даҕ. Киһи сатаан хаампат, үрдүк, адаархай (хол., дулҕа туһунан). ☉ Заросшая труднопроходимым кочкарником (местность)
Бу киэҥ толооннор күөгэҥнэс кута бадарааннарын илим хараҕын курдук хорон, куурдан, адарҕана дулҕаларын солоон, дэхсилээн үчүгэй оту ыһар буоллар, атын уйгу-быйаҥ ходуһалар тахсыа этилэр. Күндэ

дуобаттаах суорҕан - дуобат хараҕын курдук араас өҥнөөх лоскуйдартан аттарыллыбыт суорҕан. ☉ Клетчатое одеяло, сшитое из равных по размеру разноцветных лоскутков, похожее рисунком на шашечную доску. Быыстапкаҕа дуобаттаах суорҕан арааһа ыйаммыт

аат. Булчут бултуур сиригэр олороругар анаан туттубут кыра балаҕана эбэтэр дьиэтэ. ☉ Избушка, лачуга охотника
Үүтээн кыстыыр гына кичэллик оҥоһуллубут этэ. Далан
Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турар. И. Федосеев
Күөлү эргийэ баран иһэн, кини быыкаа үүтээн оҕото баарыгар көтөн түһэр. Н. Якутскай
ср. уйг. үчэк ‘гнездо; убежище’, эвенк. үтэн ‘хижина; шалаш (из жердей)’

аат. Үрүҥ сибэккилээх, хара хабаххай амтаннаах отоннордоох үөттүҥү үүнээйи. ☉ Черёмуха
Хата, харастаан сии барабыт дуо? Оҥкучах үрэххэ харас да харас, хап-хара буола буспут. В. Миронов
Харас сэбирдэҕэ хааҥҥа уонна ииккэ саахар ахсаанын күүскэ аҕыйатар. МАА ССКОЭҮү
Харас лабаатын ахсыттан тииҥ хараҕын курдук хара кылабачыгас отонноро чөмөх-чөмөх таҥнары намылыһан турбуттара. В. Санги (тылб.)

туохт. Өрө адаарыйа, арбайа сырыт; ол-бу диэки уһаты-туора бар (хол., тарааныллыбатах хойуу баттах, хойуу лабаалар). ☉ Быть взъерошенным, торчать в разные стороны, раскидывать густые длинные ветви
Өрүүсэ олох маһын сыҕарытан, Маратикка чугаһаата. Ити кини адырыйан түспүт баттаҕын өрө имэрийиэн баҕарар. А. Сыромятникова
Учуутал хойуу хара баттаҕа адырыйан, оҕус хараҕын курдук кытаанахтык көрөөт, тоҥхох гынан: «Дыраастый!» — диэтэ. Бэс Дьарааһын
Кинилэр үрдүк сыыры өрө дабайан тииттэр тоҥ лабааларын туора-уһаты уунан, суол икки өттүнэн адырыйан, күлүгүрэн турар тумулларыгар тахсыбыттара. А. Сыромятникова

I
дьирибинээ 1 диэнтэн холб. туһ. Ойоору гыммыт бэдэр хараҕын курдук суостаах харахтар дьирибинэһэ умайан ылбыттара, Чыычааҕы тургутардыы өрө-таҥнары одуулаһан дьэргэлдьийбиттэрэ. И. Гоголев
Ити кэмҥэ холууптар халыҥ үөрдэрэ сүрдээх эрчимнээхтик көтөн дьирибинэһэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
Араас үрүмэччилэр, лыахтар, Таняны иннинэн-кэннинэн көтөннөр, дьирибинэһэн, талыбыччыйан ааһаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
II
даҕ. Дьиримнэс, дьэргэлдьигэс (салгын сүүрээниттэн, күн чаҕылыттан үөскүүр көстүү туһунан). ☉ Сверкающий, переливающийся, играющий мелкой рябью, бликами (напр., о поверхности воды - от ветра, в солнечных лучах)
Дьирибинэс, сырдык, ыраас уу оргууй бигии уста турар. А. Сыромятникова
Улуу өрүс, сарсыардааҥҥы күн сардаҥатын түөһүгэр түһэрэн, дьирибинэс суолу кини иннигэр тэлгэппитэ. Л. Попов
Ричард хараҕа көлүйэ сиэркилэ урсунугар түспүт халлааны хаба ортотунан быһа охсон ааһар Сир Биһилэҕин дьирибинэс уотугар хатанна. Г. Угаров

