туохт., эргэр. Күүһүҥкыаҕыҥ эстэн кыайан хамсаабат-имсээбэт курдук буол. ☉ Терять силу, лишаться сил и энергии, утрачивать подвижность.
ср. кирг. мүргү ‘охрометь на обе ноги, едва волочить ноги’

туохт., кэпс. Сэргэхсий, арыый хамсыыр-имсиир буол (ыарыһах туһунан). ☉ Почувствовать себя лучше, взбодриться, ожить (о больном)
Ыалдьара аматыйан, сөргүйэн эрэр. СГФ СКТ

хамсаа-имсээ диэнтэн бэй., атын
туһ. Көрбөккүн дуо, уолуҥ түүнүгүрээри гынна дии. Баран хамсаннын-имсэннин, дьэгдьийдин! Далан
Хамсанара-имсэнэрэ, туттарахаптара сыыдамсыйбыта сүрдээх. «ХС»

туохт. Түргэнник, дохсуннук, тэтимнээхтик хамсаа. ☉ Двигаться быстро, стремительно, интенсивно
Хантан халыарыйан, Халыҥ халҕаһаҕынан Хара тааһы кырбаан, Халлыргыы сытаҕын? С. Васильев
Хабараан салгыны Хайа анньан, Хамсаан-имсээн, Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Е. Иванова
Манна, сатыы ойуурунан саба үүммүт сэндэҥэ тыаҕа, тыал итирбиттии халыарыйда. Г. Николаева (тылб.)

прил. 1. көһүүн, аанньа хамсаабат; малоподвижный сустав көһүүн сүһүөх; 2. (не любящий двигаться) сыылба, хамсаабат-имсээбэт.

даҕ.
1. Олус сымнаҕас, куталдьыйа сылдьар; киһи баттыырын, үктүүрүн уйбат, тимирэ сылдьар. ☉ Плавно, мягко колыхающийся, колеблющийся, зыбкий
[Эмээхсин] сүрдээх кэтит орону оһох иннигэр туруортаран баран, күөгэлдьигэс бэриинэҕэ күөлэһийэ сытар. Амма Аччыгыйа
Антон күөгэлдьигэс кутаҕа тэһитэ түһэ-түһэ кытыы диэки тахсан иһэн, …… ким эрэ хаһыытыырын дуу, ытыырын дуу иһиттэ. Т. Сметанин
2. Биир чопчу быһыыта суох, биир кэм хамсыы-имсии, устаҥныы, уунаҥныы сылдьар. ☉ Имеющий бесформенный вид, колышущийся, находящийся в движении, волнении, волнующийся
Күөгэлдьигэс дьэргэлгэн. — Хайа хапчаанынан киирэр суол бүтүннүү сыарҕаларынан, …… күөгэлдьигэс кыһыл саллааттарынан ыга симиллибит. Амма Аччыгыйа

дьүһ. туохт.
1. Эриллэҥнээ, өҕүллэҥнээ. ☉ Извиваться, вилять
Кыймаҥнаатарбын да, кылбаҥныыбын, муунньаҥнаатарбын да, дьэрэкээн ойуулаахпын дэнэр баар үһү (тааб.: эриэн кыыл). [Ыт] байааттаҥныы-байааттаҥныы хааман кыймаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Тороев көрдөҕүнэ, бу токуйа хаппыт эмээхсин тииһэ бараммыт айаҕыттан кыһыл чиэрбэлэр кыймаҥныы тохтор курдуктар. Л. Попов
[Кыыс Ньургунтан] Кыһыл, эриэн үөннэр Кытарар уот хараара өһүөр диэри Кыймаҥныы тохтон түстүлэр. ТТИГ КХКК
2. Хамсаа-имсээ, эймэҥнээ (биир сиргэ элбэх ким-туох эмэ мустан). ☉ Двигаться, шевелиться непрерывно, собравшись толпой, сбившись в кучу (о людях, животных)
Өстөөхтөр хаптайаллар, онтон эмиэ кыймаҥнаан, эймэнэн киирэллэр. Н. Кондаков
Баһаарга тобустолору дьон мунньустан кымырдаҕас уйатыныы кыймаҥныыллара. Н. Островскай (тылб.)

тыаһы үт. туохт.
1. «Бах-бах» диэн баҕа саҥатын курдук бобуллаҕас дорҕооннордо таһаар. ☉ Издавать отрывистые, сдавленные звуки, похожие на кваканье лягушки
Били баҕа оҕото күтүр улахан дьоннору хамсаабакка-имсээбэккэ көрөн олорон, куттанан хаста да баҕырҕаата. Күндэ
[Ап Чарай:] Саллар сааскыт тухары баҕа буолан, өрүтэ ойуолуу сылдьыҥ, сайын бадарааҥҥа баҕырҕаан тахсаарыҥ. И. Гоголев
Кытыыттан чыычаах ырыата, кэҕэ этэрэ, баҕа баҕырҕыыра, оттон үөс диэкиттэн кус-хаас саҥата иһиллэр. И. Данилов
2. көсп., кэпс. Бобуллаҕас куоласкынан иҥнэ-иҥнэ олуттаҕастык саҥар. ☉ Произносить слова сдавленным голосом, запинаясь
[Бачыгыратар Баһылай – Айгылла оҕонньорго:] Түөкүн! Дьэ тойонум киһини өлөрдө диэн дьоҥҥо баҕырҕаан көрөөр эрэ! Эрилик Эристиин
«Масыанньык! Эн аны биирдэ баҕырҕаан көр эрэ, мин эйигин сибииккэҕэ сытытыам!» – диэн кинээс тоҕо ыстанна. «ХС»

