туохт.
1. Биир тэҥник дайар курдук хамнан (хол., устарга, көтөргө). ☉ Плавно двигаться (плыть, лететь)
Таас хайа адаарын үрдүнэн далаарда Саймаархай салгын ыар харааба. И. Чаҕылҕан
2. көсп. Улаханнык биир күдьүс саҥар. ☉ Говорить монотонно и громко. Тэҥн. халаар

кытар I диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Куобахчаан ыраастык тайбаан, Ытысчаана кытараахтаан, Ыраахайдаан иһээхтиир. Р. Кулаковскай

тыаһы үт. туохт.
1. Бүтэйдик иһиттэн аалсан тыаһаа. ☉ Издавать, производить глухой скрипучий звук
Буулдьаҥ киччигинээн киирдэ: сааҥ хатырбыт. ПЭК СЯЯ
2. Бүтэйдик искиттэн тыыҥҥын былдьас. ☉ Хрипеть глуховато
Өлөөрү киччигинии сытар. ПЭК СЯЯ
Киһи эрэ буоллар, Аҥаа Моҕус кирсин быата быстаары киччигиниир, килиэр-халаар көрөр. В. Миронов

мөлтөө диэнтэн атаах. Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уоҕа мөлтөөхтөөн, К ы л б а а м а ҥ а н б ылыттар Кытараахтыы умайан, К ы һ ы л сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда. П. Ойуунускай
Ий э л э р б и т т у һ у г а р К ыралаан бэйэмсэхпит, Мөлтөөхтүүл лэр, кырдьаахтыыллар, Ону көрбөт кэриэтэбит. И. Гоголев

I
аат., поэт. Төлөн, уот. ☉ Пламя, огонь
Күлүм-чаҕыл күннэрбит Күүһэ-уота мөлтөөхтөөн, Кылбаа маҥан былыттар Кытараахтыы умайан, Кыһыл сарык сардаҥа Халлаанынан халаарда, Хайаларга оонньоото. П. Ойуунускай
Кырыктаах кырыыстан куттаммакка Кырдьык туһугар Кыһыл сарык кынаттанан Кыргыһа бар! «Кыым»
ср. др.-тюрк. йарух ‘свет, сияние, блеск, луч; светлый, сияющий’, кирг. жарык ‘свет, светлый’
II
сарык буол эргэр. — куруук үлэлээн күүһэ-сэниэтэ суох буол, сылбаахы буол. ☉ Обессилеть, выбиться из сил от переутомления
Бэйэни кэлгийэн, Бэдэрээккэ киирэн, Устар кыһыҥҥа Улук буоларбыт, Самаан сайыҥҥа Сарык буоларбыт. УуУЛ

хаҥалас хаас — көр хаас I
Хаҥалас хаас түөһүн Өрүкүччү туппут курдук, Хаҥыл хаптаҕай халдьаайы Халааран көһүннэ. Д. Говоров
◊ Хаҥалас быччыҥ — киһи окумалын иннинэн баар суон күүстээх быччыҥ, сылгыга — илин атаҕын (холун) иннинэн баар быччыҥ. ☉ Двуглавая мышца плеча, бицепс
Хатыыс балык Хайа сырбайбытын курдук Хаҥалас быччыҥнаах эбит …… Уйулҕаннаах оҥочо уот Кутуруктаах эбит. П. Ойуунускай
[Аҥаар Муос] баараҕадыйан тупсубут хотун хаан бэйэтигэр хараҥаран, аарыма атыыр аттар …… хаҥалас быччыҥнарын күүрдэн, хабарааннык хамсаналлара. А. Кривошапкин (тылб.)
ср. каракалп. каналас ‘кровный (родной по крови)’

1. даҕ. Күлүү-элэк, үөҕүү былаастаах (хол., тылы этэргэ). ☉ Неприличный, бранный (напр., о слове)
   Куһаҕан тылынан кутустулар, Ыстырыыс тылынан ыһыстылар. А. Софронов
   Кыараҕас көҕүстээх өттүлэрэ Кыбдьыгыраһа эрэ турдулар, Ыстырыыс тылынан ыһаарыстылар. Болот Боотур
   Мин дьиэлээх тойонум ыстырыыс соҕустук оонньоон саҥартыыра. В. Короленко (тылб.)
2. аат суолт., кэпс. Күлүү-элэк оҥостуу, үөҕүү. ☉ Сквернословие, ругань
   Ол-бу солуута суоҕу, үксэ ыстырыыһы халаарар. Амма Аччыгыйа
   ср. русск. стращать, казах. ыз ‘нечто злое’