даҕ.
1. Алдьархайдаах, сүрдээх куһаҕан, ынырык. ☉ Страшный, ужасный, жуткий, чудовищный
Иэдээннээх дьыл обургу Икки атахтааҕы Им балайга иһитэн кэбиспитэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бочуона саҥас харбыт курдук буолла. Кыыһа иэдээннээх тылы эттэ. Саха киһитэ тыыннааҕын, бу орто дойдуга баарын тухары эппэт муҥ тыла. А. Сыромятникова
Хаайыыга доҕорум уол оҕоломмут. Дьэ, онно фашистар иэдээннээх быһыыны оҥорбуттар. Мин ону санаатахпына, ааспыт сүүрбэ биэс сыл устатын тухары сүрэҕим умайар. «ХС»
2. Олус улахан, наһаа сүрдээх (хол., сут, эрэй уо. д. а.). ☉ Ужасный, адский, жестокий (напр., голод)
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол курдук баран иһэн көрдөҕүнэ, биир сиргэ иэдээннээх эккирэтии буолбут эбит. Амма Аччыгыйа
[Ыттар] аттаах туора дьону оччо көрбөтөх баҕадьылар иэдээннээх моргуору тартылар. Л. Попов
Охсуһуу омуннааҕа, эттэһии иэдээннээҕэ манна турбут. В. Ойуурускай
3. Сордоох, табыллыбатах оҥоруулаах. ☉ Несчастный, злополучный, бедовый
Иккиэйэх сэппэрээтэри Эн миэхэ биэрдэххинэ, Эппиэккэ тардыллар Иэдээннээх дьыала. П. Тобуруокап
Убаай, бу хайдах буолаҕын? Оо, иэдээннээх сүөһүнү илдьэ сылдьаҕын, доҕор. А. Сыромятникова
Бааһынаҕа, оҕуруокка үүннэҕинэ, быалык от өлөн биэрбэтинэн иэдээннээх абааһы ээ. П. Егоров

туохт.
1. Тугу эмэ сиидэ нөҥүө кутан ыраастаа эбэтэр уутун сүүрт. ☉ Очищать, процеживать, пропуская через сито
Мааппа …… бурдугун сиидэлии турда. Амма Аччыгыйа
Массыыналар буордаах ууну сиидэлээн дьигиһитэллэр. С. Окоёмов
Ынаҕы ыан бүтээт, үүтү ынах турар сириттэн таһаара охсуллуохтаах, онтон сиидэлээн баран, сойута ууруллуохтаах. ДьСИи
2. көсп. Туох эмэ уратытынан, чорбойорунан талан, сыымайдаан ыл, хааллар. ☉ Выбрать, оставить кого-что-л. после тщательного отбора (по какому-л. признаку)
Дьэ онтон ыла Дьэллик булт туһунан доҕорун кэпсээнин сэрэнэн, сиидэлээн иһиттэҕинэ табыллар буолбута. Н. Заболоцкай
Сымыйа-кырдьык атастар, доҕоттор өрүү үгүс буолааччылар, кинилэри күн-дьыл сиидэлиир. «ХС»
Кэпсээн, хоһоон суруйа сатаабыт киһи элбэх да, күн-дьыл сиидэлээн, бэрт аҕыйахтара ааҕааччылар дьиҥ чахчы билиниилэрин ылаллар. «Кыым»
3. көсп., кэпс. Бүтүннүү сиидэ хараҕын курдук хайаҕас оҥор (хол., элбэх буулдьанан ытыалаан). ☉ Изрешетить, прошить кого-что-л.
Мин өрүү көрөбүн: Буулдьа сиидэлээбит Знамятын — Кыһыл Уоту. Л. Попов
Синиэлин хас да сиринэн буулдьа сиидэлээбит, киитэлин үөһээ сиэбин эмиэ дьөлө көтөн ааһыталаабыт. «ХС»
Мишка модьутаҕа этиргэн бэйэтин бүлүмүөт буулдьата хас да сиринэн сиидэлээбитэ. К. Симонов (тылб.)
◊ Сиидэлии туруупкалар биол. — үүнээйигэ сэбирдэх үөскэппит органическай бэссэстибэлэрин бары уорганнарга тарҕатар туруупкалар. ☉ Решётчатые трубки
Субаҕа суба утахтара уонна сиидэлии туруупкалар бааллар. КВА Б
Тымырдарга баар сиидэлии туруупкалар устун сэбирдэхтэн үүнээйи бары уорганнарыгар органическай бэссэстибэлэр тарҕаналлар. КВА Б