I
үллэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Мунньах дьоно үллэҥнэһэ, үөмэхтэһэ, хаһыытаһа түстүлэр. И. Данилов
Итириктэр хаартылаары үллэҥнэстилэр. Амма Аччыгыйа
II
даҕ.
1. Үллэҥнээн, күөгэҥнээн хамсыыр. ☉ Колыхающийся, волнующийся
Кириилин кэбиниэтигэр табах буруота үллэҥнэс. Л. Попов
Мин ырыаларбын кураан тыала буолбакка, Өҥ сайын үллэҥнэс күөҕэ Уу сахалыы эрэ буолбакка — Уон омук тылынан көтүттэ. Н. Босиков
Бу күөгэҥнэс, үллэҥнэс кытархай сардаҥалар, тыыннаах курдук ибигирии хамсыыллар. «ХС»
2. Биир кэм хамсыы-имсии, төттөрүтаары кэлииттэн-барыыттан уларыйа турар (хол., элбэх киһи мустубута). ☉ Беспорядочно, хаотично двигающийся, колышущийся (напр., о толпе людей)
Микиитэ балаҕанын үрдүгэр ынчыктаһан таҕыста, Бэһиэлэйэптэр дьиэлэрин таһа үллэҥнэс киһи-сүөһү буолбут. Амма Аччыгыйа
Баһаарга тийбитэ, киһи-сүөһү үллэҥнэс, хардары-таары аалса, тура хаамса сылдьаллар. Болот Боотур
Биэс мүнүүтэ ситэ туола илигинэ хонтуора дьиэ иһэ тиллэ түстэ: киһи бөҕө үллэҥнэс буолла, суот тыаһа лаһырҕаабытынан барда. Р. Кулаковскай
3. көсп., кэпс. Олус элбэх, баһаам. ☉ Многочисленный, множественный
Ордьонумаан ойуун дьон хараҕын баайарын туһунан араас кэпсээн эмиэ үллэҥнэс. И. Гоголев
Харчыта диэн өлөҥ от курдук үллэҥнэс! Н. Якутскай
Били урукку былааска «үспүкүлээн» диэн үөҕүллэр дьон «кэмэрсээн» диэн кэрэхсэбиллээх ааты ыла охсон көһүлүөктэрэ үп-үллэҥнэс харчы буола түстэ. «Чолбон»

I
аат., түөлбэ. Моҕотой. ☉ Бурундук
Сытыган дүлүҥ устун күрдьүгэс сылыбырыы сүүрдэ, мохос гына олоро түһээт чыбыгыраата. И. Гоголев. Муруку, дьирики, Моҕотой, күрдьүгэс Хамсыырыҥ-имсиириҥ Хапсаҕай да эбит. А. Николаев
◊ Күрдьүгэс күрүөтэ бот. — бэйэ-бэйэтин кытта хатыһан үүнэр хойуу сэбирдэхтээх сүөһү таптаан сиир ото. ☉ Горошек мышиный
Хочо саҕа талахтарын быыстарыгар үүнэр күрдьүгэс күрүөтэ окко мэччийэ сылдьар ынахтар диэки Маайыс хааман сиргэ үктэнэрэ да биллибэттик сэгэлдьийэр. Амма Аччыгыйа
Наммара сүнньэ хара бастаах үкэр отунан ыга анньыбыт, кырдаллара күрдьүгэс күрүөтүнэн будьуруспуттар. Р. Кулаковскай
Мин таптаан күрдьүгэс күрүөтүн үргээн аһатар эриэн ньирэйим тэбэнэтирэн өрүтэ тэбиэлии-тэбиэлии, туора-маары ойуоккалыыра. П. Аввакумов
тюрк. көрүк
II
даҕ. Туора хараҥа дьураалардаах кугас (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Рыжий с темными полосами (о масти крупного рогатого скота)
Балыгы сиэхтэрэ дии санаабыт муҥхатыгар Сабардам оҕонньор, дараҕар муостаах тайах саҕа дагдаллыбыт күрдьүгэс оҕуһун көлүйтэрэн, өрүү Сомоҕоллойу ыытааччы. Болот Боотур
Чэй, эрэ тардыҥ, Тимир наарта сыарҕабар Күрдьүгэс саадьаҕай кунаммын Көлүйэ охсон аҕалыҥ! ТТИГ КХКК
◊ Күрдьүгэс эриэн — кытархай дьураалардаах күрүҥ (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Бурый с красноватыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Улуу киһиэ, хара бараан күлүккэр үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн: мыҥырык муостаах, дьэҥкир туйахтаах, күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх соҕотох ынахпын көрө-харыһыйа сырыт! И. Гоголев
Хотон таһынааҕы далга эбэм түптэтин буруота унаарыйар. Онно аҕыйах борооскулар уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус тураллар. Н. Лугинов. Тараах күрдьүгэс — үрүҥ дьураалардаах хараҥа кыһыл (сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Темнокрасный с белыми полосами (о масти крупного рогатого скота)
Доодороп кулуба …… тэлиэгэҕэ көлүллүбүт лаҥкыр муостаах тараах күрдьүгэс оҕуһу сиэтэн иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Тараах күрдьүгэс дьүһүннээх, такырыттаҕас муостаах кунан оҕус моонньун түүтүнэн тордуйа иһигэр уйа оҥоруллар. Н. Павлов