м. в разн. знач. халпаак.

клоун || клоунский; клоун халпаага клоунский колпак.

аат. Халпаакка маарынныыр дьахтар былыргы чараас бэргэһэтэ. ☉ Старинный якутский женский головной убор (наподобие колпака)
Тимир сэрбэкэнэ астаах, буор дьиэ саҕа халпаактаах бүрүмньүлээх. ПЭК ОНЛЯ I

аат., кэпс. Эмп тэрилтэтин ортоку персонал үлэһитэ. ☉ Медицинская сестра
[Быраас] сиэстэрэлэр уонна эдэр практикантка кыргыттар арыалдьыттаах балааталары кэрийдэ. Н. Лугинов
Ыалдьааччыны көрөр хос ааныгар сиэстэрэ дьахтар маҥан халпаага кылбайа көһүннэ. П. Аввакумов
Бойобуой сиэстэрэ буолан Еля боруоҥҥа барбыта. Баал Хабырыыс

дьүһ. туохт. Түргэн-түргэнник илиигинэн сапсын. ☉ Быстро замахать руками (напр., от испуга)
Мария Николаевна кэргэнин халпаагын хараҕар саба тардан кэбиспитэ, онуоха биирдэрэ, хайдах да буолуон булбакка икки илиитинэн өрө таймаҥалыы түспүтэ. И. Тургенев (тылб.)

прил. прям., перен. клоуннуу, клоун; клоунский колпак клоун халпаага; клоунские выходки клоуннуу быһыыланыы.

аат. Саа ботуруонун кэннигэр саайыллар улаханнык оҕустахха эстэн уот биэрэр састааптаах кыракый халпаак. ☉ Металлический колпачок со взрывчатым составом для воспламенения заряда в ружейном патроне, пистон
Удьурҕай хамсалар үгүстэрэ саа эстибит бөстүөнэ киэргэллээхтэр. Н. Якутскай
Бааһынайдар биир эрэ саалаах эбиттэр, онтукалара даҕаны бөстүөнүнэн эстэр эбит. В. Арсеньев (тылб.)

сыһ. Куба курдук (көрүҥнэн, хаһыытаа). ☉ По-лебединому, по-лебяжьи (плыть, кликать)
Көнньүөрбүт, киэркэйбит күөх унаар куйаарга Күн көмүс кубалыы долгуйда. Күннүк Уурастыырап
Үтүө санаалаах сиэстэрэм, Маҥан халпааккын кэтэҥҥин, Хоспор сэрэнэн үктэнэн Кубалыы устаҥҥын киирдиҥ. П. Тулааһынап
Хамыспыт хаҥкынаан, кубалыы хоҥкунаан, Хормуоска тыаһыныын холбоһон ыллаатын! С. Васильев

дьүһ. туохт.
1. Сырдыктык, чаҕылыччы тык. ☉ Светиться ярко
Күһүҥҥү Миитэрэйэп саҕанааҕы күн кылбайа ойон тахсан, …… күндээрэн, чаҕылыйан, кырдьык даҕаны үчүгэйгэ дылы этэ. А. Софронов
Адаар таас хайаны арҕаһын кэрийэн Алтан ый иэдэһэ кылбайар. П. Тобуруокап
Халлаан күп-күөх дьэҥкир мындаатыгар ып-ыраас, мап-маҥан күн кылбайар. Н. Габышев
△ Чаҕылыччы оонньоон, сырдаан көһүн. ☉ Быть, казаться ярким, блестящим, сверкать
Кылбайбыт эрэ кыһыл көмүс буолбат (өс хоһ.). Аллараа хотоолго уһун синньигэс элгээн уута кылбайар. Н. Якутскай
Кини иннигэр билигин хаһан да тыытыллыбатах сыа хаар кылбайа сыппыта. Н. Заболоцкай
2. Маҥхайан, үрүҥ өҥнөнөн көһүн. ☉ Сиять белизной, белеть
Үрүҥ көмүс түүлээх, хааҕырҕаан саҥарар хопто кыылым устан кылбайа сылдьар. Н. Неустроев
Эн тымныы тоҥ балыгы кытта сонно …… хойуу итии чэйи ис эрэ — тииһиҥ онтон кылбайара биллибэт. Н. Габышев
Хос ааныгар сиэстэрэ дьахтар маҥан халпаага кылбайан көһүннэ. П. Аввакумов
3. Саҥа буолан арылыйан көһүн, сырдаан, харахха быраҕылын. ☉ Быть, казаться ярким, светлым; сиять новизной, свежестью
Оттон мин эн уулуссаларгар хас саҥа таас дьиэҥ кылбайа үүнэн тахсарын үөрэ көрөрүм. Софр. Данилов
Үрэҕи туоруур саҥа муоста кылбайан көһүннэ. А. Бэрияк
Оскуола саҥа кырыыһата Ол ыраахтан кылбайан көстөр. С. Васильев
♦ Кылбайан турар кырдьык көр кыларый
«Таҥара баарына, кылбайан турар кырдьыкпын кэпсиэҕим», — Булумдьу таҥаһын таҥнан булумахтанар. Л. Попов
Мэлдьэспэппин, Сеня. Кылбайан турар кырдьыгы эттиҥ. Ол эрээри туох барыта кэмиттэн уонна миэстэтиттэн тутулуктаах. Н. Лугинов
Маайыс манна төһө да муҥкук буоллар, кылбайан турар кырдьыгы кэпсээтэ. А. Бэрияк
ср. монг. гилба ‘озарять, освещать, блестеть’

