с. 1. анньыһыы; столкновение судов суднолар анньыһыылара; 2. (конфликт) харсыһыы; столкновение противоположных интересов утарыта интэриэстэр харсыһыыла-ра; 3. (спор, ссора) хабырыйсыы.иирээн; между ними произошло столкновение кинилэр икки ардыларыгар иирээн буолбут; 4. (схватка, стычка) хабырыйсыы, хапсыһыы, ытыалаһыы; вооружённое столкновение сэбилэниилээх хапсыһыы.

туттул. сыһыан холб. «Санаабыт курдук, оннук буолуохтаах этэ» диэн чопчулаан этиини бэлиэтиир. ☉ Подчёркивает осуществление предполагавшегося факта
Ол ыккардыгар бөртөлүөт тыаһа бирилээтэ, сэрэйбит сэрэх, буруону көрөн чуо көтөн кэллилэр. Н. Лугинов
Сэрэйбит сэрэх, харсыһыы хара маҥнайгыттан саҕаланна. У. Нуолур
Сэрэйбит сэрэх, сыыр үрдүгэр бурҕачытан тахсарбытын кытта, хабдьылар биһигини кыһайбыт курдук, итиннэ кылбаһан, манна хороһон олорор этилэр. Н. Заболоцкай

даҕ., истор. Уопсастыба ханнык эмэ кылааһа ыытар үлэтигэр өй-санаа өттүнэн сөп түбэһэр, тустаах кылаас интэриэһигэр сыһыаннаах. ☉ Классовый
Кылаассабай охсуһуу диэн араас кылаастар утарыта турсар интэриэстэрэ харсыһыыларын өйдөнөр. ДИМ
Суруйааччы …… оччотооҕу кэмҥэ кылаассабай сыһыаннар саҥа үөскээн эрэллэрин көрдөрөр. «ХС»

I
саҥа алл., кэпс. Үөрүүлээх биһирээһини көрдөрөр, үксүгэр да эбиискэни кытта туттуллар. ☉ Выражает радостное одобрение, обычно употребляется с частицей да
[Мүлдьү:] Бүү! һук! Дьэ харсыһыы буолла... һок! һок! Чуокка кыайда. Ай-да биһиги Чуоккабыт! Суорун Омоллоон
Ай-да, обургуо-о! ПЭК СЯЯ
[Маайыс:] Ай-да, аҕам маладьыас (кууһар). С. Ефремов
II
эргэр. Тугу да үөскэппэт буол, үөскэтэр дьоҕургун сүтэр (кырдьан, ыалдьан — киһи, сүөһү туһунан). ☉ Потерять способность производить, давать что-л. (от болезней, старости, напр., приплод, молоко — о корове)
Үүтүттэн, уруутуттан айан барбыт сүөһү (ынах, сылгы). Уруутуттан айан барбыт киһи буолуо. ПЭК СЯЯ

саҥа алл.
1. Эмискэ соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное удивление
Оҕонньор муннун тыаһа хаһыҥыраата, онтон тутатына ыллаан тоҕо барда уонна «һок» диэн соһуйан уһуктан баран, табахтаан бусхатта. Амма Аччыгыйа
Һок, солуурчаҕым куотта! Дьэ, чэйдиэххэ. Суорун Омоллоон
△ Тэптэрэн, тэбиэһирдэн биэриини көрдөрөр (хол., туох эмэ күрэҕэр). ☉ Выражает подстрекание, взбудораживание (напр., в соревнованиях)
Дьэ, харсыһыы буолла... һок! һок! Чуокка кыайда, ай-да, биһиги Чуоккабыт. Суорун Омоллоон
2. Сөҕүүнү-махтайыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сильное удивление, изумление. Уолаттар харыларын туппахтаһан көрдүлэр: «Һок, Сэргэйбит модьурҕаабытын, быччыҥ бөҕө дии!» Н. Лугинов
△ Ардыгар дьулайыыны көрдөрөр. ☉ Иногда выражает робость
Бырадьаага [кэтэҕин тарбанар:] Һок, дьулааннаах соҕус оҕонньору кэпсээтиҥ дуу, ийэккэ. Суорун Омоллоон

1. көһүн диэнтэн хай. аата. Күөмчү көҕүрүүрүгэр, Көҥүл көстүүтүгэр Күүскүт тиийэринэн көмөлөһүҥ! А. Софронов
   Биһиги, дьоннор, олох көстүүлэрэбит. Р. Баҕатаайыскай
   Оҕустар харсыһыылара эмиэ, атыырдар охсуһууларын курдук, киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
   Сэмэн оҕонньор сылга хаста даҕаны, дьиэтин көстүүтүн уларыттаҕа аатыран, малларын миэстэтин атастаһыннарар дьиибэ идэлээх. Н. Лугинов
2. Пьесаҕа оонньуур дьоно уларыйбат оонньуу кэрчигэ. ☉ Действие (акт) в пьесе. Бастакы көстүү бүттэ

туохт. Тугу эмэ сонунун, саҥатын эбэтэр туох эмэ уратылааҕын иһин кэрэхсээ, интэриэһиргээ. ☉ Находить что-л. интересным из-за его новизны или своеобразности
Оҕустар харсыһыыларын Нина оҕолорунаан олус сонурҕаан көрдүлэр. Көрүмнэлэр даҕаны, кинилэргэ сонун буоллаҕа. Далан
Оскуола боруогун аан бастаан атыллаабыт маҥнайгы кылаас оҕолоро барыны олус сонурҕаабыт харахтарынан көрөллөр. В. Титов
Бу сэргэлэртэн ордук дьиктиргии, сонургуу көрбүтүм диэн үһүс сэргэ. Бачча буолуохпар диэри итинниги түбэһэн көрө илик этим. Багдарыын Сүлбэ

