхит
Арыгыһыттар, хроническай бронхиттаах буоланнар, күөмэйдэрэ хааҕырҕас-хардьыгынас буолар. ДьИэБ

суксуй диэнтэн холб. туһ. Өлбүт дьон хааныгар дабдаҥнаспыт суордар-тураахтар өрө көтөн тахсаннар хааҕырҕаһа-хааҕырҕаһа төттөрүтаары көтөн суксуспуттара үһү. П. Ойуунускай
[Туруйалар] тус хоту диэки көтөн суксуһа турдулар. И. Сосин
Отчуттар бары омурҕаннаан бүтэн …… суһал-суһаллык хаамсан суксуһа турдулар. А. Бэрияк

көбүөлээ диэнтэн холб. туһ. Ыраахтан, сүүнэ улахан кууппала култайан көстөр таҥара дьиэтин диэкиттэн, бандьыыттар көбүөлэһэр саҥалара иһиллэр. А. Сыромятникова
Дьиэҕэ кыра дьону кытта тойоттор саҥалара көбүөлэһэллэр, тыа саҕатыгар тураахтар хааҕырҕаһаллар. Бэс Дьарааһын

аат.
1. Саас сэтиэнэҕи, лаҥханы ыраастаары, ходуһаҕа, сыһыыга уот ыытыы. ☉ Пал, пускаемый весной для выжигания прошлогодней травы на лугу
[Мохсохо] солуурчаҕын кыыһыгар туттарбыта уонна өрт барбат сииктээх сирин булан күөл кытыытыгар уотта отун диэн соруйбута. Далан
Сайын таба өрт сиэбит сиригэр үүммүт оту сиир. Б. Лунин (тылб.)
2. Ойууру сиир уот; ойуур, тыа баһаара. ☉ Лесной пожар
Аҕыйах хоноот Туоллума халдьаайытыгар өрт баран, одунчалар быһыттарын олорчу мэлиппитэ. Күннүк Уурастыырап
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Далан
◊ Өрт турааҕа зоол. — сааскы өртөөһүн саҕана кэлэр, тумсун төрдө маҥаннаах кыра тураах. ☉ Грач
Өрт тураахтара саас кэлбитин бэлиэтинэн буолаллар. ШВФ З
Өрт тураахтара хааҕырҕаһан, аймалаһан тахсаллар. М. Прилежаева (тылб.)
тюрк., др.-тюрк. өрт

аат. Хара дьүһүннээх дааҕырҕаан саҥарар суордуҥу көтөр. ☉ Ворона
«Даах-дуух», — диэтэ тураах барахсан. П. Ойуунускай
Уйа туттар тураахтар, «Даах-дуух» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
Тыа саҕатыгар саҥа кэлбит тураахтар …… хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
♦ Ардахтаабыт тураах курдук көр ардахтаа
Уол туохтан эрэ хомойон, ардахтаабыт тураах курдук буолбут. Тураах (кымырдаҕас, тигээйи) уйатын тоҕо тарт көр тарт. Дьэ, доҕоор, тураах уйатын тоҕо тартым, уокка буораҕы дьэ кутан күүдэпчилэттим [бу хаһыыбынан]. Н. Заболоцкай
Тураах уйатын тоҕо тарпыттыы, эмискэ аймалҕан бөҕө өрө оргуйа түстэ. Ф. Софронов
◊ Ала тураах көр ала I
Ала тураах Саха сиригэр дэҥ кэриэтэ көстөр. Өрт турааҕа көр өрт. Өрт тураахтара саас кэлбитин бэлиэтинэн буолаллар. ББЕ З
Хатыҥнарга өрт тураахтара дайҕарахтык көтөн даллаҥнаһаллар. И. Тургенев (тылб.)
Тураах атаҕа — тураах тарбаҕа диэн курдук. Аҕыйах тураах атаҕа, баҕа батаһа үүнэн тураллар. И. Сосин
Тураах атаҕа отунан тэлгэнэ үүммүт тиэргэннэргэ сылгы чыычаахтара да кэлбэт буолбуттара. Айталын
Тураах быта көр быт. Быйыл саас хаар үрдүгэр тураах быта элбэҕэ бэрт. И. Гоголев. Тураах отоно бот. — ойуурга үүнэр, уулаах отоҥҥо маарынныыр, бөдөҥ сэбирдэхтээх уктаах, бустаҕына дьэҥкир кыһыл өҥнөнөр сиэммэт отон. ☉ Арктоус красноплодный. [Тураах отонун] күөх лабаалара эмкэ туттуллаллар. МАА ССҮү. Тураах сугуна түөлбэ. — талахха үүнэр, күөх өҥнөөх, аһыы хабархай амтаннаах уһун ньолбоҕор, бөдөҥ, сиэнэр отон. ☉ Жимолость
Сэппэрээктэртэн орешник, тураах сугуна о. д. а. үүнэллэр. КВА Б. Тураах тарбаҕа бот. — сарбайбыт тарбахтарга маарынныыр сарбынньахтардаах сэбирдэхтээх, биэс эминньэхтээх кыһыллыҥы күөх сибэккилээх, түүлээх умнастаах, хонууга, толооҥҥо үүнэр от. ☉ Герань луговая
М.Н. Караваев дааннайдарынан, Саха сиригэр тураах тарбаҕын аҕыс көрүҥэ үүнэр. МАА ССЭҮү
Элбэх сыллаах отторго дьэдьэн, ньээм, бохсурҕан, тураах тарбаҕа …… киирсэллэр. КВА Б. Тураах хараҕа бот. — күөхтүҥү өлбөөркөй өҥнөөх бытархай отонноох, хараҥа сиргэ сөбүлээн үүнэр, элбэх сыллаах сүлүһүннээх үүнээйи. ☉ Вороний глаз. Тураах хараҕын отонун норуот эмчиттэрэ тутталлар
ср. бур. турлааг, эвенк. тураакии