1. аат., кэпс.
2. Эрэлэ суох, саарбах дьыала. ☉ Нестоящее, сомнительное дело
   Онтон харчылаахха хамнаска бардым, Үптээххэ үлэһит буоллум, Балыыҥканы эрэ батыстым, Ночооттоох аххан суолу тобуллум. Саха нар. ыр. II
   Көр эрэ, нохоо, соҕотоҕун сылдьар диэн олох балыыҥка буолар эбит. Саһарҕа
   Массыына көлө Бадараан суолга Батыллан хаалбыт, Балыыҥка буолбут. П. Тулааһынап
3. Тылынан халаарыы, кыһыл тылынан ыаһахтаныы. ☉ Краснобайство
   Эй, чэ, үлэлээн иһиҥ. Ити үөннээх Киэсэ балыыҥкатын баран иһиллээн туруоххут дуо. Р. Кулаковскай
   Балыыҥкатынан, айдаанынан, Барбах малынан албынныырынан Бастыҥ киһи этэ кини [Клим]. Н. Некрасов (тылб.)
4. даҕ. суолт. Эрэлэ суох, көлдьүн, сэлээр. ☉ Ненадежный, непутевый, несерьезный
   Балыыҥка маргыар, Баайсыылаах мөккүөр Балаҕаммыт түгэҕинэн Тиргиллибэтин. И. Гоголев
   Кини [Чысхаан] таах күүлэйдиир, арыгылыыры кытта арыгылаан, хаартыһыты кытта хаартылаан, балыыҥка киһи ааттаммыта. В. Чиряев
   Биэчэргэ, бырааһынньыкка Муостаҕа битийэрдии, Атаҕар араас балыыҥка Тылы тамнаан эрэр дии. А. Твардовскай (тылб.)

1. аат.
2. сиэп диэн курдук. Онно Хайа харчылаах, Ол урут Хармаанын хаһан, Харчытын таһааран, Төһө баарын төлүүр. А. Софронов
   Сөмөлүөт билиэтин хайа сахха хармааммар укта сылдьабын. И. Гоголев
   [Көстөкүүн] икки сунньүөх буулдьаны ботуруон хаатыттан ылан уҥа хармааныгар угунна. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ким эмэ (соҕотох киһи, ыал, тэрилтэ эбэтэр судаарыстыба) үбэхарчыта. ☉ Средства к существованию, доходы и расходы, бюджет (отдельного лица, предприятия или государства)
   Ханна да сылдьан кэллин, кэһиитин сүгэ-көтөҕө сылдьара, оччотооҕу биһиги чараас хармааммытыттан кэмчилээбит буолара. Д. Дыдаев
   Иккиэн биэнсийэлээхпит, бэйэм чааһынай урбаанньыппын, үлэлиибин. Онон оҥорор өҥөбүт барыта бэйэбит хармааммытыттан барар үппүт-харчыбыт буолар. «Кыым»
   ♦ Хармаанын тэбээтэ — сиэбин тэбээтэ диэн курдук (көр сиэп). Бу кыыс куоракка сотору-сотору киирэн-тахсан хармаанын тэбээтэ. Хармаанын хаҥатар кэпс. — баайданар-дуолланар, кыаҕырар. ☉ соотв. набивать карман
   Ол оонньууттан [ат сүүрдүүтүттэн] ким эмэ барыстаныа, хараҥа ньыманан хармаанын хаҥатыныа суохтаах. И. Федосеев
   Мин, эн хармааҥҥын хаҥатаары, икки төгүл өлө сыстым. Н. Павлов
   Бу нэһилиэктэртэн сүүһүнэн сүөһүнэн, уонунан сыарҕа эти-арыыны тоҕо сүүрдэн, куду куйуурдаан киллэрэннэр куорат атыыһыттарын хармааннарын хаҥаталлар. «ХС»
   Хармааҥҥа оҕус (охсор) көр оҕус I. Арыгы испит киһи үлэтин күнэ сотуллара, эрэсэрээтэ намтыыра. Ол барыта хармааҥҥа охсоро. БГП ДьТ-СК
   ◊ Хармаан банаара — сиэпкэ батар кээмэйдээх, дьоҕус банаар. ☉ Фонарь для ношения в кармане
   Хармаан банаарын лаампатын ботуруона сороҕор олус киэҥ буолааччы. ДьХ. Хармаан харчыта — аҕыйах, күннээҕи туттар харчы. ☉ Деньги на мелкие расходы, карманные деньги
   Хармаан харчытын Хастыы халаата да, Хара түөкүн Халаара турда. Күн Дьирибинэ. Хармаан чаһыта — сиэпкэ укта сылдьарга аналлаах. ☉ Часы для ношения в часовом кармане жилета, брюк, карманные часы
   Бу «омега» диэн хармаан чаһыта эбит. Н. Якутскай