сов. что 1. (придать скорость) халыһыт, сүүрт; 2. (в разные стороны) текү-нүтэлээ.

туохт. Сыыдамнык айаннат (атынан кураанах суол устун чиҥ-чиҥник утуу-субуу түргэнник үктэтэн). ☉ Ехать быстро, заставляя коня резво идти по твердой дороге
Дьаамсык төннөн дьыбдьылытта, Аттарын өссө халыһытта. С. Васильев

көҥүрү диэнтэн хат.- күүһүр
Үллүктэнэн сыппыт хаар көҥүрүтэ ууллан, күрүлүү-харылыы уһунна. А. Федоров. Саҥардыыҥҥыта Лена эбэ кур муустарын көҥүрүтэ сынньан, тус хоту логлоһута утаарбыта, халаанын уутун халыһыта сүүрдүбүтэ. И. Федосеев

көр дьалай
Тииҥнэр суоллара үрэҕи быһыта туораабытыгар дьаалайбакка, Мэхээчээн били быһа хапкаан ииппит хаар бугулугар халыһытан истэ. В. Протодьяконов
Кими да биллиммэт, талбытынан сылдьар киһи курдук этэллэр. Чэ, онно туох баарый? - Кырыкатов дьаалайбатахтыы сапсыйан кэбиспитэ. «ХС»
Кинилэр, бу дьоннор, өстөөх өлүктэригэр кыратык даҕаны дьаалайбат этилэр. А. Фадеев (тылб.)

аат. Көлөнөн буостаны, дьону таһар киһи. ☉ Возница на ямских лошадях, ямщик
Нэһилиэк мунньаҕар бэрт баһаам ороскуоту ааҕан биэрэн, бу дьаам атын айаҕа бачча, дьаамсык аһылыга бачча диэн туран, аттаран, дьаамсыктарын айаҕар үп көрдүөбүтэ. Күндэ
Болот аҕата суостаах тойоҥҥо дьаамсыгынан анаммытын иһин бэйэтин уолчааныгар, Болокко, махтаныахтаах эбит. Н. Заболоцкай
Дьаамсык төннөн дьыбдьылытта, Аттарын өссө халыһытта. С. Васильев

дьигиһий диэнтэн дьаһ
туһ. Ол [ампаар дьиэ] диэки атыыһыт киһи быһыытынан сиэллэрэн дьигиһитэн, хаамтаран халыһытан, дьоруолатан долгутан тиийбитэ. Саха фольк. Этиҥ этэр, арыт маска сааллан барчаланар, сири-халлааны сиксигиттэн дьигиһитэр. Н. Якутскай
Биһиги кэпсэтиибитин бигэргэппиттии, «ГАЗ-63» иҥнигэһэ суох айаннаан дьигиһитэр. Н. Заболоцкай

дьоруолаа диэнтэн дьаһ
туһ. Хара аппын миинэммин мин Харытыайбар барыаҕым, …… Үөрэ-дьүөрэ үктэтиэм, Тоҕус суукка тухары Дьоруолатан дайдарыам. Саха нар. ыр. II
Ол [ампаар дьиэ] диэки атыыһыт киһи быһыытынан сиэллэрэн дьигиһитэн, хаамтаран халыһытан, дьоруолатан долгутан тиийбит. Саха фольк. Биирдэ көрдөҕүнэ, утары аттаах киһи хаамтаран дьоруолатан иһэр. ҮҮА

