ж. I. (завеса тумана, пыли) тумарык; 2. (сумрак) хараҥа, бадык-бүдүк.

прил. буруо; дымовая труба буруо турбата, ураа; дымовая завеса воен. буруо хахха.

туохт. Тугу эмэ чуолкайдык кыайан быһаарыма, мунаахсый. ☉ Быть в нерешительности, сомневаться, раздумывать, колебаться
Ол диэки барыахпын мунаардым.  Оҕонньор мунаарбыт быһыынан бытыгын имэринэ олорбохтоото. Амма Аччыгыйа
Туохтан саҕалыаҕын кини мунаарар этэ. В. Яковлев
ср. каракалп. мунаар ‘мгла (завеса тумана, пыли)’, башк. монар ‘мгла, пелена’, кирг. мунар ‘марить, покрываться мутноватой белёсостью’

мунаа маҥан — олус ыраас, сырдык, маҥан дьүһүннээх. ☉ Совершенно белый, чистый, светлый
Икки ба лаҕан аннынан Талба өрүс мунаа маҥан мууһунан бүрүллэн сытар. Амма Аччыгыйа
Аралдьыйаары, киэҥ хочону эргиччи көрүтэлээтэ. Барыта мунаа маҥан хаар. Н. Габышев
Мунаа маҥан хаар тан түүҥҥү хараҥаны туора тарыйан, кутаа уот чугаһыы түстэ. «ХС»
ср. каракалп. мунаар ‘мгла (завеса тумана, пыли)’

1. аат.
2. Туох эмэ туманныран, күдэннирэн көстүүтэ (туман, быыл, буруо). ☉ Завеса чего-л. (напр., тумана, пыли, дыма)
   Уу үрдэ көстөркөстүбэт чараас тумарыгынан бүрүллүбүт. Софр. Данилов
   Соня тымныы тумарыгын бүрүнэн, омооно эрэ көстөн, элэҥнээн иһэрэ. М. Доҕордуурап
   Арай бу хара тумарыкка, ыыс-быдааҥҥа …… ый кэлтэкэтэ чомполоно умсаахтыыр. В. Сыромятников
3. Киһи хараҕар бары барыта силбэһэн чуолкайа суох буолан көстүүтэ. ☉ Муть в глазах
   [Томмот] хараҕын саба тууйбут тумарык арыый дьайҕарда. Софр. Данилов
   [Уол] хараҕар уу киирэн, тумарык буолбахтаан ылар. В. Яковлев
   Барыта дьиибэтик, быһаарыыта суохтук, Пьер хараҕар тумарык буолан хаалла. Л. Толстой (тылб.)
4. даҕ. суолт.
5. Хоп-хойуу туманынан, күдэнинэн бүрүллүбүт. ☉ Покрытый густым туманом
   Бу сарсыарда былыттаах, тумарык күн саҕаланан эрэр. Амма Аччыгыйа
   Уҥуоргута биллибэт киэҥ тумарык толооннор бэйэ-бэйэлэрин солбуйсан истилэр. Эрилик Эристиин
   Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн …… дьөлө кыланан ааһар. «ХС»
6. көсп. Үчүгэйдик өйдөммөт, бутуурдаах. ☉ Неясный, смутный
   Арай биирдэ эрчимнээх баҕайы илии миигин үрдүктүүк-үрдүктүк өрүтэ күөрэҥнэппитин туһунан тумарык өйдөбүл санаабар иҥэн хаалбыт. Софр. Данилов
   ◊ Күөх тумарык — туох эмэ ыраахтан биир кэлим көҕөрөн көстүүтэ (халлаан, от-мас, туман, уу туһунан). ☉ Отливающий голубизной, зеленью, голубая даль, сплошная зелень перед глазами (о небе, растительности, тумане, водоёме)
   Ыраах үөскэ, күөх тумарыкка, үрүҥ борохуот көстөр-сүтэр. М. Тимофеев
   От-мас көҕөрөн сыһыыларга күөх тумарык түспүт. «ББ»
   Хайалары дабайан таҕыста күөх тумарык былыты быыһынан. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. тунарых, тумарык