аат.
1. Киһи төбөтүгэр (үксүгэр тымныыттан, күн уотуттан о. д. а. харыстанан) кэтэр таҥаһа (араас быһыылаах буолар, араас матырыйаалтан тигиллэр). ☉ Шапка (головной убор). Куобах бэргэһэ. Тугут бэргэһэ. Саһыл бэргэһэ
□ Силип Лааһарап бэйэтинэн уһун таба саҕынньаҕы сайбаччы кэтэн, эргэрбит бэдэр бэргэһэни кыҥначчы уурунан баран, үрдүттэн өҥөйөн турар эбит. Амма Аччыгыйа
Өксүү букатын кыра эрдэҕиттэн истээх таҥаһы тигэргэ үөрүйэх буолан, итии сэлиэччик, үтүлүк, бэргэһэ тигиитин сатыыр ахан дьыалата буолан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
2. эргэр. Эр-ойох буолбуту бигэргэтэр христианскай итэҕэл туома (мэнньиэһи кэтэрдии). ☉ Обряд венчания
Аны бэргэһэлээх сокуоннай эрдээхпин. А. Софронов
Киһи бэргэһэлээх ойоҕо буолан бараҥҥын, туора киһини көрдөҕүҥ аайы ытыы-соҥуу сылдьыаҥ дуо? Амма Аччыгыйа
♦ Бэргэһэтэ аһаҕас этэ эргэр. — итэҕэли утары улаханнык этимэ: абааһы кулгааҕа чуор, бэргэһэтин кулгааҕа бааллыбатах (аһаҕас) киһи курдук истэр. ☉ Уши его (черта) шапки подняты (так говорили раньше в качестве предостережения, когда кто-л. высказывался вслух против суеверий). Тиис (аһыы) бэргэһэтэ буол (оҥоһун) — мэлдьи, тохтобула суох мөҕүлүн, үөҕүлүн, хомурулун (киһи туһунан); сиэ, сиэн кэбис (адьырҕа кыыл, абааһы туһунан). ☉ Постоянно ругать, бранить, порицать кого-л.
Биэс тииһим бэргэһэтэ буолар биэбэйиктэрим оҕото биирдэ охсору, биирдэ тэбэри тулуйбат буолан баран тумустара туустаах. П. Ойуунускай
[Кыыллар] арсыын усталаах адьырҕа аһыытын бэргэһэтэ буоллахпыт диэннэр, балай да буоллар утарылаһан өлөөрүлэр ырдьыгынаһа түһээхтииллэр. Д. Апросимов
Бэйэтин даҕаны [Харытыананы] ким сүрэҕэлдьээбэтэх эрэ бука барылара атах тэпсиитэ, илии соттуута, тыл-тиис бэргэһэтэ оҥостоллоро. П. Ойуунускай
◊ Бэргэһэ кулгааҕа (сыҥааҕа) — кыһыҥҥы бэргэһэ ойоҕосторуттан аллара түһэр кулгааҕы, иэдэстэри, сыҥааҕы сабарга аналлаах өттүлэрэ. ☉ Ухо, уши (зимней шапки)
Настя кырса тыһа бэргэһэтин кулгааҕын сэгэтэн иһиллээн көрөр. Н. Якутскай. Бэргэһэ харын — сылгы ханнын салаата. ☉ Часть желудка. Сүөһүлэрин бэргэһэ ханнын быһан ыллылар. Дьабака бэргэһэ — чанчыгын сиигэ уонна оҥуута суох үргүлдьү түһэр кулгаахтаах, үөһээ өттүгэр чопчуурдаах, истэри-тастары тириинэн тигиллэр дьахтар былыргы бэргэһэтэ. ☉ Старинная якутская женская меховая (изнутри и снаружи) шапка с высоким верхом из сукна или другого хорошего материала
Умайар кылааннаах уу буобурата Үрдүк нуоҕай дьабака бэргэһэтин Үстэ сүгүрүйбүтүнэн кэлэн Иннигэр аҕалан иҥиһэхтии ууран кэбистэ. П. Ойуунускай
Дьаагарбах такайбыт, Эриэккэс илии тикпит Хаҥ дьабака бэргэһэ Ханыыланан бүппүтэ үһү, Доҕоттоор!.. С. Зверев. Дьорбуоҥка (дьормуолка) бэргэһэ — силииндирдии быһыылаах таҥаһынан бүрүллүбүт түүлээх бэргэһэ. ☉ Ермолка (мягкая круглая шапочка)
Хара саһыл тыһа оройдоох, уу буобурата тулалаах эр киһи дьорбуоҥка бэргэһэтэ баарын ылан, Дэлиһиэй кэтэн көрдө. Эрилик Эристиин. Чомпой бэргэһэ — үргүлдьү барар кулгаахтаах халпаакка маарынныыр хороҕор оройдоох кыһыҥҥы бэргэһэ. ☉ Высокая зимняя шапка, похожая на чепец, с высокой макушкой и наушниками
Чомпой бэргэһэлээх атах сыгынньах эмээхсин биһиктээх оҕону биэбэйдии барда. Н. Неустроев
Уулаах Уйбаан илдьирийбит эргэ ырбаахытын, дьирим курунан ыга тардыммыт, оройунан тобуллубут чомпой бэргэһэни сүүһүн диэки умса ууруммут. Эрилик Эристиин
[От тиэйээччи] чомпой бэргэһэтин тууна бааммыт, суккун соннооҕун бүүрэ курдаммыт. М. Доҕордуурап