1. аат.
2. Киһи-сүөһү холун төрдүн ис өттө, агдатын кытта ыпсыыта. ☉ Подмышка, пазуха
   Кинигэлэрин …… хонноҕор кыбыммытынан, Микиитэ таһырдьа ыстанна. Амма Аччыгыйа
   Хонноҕун анныгар диэри кэһэн баран, Дьөгүөрдээн харбаата. Амма Аччыгыйа
   Кэнчээри олбуор аанын тахсан Октябрина хаҥас хонноҕуттан ылла, ыга сыһынна. М. Попов
3. көсп. Иһирдьэ диэки киирбит булуҥ сир. ☉ Обособленная часть леса, реки, озера
   Молтой балааккатын хайа хонноҕор туруорара. И. Федосеев
   Бүгүн сарсыарда ыам кэнниттэн, тыа хоннохторугар от оҕуста. А. Федоров. Киһи хараҕын курдук чөҥөрүйбүт соччо улахана суох күөл хонноҕор сиргэ тимириэххэ айылаах үүтээн дьиэ самналлан турара. И. Федосеев
4. даҕ. суолт., бот. Сүрүн уонна туора лабаа икки ардынан үүнэн тахсар умнас (хос сэбирдэх). ☉ Пасынок растения
   Хоннох лабаалары нэдиэлэ ахсын суох гынан иһиллиэхтээх. КЮС ОАПТЭ
   Хоннох салаалар үүнэн таҕыстахтарын ахсын, маҥнайгы сибэккилээх салаа анныгар үүнэр хоннох салааттан уратыларын сонно тута тоноон ылыллар. САССР КОА
   ♦ Хонноҕо аһыллар — тугу эмэ бастаан бытааннык, хорутуута суохтук саҕалаан баран, кэлин кыахтаахтык, кыайыылаахтык оҥорор. ☉ Преодолев скованность, делать что-л. с азартом, увлечённо, раскрыться в полной мере
   Киэһэнэн сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
   [Зоотехник] Уол хонноҕо аһыллан, холуон-холуоннук хамсанан киирэн барда. С. Федотов
   Кэлин улам эрдийэн, сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн …… үксээн барда. Р. Баҕатаайыскай
   ср. др.-тюрк., тюрк. холтых, колтук ‘подмышка’