даҕ.
1. Миҥэтийэ илик, куотумтуо, сиргэмтэҕэй, тэһии (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ Пугливый, беспокойный, необъезженный (обычно о лошади). Уйусхах сылгы
□ Уолуҥ уйусхах ат курдук
Халыһытан иһэр суола да... А. Сыромятникова
[Ыаллар] Уйусхах, түргэн көлөнөн Уйуһутан кэлэннэр Уруй-туску эттилэр. Н. Босиков
2
уйусхан диэн курдук. Уолах тиит ортотунан тосту ыстанар уйусхах тыаллаах [сиргэ тиийиэҥ]. ПЭК ОНЛЯ I
[Фёдор Фёдорович Ресслейн] оччолорго сэттэ уонуттан тахсыбыт эбит гынан баран, ол уйусхах сүрэхтээх киһи 1816 сыллаахха алтынньыга Дьокуускайтан Халымаҕа араҥ ыарыыны үөрэтэ айаннаабыт. И. Федосеев
ср. монг. ой ‘отскакивать, убегать, уклоняться’

аат. Сүөһү иһэ (сууйуллан, ыраастанан аһылык быһыытынан туттарга бэлэмнэммитин этэллэр), сүөһү иһиттэн буһарыллыбыт ас. ☉ Потроха (обычно в качестве полуфабриката)
Ыстапаан — хата бургунаһым күүстээх эбит, баһын икки улахан таҥараҕа, буотараҕын кыһын кучумачы гыныахпыт дии саныы-саныы, эттээн ньиллиргэтэ сырытта. А. Софронов
Үлэһиттэр сарсыарда сүөһү буотараҕа үөрэлээх хааһыны сииллэр. Н. Якутскай
Биһиги бултуйбут тот кэммитигэр буотараҕы астаһа барбат этибит. Н. Абыйчанин
русск. по ´трох (ед. ч. к потроха´)
♦ Буотараҕын кыаммат — баардааҕынан, баайдааҕынан киэбирэн, кыаҕын таһынан быһыыланар, бардамсыйар. ☉ Быть чрезмерно чванливым, спесивым
Буотараҕын кыаммат Буоһаҕар истээх Буос бээгэйтэн Итинтэн атыны Истиэм эрэ диэбэтэҕим. И. Чаҕылҕан.
◊ Буотарах халбаһы — сүөһү быарыттан, тыҥатыттан, сүрэҕиттэн, таалыттан о. д. а. иһиттэн оҥоһуллубут халбаһы. ☉ Ливерная колбаса
Маҕаһыыҥҥа буотарах халбаһы киирбит. Хара буотарах көр хара ис. Хара саалыр аттардаах, Хара буотарах аһылыктаах, Хатан ыылаах сыттардаах Хаҥалас нэһилиэк оҕолоро, Хараһыктаахпын билэннэр, Халыһыта сылдьаннар, Харахтаан көрбөт буолтара Хабартаҕын эбитин, оҕолоор! Саха нар. ыр. II

сыһ.
1. Хойуута суохтук, убаҕастык. ☉ Не густо, не часто, редко
Ити кэмҥэ күнэ хайыы-үйэ уҥа халбарыйан, халдьаайы сирэйигэр сэдэхтик үүммүт бөдөҥ бэстэр күөх төбөлөрүттэн өрө тардыстан тахсан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Халыҥ ойуурга киирэн, балачча өр хааман туораата уонна сэдэхтик лиҥкинэһэн турар үрдүк тииттэрдээх хара сис оройунан хааман халыһытан истэ. «ХС»
2. Дэҥҥэ, хам-хаадьаа, өр буола-буола, биирдэ эмэ. ☉ Иногда, изредка, редко
Бэйэтэ сэдэхтик кылгастык күлэр. Амма Аччыгыйа
Үгэ олус уустук уонна суруйарга ыарахан форманан ааҕыллар, онон үгэһит талаан сэдэхтик үөскүүр. Г. Васильев
Киэһэ буолан, утуйаллара чугаһаабыт чыычаахтар сэдэхтик чыыбыгыраһан ылаллар. А. Сыромятникова
Былыргы төрүттэрин утумнаан көтөрдөргө даҕаны, ол иһигэр кустарга даҕаны үс атахтаахтар адьас сэдэхтик да буоллар үөскүүллэр быһыылаах диэн сабаҕалыахха сөп. ДьДьДь