сир II диэн курдук
Урууп дьиэтэ …… таас аттаҕаһыннардаах түннүктэрдээх, сиргэ-буорга киирбиккэ дылы эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Күндэ
Тураахтар …… сиртэн-буортан тугу эрэ ытыра-ытыра, төттөрү-таары көтөн хааҕырҕаһан эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Сорохтор торбостуу сосуһан, Сири-буору сухалыыллар. С. Васильев
♦ Сир-буор (сири-буору) анны- нан — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Түптүр Хара:] Истэҕин дуо, эн оҕоҥ чааһынан бэрт куһаҕан кэпсээн сир-буор аннынан сыыллан эрэр ээ… Суорун Омоллоон
Кулуба уола тоҕо бу тулаайах эмээхсиҥҥэ иитиллэрин туһунан сири-буору аннынан дьикти сэһэн баар. И. Гоголев
Зиночка Лизочкаҕа …… Сири-буору аннынан Сибис гынар. П. Тобуруокап. Сир-буор сирэйдээ кэпс. — улаханнык кыбыһыннар, саатырт. ☉ Сильно опозорить, осрамить
Барбат буоллаххына, туттаран, кэлгиттэрэн да илдьэн сибииккэҕэ быраҕан, сир-буор сирэйдиэм диир. ОИП Х
Саллааттары мэнээк сир-буор сирэйдиигин, түүрдэрэҕин, түүрэйдиигин. И. Никифоров
Дьиэлэригэр кэлээт киһитин дэлби мөҕөн сир-буор сирэйдээбитэ. «ХС». Сиргэ-буорга тэбис — 1) киртит, хараарт. ☉ Опозорить кого-что-л., запятнать чем-л.
Таптал тыйыс андаҕарын Сиргэбуорга тэпсимэҥ. С. Данилов
Ыларов бу суругун оройуон салайар үлэһиттэрин, биһиги балыыһабыт кэлэктиибин холуннарар, кинилэр үтүө ааттарын сиргэ-буорга тэпсэр сыалынан бооччойбут. Р. Баҕатаайыскай
Кини, ыраас кыыс чиэһин, уодаһыннаах санаалаахтар харысхала суох сиргэ-буорга тэпсибиттэрэ. «ХС»; 2) аҥаардастыы, самнарыылаахтык баттаа-үктээ, атаҕастаа. ☉ Всячески унижать, втаптывать в грязь кого-л.
Дьорҕоотоп кэнники да санаатын ыһыктыбатах. Төһө да сиргэ-буорга тэпсилиннэр. Далан
Сэриимсийбит самурайы Сиргэ-буорга тэпсиэхпит. А. Абаҕыыныскай
Ити аата киһиэхэ холообокко, мэлдьи сиргэ-буорга тэпсэ сылдьар чиччик эбит. «ХС»
Сиргэбуорга хаал — сиргэ хаал диэн курдук (көр сир II). «Ити көрдөһүү бэрт сиргэ-буорга хаалыа суоҕа», — Турахин, тыла булдьуйдар даҕаны, аргыһыгар элбэҕи кэпсээн барда. Эрилик Эристиин
Кини бэйэтэ: «Арыгылыырбын кэргэним, оҕолорум тустарыгар быраҕыам», — диирин итэҕэйбэккэ сиргэбуорга хаалларар табыллыа дуо? М. Попов. Сири-буору кымыстаа (кымаахтаа) — саатан, кыбыстан кэлиэхбарыах сиргин булума, кулук-халык тутун. ☉ Чувствовать себя неловко, неуверенно (от застенчивости, от стыда). «Сэгэрим!» — диэтэхпинэ кыбыстан Сири-буору кымыстыырыҥ… С. Данилов
Тураахап кэргэнигэр туох диэн хардарыан булбат, …… саатыттан сири-буору кымыстыыр. В. Ойуурускай
Били мааҕыын кырбаары өрөһөлөммүт уолаттар сирэй-сирэйдэрин көрсөн, сири-буору кымыстаабыттар. И. Бочкарёв. Сирибуору харбат кэпс. — кыай-хот, баһый. ☉ Победить кого-л., взять верх над кем-л. (букв. заставить хватать землю)
Өй-санаа өттүнэн кими баҕарар эргитиэн, сири-буору харбатыан сөп. Оннук оҕуруктаах өйдөөх. Н. Лугинов
[Манчаары] былырыын Нөмүгү ыһыаҕар Хачыкаат Уйбааҥҥа сири харбаппыт диэх курдук этэн эрэллэрэ. В. Протодьяконов. Сиртэн-буортан тэйбит курдук — үчүгэй дьүһүннээх, нарын-намчы, ыраастык, чэбэрдик тутта сылдьар (үксүн кыыс оҕо туһунан). ☉ Красивый, опрятно, чисто одетый, с хорошими манерами, с красивой походкой (обычно о девушке)
Ол ыал Маайыс диэн үчүгэй дьүһүннээх, сиртэн-буортан тэйбит курдук ыраас, чэбэр, эргэ барар сааһын сиппит кыыстаахтара. Болот Боотур
Сиртэнбуортан тэйбит курдук ып-ыраас, кырасыабай диэн бэйэлээх эдэркээн уол тиэрэ быластаан сытара. В. Яковлев
Ира уон үс-түөрт саастаах, синньигэс, көнө уҥуохтаах, сиртэн-буортан тэйбит курдук тутта-хапта сылдьар кыысчаан. Н. Заболоцкай