аат.
1. анат. Киһи уонна сис тоноҕостоох харамайдар ииктэрэ үөскүүр уорганнара. ☉ Почки (орган у человека и позвоночных). Бүөр сыата. Бүөр соркуойа
□ Туох туһуттан Икки үллэр бүөрбүн Иэним этэ көстүөр дылы Кутаа уот тыыҥҥынан Кубарыччы салаттыҥ? П. Ойуунускай
Бу киэһэ Силтэһиннээххэ улахан үөрүү буолла: аҕалара былах сохсолорун кэрийэн, икки бүтэй бүөрдээх куруҥ куобаҕын аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баҕа таһаарар уорганнарын этин-сиинин көҥдөйүгэр тоноҕоһун икки өттүнэн сытар ньолбуһах бүөрдэрэ буолаллар. ББЕ З
2. көсп. Улахан күөлгэ эбэтэр үрэххэ кэккэлэһэ сытар кыра күөл. ☉ Меньшее из двух близлежащих озер или озеро, расположенное недалеко от реки (но не старица)
«Бэдээйи» мындаархай көхсүгэр Сүүһүнэн сүөһүлэр туолбуттар, Хотугу улахан бүөрүгэр Уонунан бэт дьиэлэр турбуттар. Эрилик Эристиин
Күөл соҕуруу бүөрүнэн наһаа дьаратыйда, быйыл сайын сыыс оттонно. Болот Боотур
Үрэх бүөрүн кэтэх өттө лаглаҕар лабаалаах хойуу хатыҥ мастар былыргы хотун дьахталлар хаамсан хотолдьуһан иһэллэрин курдук, налыһан, намылыһан, тураллар. В. Протодьяконов
3. биол. Үүнээйи сибэккитин, сэбирдэҕин, үнүгэһин үөскэҕэ. ☉ Почка (зачаток цветка, листка или побега)
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ. Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Хамныы-хамныы хатыҥ бүөрэ тыыннаах курдук тыллара, сүүтүк саҕа сибэккигэ мүөччүт түһэн ааһара. «ХС»
4. эргэр. Араас тимир, алтан киэргэллэр (үксүгэр ойуун таҥаһын кыаһаанын туһунан). ☉ Различные металлические украшения — подвески (обычно о подвесках шаманского костюма).
5. көсп. Туох эмэ тутуу, тэрил, массыына ойоҕоһун ортото. ☉ Середина боковой стороны чего-л.
Фашист буомбаһытын икки үллэр бүөрүттэн кып-кыһыл уоттар дьааттаах тыл курдук чороҥолостулар. Амма Аччыгыйа
Бүөрдэрин ортотунан, бүүчээн хараҕын курдук, мууһунан чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур
Биирдэ көрбүтэ, иккис «тигр» эргиллээри гынан эрэр эбит, Гавриил ону үллэр бүөрүн көрөн баран эмиэ тардан кэбиһэр. А. Данилов
тюрк. бөгөр, бөйөр, бөйүр, п.-монг. бегери
◊ Балык бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: 65 см туоралаах алтан төгүрүк. Чуолҕаннар (көр) икки ардыларынан санныга тигиллэр. ☉ Медный кружок 65 см в диаметре, подвешиваемый к плечу шаманского костюма
Бүөр баттан көр өттүк баттан. [Эписиэр:] Били таһырдьа өлбүт абааһылары бу дьиэҕэ хомуйан киллэриҥ эрэ! [Бэйэтэ бүөр баттанан баран табаҕын тарда турда]. Күндэ
«Киһи үтүөтүн-өҥөтүн сиргэ-буорга тэпсибэт дьоммут», — диэбитэ Бүөтчээн, бүөр баттанан олорон. Н. Босиков. Бүөр быччархайа анат. — киһи уонна тоноҕостоох харамайдар эндокриннай тиһиктэрин бүөр үөһээ өттүгэр баар быччархайа. ☉ Надпочечники. Антонов бүөрүн быччархайа ыалдьар. Бүөр лахаана анат. — бүөр чааһа, онно иик мунньуллар уонна бүөр тэһиинэ саҕаланар. ☉ Почечная лоханка. Кини бүөрүн лахаана тымныйбыт. Бүөр тэһиинэ анат. — бүөр лахааныгар мунньуллубут иик хабахха түһэр сүмэтэ. ☉ Мочеточник. Кини бүөрүн тэһиинин таас бүөлээн эрэйдэммит. Кулан бүөр — ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллэр төгүрүк киэргэл. ☉ Круглая подвеска на спине шаманского костюма. Тэргэн бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: икки алтан төгүрүк, бүөр туһунан тигиллэр. ☉ Два медных кружка, подвешиваемых на талии шаманского костюма.