I
тараа 1 диэнтэн бэй
туһ. Кини чачархай ньаассын баттаҕын суунан, илиитинэн сахсаҥнатан уокка куурдан баран, бэрт өр тараанан намылытар. Амма Аччыгыйа
Сиэбигэр пластмасс тараах тобоҕо сылдьарын булан тараанна. Софр. Данилов
Сэмэн Сэмэнэбис кичэйэн туран чачараан эрэр күрэҥ баттаҕын тараанна. Сиэн Чолбодук
II
аат. Сэриигэ сөмөлүөттэр, тааҥкалар утары харсыһыылара. ☉ Прямой удар танка, самолёта по чемул., таран
Барыта салгыҥҥа алта сүүс кэриҥэ тараан оҥоһуллубута. ЭБЭДьА
Хорсун санаалаах лүөччүк тараан кэнниттэн сөмөлүөтүн аэродромҥа этэҥҥэ түһэрбитэ. «ББ»

даҕ.
1. Туох эмэ чугаһыгар, таһыгар баар. ☉ Находящийся, расположенный рядом, близко к чему-л., близлежащий
[Марина:] Москва таһынааҕы тыаҕа биһиги аттыбытыгар ымыы чыычаах ыллыыра. Амма Аччыгыйа
Сарсыарда күн лаппа үөһэ ойуута тураҕас аттаах киһи муоста таһынааҕы кырдалга кэлэн уҥуор тохтоото. А. Сыромятникова
Биһиги аан таһынааҕы ороҥҥо тохтоотубут. Софр. Данилов
△ Таһырдьа чугас баар, таһараа. ☉ Находящийся рядом, по-соседству (на улице)
[Маайа:] Даайыс билигин таһынааҕы ыалга тахсыбыта. А. Софронов
Таһынааҕы ураһаҕа биһиги икки аргыспыт тохтоон олороллоро. А. Софронов
Таһынааҕы дьон дьиэни туорамаары улахан тииттэри түһэртээтилэр. Эрилик Эристиин
△ Туох эмэ тас өттүгэр, таһынан буолар. ☉ Происходящий вне чего-л.
Кыһын буоллаҕына Онтоон оҕонньор дьиэ таһынааҕы үлэтин бука барытын эн үлэлиигин. Күндэ
Дьиэ таһынааҕы тыас-уус, айдаан арыый хаптайан барда. Эрилик Эристиин
Саха тылыгар аналлаах кылаас таһынааҕы үлэлэр оскуолаҕа ыытыллар бары мероприятиелары кытта дьүөрэлээн харсыһыыта суох барар гына былааннаныахтаахтар. ФГГ СТМЛ

I
аат. Сылгы ууһатааччыта. ☉ Жеребец
Тураҕас атыыр дэлэй хара сиэлин силэйэ кэҕийэн кэбиһэн баран, өрө хоноллон ахан турда эбээт! Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Оҕустар харсыһыылара эмиэ атыырдар охсуһууларын курдук киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
II
даҕ.
1. Буоһатар, ууһатар кыахтаах. ☉ Способный оплодотворить. Атыыр сибиинньэ. Атыыр хаас. Атыыр куртуйах. Атыыр тайах
□ Аҥаарыма атыыр кырынаас сибилигин аҕай куртуйаҕы соһон барбыт. Амма Аччыгыйа
Сотору эмиэ орун-оннугар буолла — атыыр чөркөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха көҕөн маатырҕаата. Далан. Биир тыһы моонньоҕоҥҥо икки атыыр моонньоҕон утары устан кэлэллэр. И. Бочкарев
2. көсп., кэпс. Бөдөҥ; күүстээх-уохтаах. ☉ Крупный; мощный
Атыыр мунньах буолбут, улуу сүбэ тахсыбыт, мунньустубут дьон бука барылара эппит тылбыт улуу бэлиэҕэ киириэҕэ диэннэр, өйдөрүн-төйдөрүн булунан олордулар. П. Ойуунускай
Атыыр диэн тылы, иккис суолталаан, бөдөҥ, улахан диэн туттабыт. Багдарыын Сүлбэ
Дьэ, кырдьык даҕаны, өтөрүнэн буолбатах атыыр мунньах буолан ааста. И. Никифоров
тюрк. адгыр, аскыр, айҕыр
♦ Атыыр аккаас — олох, ончу буолуммат буолуу. ☉ Категорический отказ
Биһиги «Сайдыы» холкуоһу кытта холбоһо сатаабыппыт биэс сыл буолла да, анарааҥҥылар атыыр аккаас дииллэр. А. Федоров. Арыгыттан туттуна сатыыбын, ону көҕүтэн кээһэн иэдэттилэр. Ол да буоллар аны атыыр аккаас. Эппит тылбар туруом. Н. Туобулаахап
◊ Атыыр үөрэ — биир атыырдаах элбэх биэ бөлөҕө. ☉ Гурт кобылиц с одним жеребцом
Уулуссанан үргүбүт атыыр үөрэ уһууран ааспыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Хахай кыыл атыыр үөрүн бүтүннүү охторбут уонна атыырдарын арҕаһыгар быраҕынан илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа
«Атыыр үөрүн быраҕар алдьархайдаах кыһына» баар буоларын туһунан мин урут истэрим. «ХС»