туохт. Туман буол, туманынан бүрүлүн. ☉ Застилаться туманом, затуманиваться
Туманнанан тыынар, тахтайа сиэлэр баар үһү (тааб.: суоруна). Халлаан халлан хабылынна, Хаар үрдэ туманнанна. Баал Хабырыыс

туохт. Күһүнүн өр кэмҥэ хаардаабакка халлан тур (күндьыл туһунан). ☉ Прояснеть (о наступлении ясной погоды поздней осенью)
Ол онтон эмискэ былыппыт арыллан Халлааммыт халынна-дьогдьооттоон тупсарда. А. Бэрияк
Сэрии ыар сылыгар умайбыт Халыҥ тыам хараҥа сыҥыгар дьогдьооттоон бэрт эрдэ туртайбыт Куттаҕас куобахтар куоппаттар. Н. Босиков

I
ис диэнтэн атын
туһ. Ас бастыҥа аһанна, арыгы күндүтэ иһилиннэ. П. Ойуунускай
Иһиттэриҥ, кыһыл көмүстэр, иһиллибэтэх, бүүс-бүтүттэр. С. Васильев
II
туохт. Кулгааххар билин (тыас, саҥа дуорайан кэлэн). ☉ Слышаться, доноситься (до ушей, до слуха)
Хаҥас диэки, ыраах, оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
Онтон халлаан халлан дьэҥкэрэн эрэр сиигин диэкиттэн тойон ыҥырыа курдук дыыгынаан иһиллэн эрдэҕинэ, төттөрү сүүрэн иһэр уолаттар атахтарын тыаһа аралдьытан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа этэрбэс тэбэнэр тыас иһилиннэ. Күндэ

1. аат., поэт. Туох эмэ олус дэлэгэйэ, бараммакка куруук алла турара (үрүҥ аһы этэргэ). ☉ Обилие чего-л., изобилие (обычно о молочных продуктах)
   Аллаах аты Атах тардарынан Араҕас арыы Бадарааннаах эбит, Сүүрүк аты сүһүөх быһарынан Сөҥ сүөгэй Сүүдүрүүннээх эбит. Күннүк Уурастыырап
   Биэс ойохтоох, сүөһүтүн үстэ кыйдаабыт, үрүҥ илгэнэн сүүдүрүүннээх баай киһи Аммаҕа Лаамы аҕатын ууһун систээн олорбут. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Наһаа тымныыта суох, сөрүүн (хол., салгын, уу). ☉ Прохладный, дающий прохладу (напр., о воздухе, воде)
   Оҕоломмут дьахтар курдук, Ылааҥы, намыын күннэр. Сарсыардааҥҥы хаһыҥ, силбик, Сүүдүрүүн хараҥа түүннэр. С. Данилов
   Биһиги сыппыппыт эргэ ампаарга, иинтэн сүүдүрүүн салгын аҥылыйара. С. Федотов
   Сүүдүрүүн ууну иһэн Сирэм ситтэ, ача атта, Халлаан халлан дьэҥкэрэн Алаас, үрэх үөрэ сытта. «ХС»
   ср. монг. шүүдэр, п.-монг. сигүдэри ‘роса’

1. аат. Бэрэбинэни уһаты хайа эрбээн оҥоһуллубут икки өттө хаптаҕай чараас мас. ☉ Доска
   Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
   Тахсан хаптаһыннарын киллэрдэ, өйдөөбөккө дар гына бырахта, дьиэтэ түөрт муннуктарынан сатарыйан ылла. Н. Заболоцкай
   Таһырдьа Бочоох Өндүрэй хаптаһын устуруустуу турара. Хомус Уйбаан
2. даҕ. суолт. Хаптаһынтан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из досок, дощатый
   Чараас хаптаһын ааны күүскэ тоҥсуйан тобугуратар. Н. Лугинов
   Суолбут уҥа өттө барыта — кэккэлэһэ турар балааккалар. Үгүстэрэ хаптаһын хоруобуйалаах. Н. Якутскай
   Икки начаалынньык үлэлиир хосторо хаптаһын быыстаах. Р. Баҕатаайыскай
   Хаптаһын халҕаны хап гына саптылар. С. Васильев
   ♦ Хаптаһын тоҥот түөлбэ. Күһүн хаар түспүтүн кэннэ бастакы тымныы түһүүтэ мууһура быһыытыйбыт чараас хаар, муус тоҥот. ☉ Тонкий слой обледеневшего снега, приставший к земле, гололёд
   Итии тыал тыалырбыт, самыыр түстүт, халлаан халлан хаалбыт, хаптаһын тоҥот буолбут. ПЭК ОНЛЯ I
   Иккис тоҥот — хаптаһын тоҥот, тоҥоттортон саамай улаханнара, алтауон биэс хонуктаах буолуон сөп. ААИ ОБСЫҮ
   Хаптаһын тоҥокко сылгы тыһын быһарын ааһан, атаҕын да тоһутара. КМП ДьБ
   ср. п.-монг. хабтасун, эвенк. каптасун ‘доска’

