и. д. от харай = 1) уход за кем-л.; оҕо харайыыта уход за ребёнком; 2) оказание помощи; проявление сочувствия; харайыыны эрэйимэ не жди помощи.

1) сохранять, беречь кого-что-л.; заботиться о ком-чём-л.; малгын үчүгэйдик харай береги свой вещи; уол балтын харайар мальчик заботится о своей младшей сестре; тулаайаҕы харай= призреть сироту; 2) разг. забирать, брать (обратно).

харай диэнтэн хай
аата. Култуурабыт үрдээн, харах-көс кэҥээн истэҕин аайы историябыт, култуурабыт кэрэһиттэрин харайыыбыт, үйэтитиибит күүһүрэн иһиэхтээх. АЭ ӨӨКХ
Быйыл саас сопхуос тиэхиньикэни харайыы, туһаныы уонна от үлэтигэр бэлэмнээһин туругун бэрэбиэркэлээтибит. ПТК
Ыал буоллаҕына оҕо-уруу харайыыта, дьиэ-уот көрүүтэ кини булгуччулаах эбээһинэһинэн, айылҕаттан аналынан ааҕыллара. ФЕВ УТУ

туохт.
1. Кыһанан бүөбэйдээн, көр-иһит, үлбүрүй (хол., кыра оҕону, ыарахан ыарыһаҕы). ☉ Заботливо ухаживать за кем-л., выхаживать кого-л., нянчиться с кем-л. (напр., о маленьком ребенке, о тяжелобольном человеке).
2. Сүөһүнү кыһамньылаахтык иит. ☉ Заботливо выращивать скот, ухаживать за ним. Ууга түспүт борооскуларын көрөн-харайан атаҕар туруорбуттара

көр-харай диэнтэн хай
аата. Ыарыһаҕы көрүү-харайыы. — Оҕону көрүү-харайыы туһунан кинигэни хасыһан ааҕар. Г. Угаров
Манна госпитальга көрүү-харайыы олус үчүгэй. Ф. Софронов. Огдообо дьахтар көрүүтүгэр-харайыытыгар олорор. Н. Габышев
Мин абарар абарыым баар — биһиги сопхуоспутугар көрүү-харайыы куһаҕаныттан сылгы көнньүнэн өлүүтэ наһаа элбэх. В. Протодьяконов

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’

v. to hide away, take good care