1. аат., эргэр.
2. Сайын эрдэ, үрүҥ ас дэлэйиитэ; ол кэмҥэ үрүҥ аһы тэниччи тардан тэриллэр ыһыах. ☉ Молочная пища, обилие молочных продуктов в пору отёла; якутский летний праздник с обилием молочной пищи, кумыса
   Тураҕас биэбит Тунаҕа барҕардын, Улаан биэбит Уйгута дэбилийдин. С. Васильев
   Баай Барыылаах Тойон эһэм! …… Аҕам ынах хаһаас арыытынан, Туҥуй бургунас чулуу тунаҕынан — Аһатан-сиэтэн эрэбин. «Чолбон»
   «Бэйэм биэбин ыыбын, тунахха кымыһынан аһаары», — дии-дии, оҕонньор бакыллан турда. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ биир кэм туртайан, тунааран көстүүтэ. ☉ Пелена, завеса, покров, марево
   Сайыҥҥы күөх тунах түһэн эрэр. П. Тобуруокап
   Киэҥ халлаан күөх тунаҕынан унаарыйар. И. Данилов
   Бары барыта туус маҥан тунахха сууламмыт. Н. Борисов
4. даҕ. суолт. Биир кэм туртайан, тунааран көстөр. ☉ Молочно-белый
   Түптэ тунах буруотунан унаарыйар хараан түүннэргэ күөх налыыга үрүҥ, хара сүүрүктэр үөрдээн киирэн аһыыллар. П. Степанов
   Тыаны, чыыстайы сырдатар Туос маҥан тунах лабыктам! М. Тимофеев. Үрүҥ тунах былыттар Үөһэнэн усталлар, Аллаах сэлиик долгуннар Аллара сырсаллар. Хоһоон т.
   ◊ Тунах ыйа кин. — бэс ыйа. ☉ Месяц изобилия молочной пищи в пору отёла — июнь
   [Бэс ыйын сүүрбэ биир күнэ] тунах ыйын иккис аҥаара — биһиги тыйыс хотугу кыраайбыт саамай кэрэ кэмэ. Софр. Данилов
   Хаҥаластар окко ким-хайа иннинэ киирбиттэрэ, уу ылар уохтаах буоругар тунах ыйыгар от уһуу охсоро. «Чолбон»
   Тунах ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Дэлэй ыһыах тэлгэннэ, тунах ыһыах туругурда. Саха фольк. Буойуннар эргиллибиттэрэ. Кыайыы өргөһүн өрө туппуттарга тунах ыһыах ыһыллыбыта. «ХС»
   Үрүҥ (тунах) илгэ көр илгэ I. Үрүҥ тунах илгэ Үллэ-балла сүүрбүт. Күннүк Уурастыырап
   Үрүҥ илгэ тунаҕынан Үлэ дьонун Үөрдэбит, Сүөгэй, арыы, кымыс гынан Күүс-уох уган биэрэбит. Дьуон Дьаҥылы

1. аат.
2. Күн, халлаан сырдыгын сабан күлүгүрдэр былыт, туман эбэтэр атын туох эмэ. ☉ Облака, туман или что-л. другое, застилающее небо и затеняющее солнце
   [Бухатыырдар] Арҕаа халлаан Алын саппаҕын диэки түһэ тураллар. ТТИГ КХКК
   Туох да саппаҕа суох ыраас халлааҥҥа үөһэттэн күлүмнүүр көмүс күн …… сыдьаайан турда. Эрилик Эристиин
   Кэлэр сайын кэрэнамчы Кэпсээннэри арыйдын, Киирэртахсар күн сарыалын Кэҥсик, саппах саппатын. Улуро Адо (тылб.)
   △ Киһи санаатын баттыыр иччитэх барык чуумпу. ☉ Безжизненно тягостная сумрачная тишина
   Эргиччи чуҥкунас чуумпу. Санаа тууйуллар саппаҕа саба халыйда. Хаспах эбии уорастыйда. «ХС»
3. көсп. Хараастыы, мунчаарыы. ☉ Грусть, уныние
   [Манчаары:] Хор, ити Санаабын сайыччы саҥаран, Санаам саппаҕа сайҕанна. А. Софронов
   Эн ол хатыҥнар суугуннарын Этиэхтэн кэрэ таһааларын Санаттыҥ хоһоон тылларынан, Саппаҕа суох тапталгынан. Чэчир-76
4. көсп. Тугу эмэ күн-дьыл сүтэриитэ, бүрүйүүтэ. ☉ Завеса времени
   Бу этиллибит [музыкальнай] тэриллэртэн ураты өссө төһө элбэхтэрэ, дьыл-күн саппаҕар саһан, сүтэн хаалбыттара биллибэт. «ХС»
   Ол кутаабыт [поэзия кутаатын] уккунньаҕын Өксөкүлээх уурбута — Дьыл-күн ардаҕын, саппаҕын Билбэккэ умайбыта. И. Эртюков
5. даҕ. суолт.
6. Саппахтаммыт, саппаҕырбыт, күлүгүрбүт. ☉ Покрытый, затянутый облаками, туманом
   Отох, уйгу улаатыа, Саппах түүлээх ньылҕаарыа, Буомту уҥуохтаах муҥутуо. С. Зверев
   Көрүҥ халлааны — бу саппах, хараҥа халлааны — кылбаҥ ый кинини киэргэтэр даҕаны. Н. Габышев
   Соҕотох хаалла Людмила. Туохтан саҕалыан булумуна, Чугаһыыр бааччах түннүккэ. Санааргыыр хараҕар киниэхэ Саппах айылҕа көһүннэ. А. Пушкин (тылб.)
7. көсп. Түҥкэтэх, хараастыылаах, санньы. ☉ Грустный, унылый, мрачный (обычно о мыслях)
   Син Сарбынньахтаах саргы анныгар, Саһан-сабыллан сылдьан Саппах санаа сайдар. А. Софронов
   Кыһын эмиэ кэлиэҕэ, Ыллыга тыккырыаҕа, Эргэ хаттаан кэлимиэҕэ, Саппах санаа баттаамыаҕа. Доҕордоһуу т. Санаам суулбут Саппах күммэр, …… Күн буолан Көнньүөрдүө дуо, Көмүһүгүөм? «ХС»
   ◊ Саппах былыт — олох саппатар да, күн уотун бүөлүүр ыһыллаҕас былыт. ☉ Клочковатые облака, которые волнами закрывают солнце
   Үүммүт оту үллүктүү Оҕустарар олус бэрт. Сандал күнү күлүктүүр Саппах былыт көстүбэт. С. Тимофеев
   Сатыы маҥан халлааҥҥа Саппах, лоскуй былыттар Сөмөлүөт обургу салгынынан Сатаҕай сарапаан таҥаһыныы Сахсыллаахтыы хааллылар. С. Васильев