даҕ.
1. Олус сырдык, киһи хараҕа саатар (хол., күн уотун этэргэ). ☉ Яркий, ослепительный (напр., о солнечном свете)
Кыараҕас дьиэ түннүгүнэн чаҕылхай сайыҥҥы күн, көмүс кыырпаҕы ыспыт курдук, …… тыккыраан түһэн, оҕону сыламнатта. Күндэ
Дьон харахтара чаҕылхай сырдыктан саатан симириктэстилэр. М. Доҕордуурап
Арай …… сарсыарда халлаан халлан хаалла, хаһан да хаардаабатах-ардаабатах курдук чаҕылхай күн чэмэлийдэ. П. Егоров
△ Сырдык, ыраас (хол., халлааны этэргэ). ☉ Ясный, светлый, чистый (напр., о небе)
Чаҕылхай сарсыарда, киһи хараҕа саатар. Н. Габышев
[Таня] сааскылыы чаҕылхай күннэр кэрэлэрин оччо кэрэхсээбэккэ сырытта. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ураты үчүгэй, сөҕүмэр (хол., киһи талаанын этэргэ). ☉ Уникальный, исключительный, необыкновенный, яркий (напр., о таланте)
[Эллэй] эпиитэттэрэ …… хоһоону эрчимнээх, тэттик уонна чаҕылхай оҥороллор. Софр. Данилов
Попов учуутал көрүҥүнэн кыра уҥуохтаах …… эрээри, …… хатааһын чолбонун кэриэтэ чаҕылхай киһи этэ. С. Федотов
Саха тылынан уус-уран айымньыта баайынан, чаҕылхайынан …… бэрт элбэх чинчийээччини сөхтөрбүтэ. БСИ ЛНКИСО-1994

туохт.
1. Ырааһыр, курдаттыы эбэтэр сырдаан көстөр буол. ☉ Очиститься, очищаться; становиться прозрачным
Сөтүөлээн сөрүүкүүр быычыкаан көлүйэм, Ол , ыраас уутунан дьэҥкэрэн көһүннэ. Л. Попов
Түөрт муус түннүк дьэҥкэрэн көстөр. Суорун Омоллоон
Сиппит хаппыыста симэһинэ дьэҥкэрэр. ФНС ОС
2. Туох да булкааһыга, мэһэйэ, күлүгэ суох буола ырааһыр, сырдаа, чуолкайдык көстөр буол. ☉ Становиться ясным, проясниться (о небе, погоде), рассеиваться (о темноте)
Халлаан халлан, дьэҥкэрэн, Алаас, үрэх үөрэ сытта. С. Данилов
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн, Халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Инники кирбии хара күдэнэ арыый дьэҥкэрдэ. Т. Сметанин
Дьэ, онтон бу саас кэллэ, итийбитэ, сырдаабыта, сир-дойду дьэҥкэрбитэ сүрдээх. Н. Заболоцкай
3. көсп. Үчүгэйдик көстөр, иһиллэр эбэтэр өйдөнөр буол. ☉ Становиться хорошо видимым, слышимым или воспринимаемым, понимаемым
Ленин дакылааттыырын истэн истэҕин аайы …… мунаах боппуруостар, оспуордаах санаалар барыта ыраастыйан, дьэҥкэрэн ордук биллэр, өйдөнөр боппуруостар буолан хаалаллар. П. Ойуунускай
Золотовскай улам этэр тыла дьэҥкэрэн, дириҥээн, сайдан истэ. М. Доҕордуурап
Санаарҕаама! Көстөн иһиэ... Маҥнай аһыахха, оччоҕуна барыта дьэҥкэриэ. В. Гаврильева
Өрөөбүт уоһум өһүлүннэ, Дьэбинийбит күөмэйим дьэҥкэрдэ. С. Васильев
4. көсп. Өйүҥ-санааҥ сааһыламмыт, чуолкай, ырылхай буол. ☉ Становиться, быть ясным, логичным, стройным, четким (об уме, мысли, намерении и т. д.)
Хаамыыта эмиэ эрчимирэ, өйө-санаата дьэҥкэрэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Кырдьыгы уот харахха этэр соҕотох биир тыл этилиннэҕинэ, сонно тута өр кэмҥэ саараҥнаабыт санаа эмискэ дьэҥкэрэ түһэр. Н. Лугинов
Кэпсэтэн истэх аайы …… төбөтө улам дьэҥкэрэн, хараҕа сырдаан …… барбыта. Н. Заболоцкай
5. кэпс. Иһэн, дыгдайан, курдаттыы көстүөх айылаах буол (хол., аччыктааһынтан). ☉ Становиться округлым, болезненно вздутым, пухнуть (напр., от голода)
Өйдөөн кэлиҥ …… Хоргуйуу саба бүрүүкээбитин, …… Онно хоргуйбут оҕолор Турбат гына, токуйа охтоллоро - Сирэйдэрэ дьэҥкэрэ иһэн, «Килиэптэ, килиэптэ аҕалыҥ!» дэһэ истилэр. И. Федосеев
Айах адаҕатын ииппэппит, бэйэбит да аһа суох буолан дьэҥкэрэн эрэбит. «ХС»

халын диэнтэн хай
аата. Ыллыым, ыһыллар тоҥ долгуммут Халлаан халлыытын айхаллыыр. Дьуон Дьаҥылы

гл.
саста, саһан халла

гл.
барда, баран халла