и. д. от чабылан= хвастовство, бахвальство.

и. д. от киһиргээ = хвастовство, бахвальство.

хвастун || хвастливый || хвастовство; киһиргэс киһи хвастливый человек; киһиргэс баайдааҕар ордук погов. хвастовство пуще богатства.

с. 1. (пристрастие к щегольской одеясде) маанымсыйыы, киэргэнии; 2. (хвастовство) киэмсийии, киһиргээһин.

несов. кому-чему сиргэн, кэлэй; мне претило его хвастовство кини киһиргэ-нэриттэн мин кэлэйэр этим.

протяжно жужжащий, звенящий; дыыгынас тыас протяжный звук. дыыгынат = побуд. от дыыгынаа=. дэбдэй= хвастаться, проявлять легкомысленное хвастовство (от похвалы, поддакивания).

I подр. звуку, напоминающему короткое резкое щёлканье; саа сомуога чап гынна резко щёлкнул курок ружья; этэн чап гыннар= перен. быстро сказать что-л. (кстати, к месту).
II хвастовство, бахвальство; чап көмөлөспөт , киһиргэс эппэт погов. бахвальство не поможет, хвастовство не прибавит.
III уст. дальний, далёкий; чап дойду дальняя сторона; чап айан дальний путь; чап сиргэ барда он уехал Далеко.

I
тыаһы үт. т. Кылгас хатан тыас. ☉ Звукоподражание короткому резкому щёлканью
Чап-чап чапчыйан Чахчы кини сатыыр. Болот Боотур
Киэһээҥҥи нууралга чап-чап чаҥыйар өтүйэ-кыстык тыаһа …… Дьулустаан санаатыгар күндү, дууһатыгар чугас. Э. Соколов
Таммах, таммах, Модун күүстээх таммах, Аа-дьуо, биир-биир Чап-чап Таммалаан, Хайа саҕа мууһу Халааҥҥа кубулутар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. чап-чап ‘резкие отрывистые звуки, щелчки; щёлканье кнутом’, кирг. чап ‘шлёп’
II
1. аат. Киһиргээһин, киһиргэнии, дэбдэҥ быһыы. ☉ Хвастовство, бахвальство, гонор
Ити барыта сымыйалара, чаптара! А. Сыромятникова
Киһи кыһыйыах, тугун чабай, Куһаҕаны тоҕо билгэлиирий! М. Тимофеев
2. даҕ. суолт. Киһиргэс, дэбдэҥ, чабыламтаҕай. ☉ Хвастливый, нескромный. Бастаан кэллэхпинэ, мин хотугу үөрэхтээх дьон ортотугар Эллэйи, Чаҕылҕаны билэбин диэн улахан чап киһи диэн сураҕырбытым. Н. Габышев
[Түөтэкээн] Сур күүдээх, эйигин, Субу да бэрдимсик, чап тыллаах Мэҥиэмсэх бэйэҕин, Бэл диэтэр, мас сохсо хамсаппат? А. Абаҕыыныскай
Кураанах чап тыллааҕар топпут ис, киэһэ аһыырдаах быдан ордук. «ХС»
♦ Чаба чабычах саҕа — киһиргэс, дэбдэҥ. ☉ Хвастунишка
Тутум саҕа бэйэтэ чаба чабычах саҕа. Ф. Постников
ср. др.-тюрк. чав, чаб, алт. чап ‘слава, известность, молва’, чув. чап ‘величие’, узб. чап ‘ложь, хвастовство, обман’
III
даҕ., эргэр. Ыраах баар, ыраах. ☉ Дальний, далёкий
Чап дойду. ПЭК СЯЯ
Чап айан. ЯРС

туохт.
1. Өрө көтөҕүлүн, өндөй. ☉ Приподняться
Тогойкин, күн өрө дэбдэйэн тахса илигинэ тиийдэрбин диэххэ айылаах, тиэтэйэн, сыыйа тэбэн сардырҕатан истэ. Амма Аччыгыйа
Туллукчаана мичээрэн, хаастара өрө дэбдэйэн таҕыстылар, соҕотохто Хабыыча аттыгар баар буола түстэ, кууспахалаан, сыллаан-уураан барда. В. Протодьяконов
Имэ дэбдэйэр. «Кыым»
2. көсп. Санааҥ көтөҕүллэн тугу барытын кыайыах курдук санан, эрдийэн кэл. ☉ Воспрянуть духом
Үһүөн иллэһэммит, аһынньык үтүө санаабытын холбоон, тыынар тыыннааҕы өлөртөн быыһаан, үөрэ, дэбдэйэ түстүбүт. Н. Габышев
Илья Васильевич онон санаата көтөҕүлүннэ, дэбдэйдэ, түүн аанньа утуйбата. Н. Габышев
△ Киһиргээ, мин аҕай дэнэрдии тутун. ☉ Хвастаться, проявлять легкомысленное хвастовство (в ответ на похвалы, поддакивание)
Киһи барыта мүөттээх тыл тиийбэтинэн хайгыа - тоҕус үйэ тухары доҕор буоларга, аҕыс үйэ тухары атас буоларга андаҕайыахтара. Ол аайы эн үөрэн, дэбдэйэн өссө аһаҕас ытыстаныаҥ, өссө дьөлөккөй илиилэниэҥ. Далан
Өскөтө мин туохтан эмэ дэбдэйэн, өргөйөн - сүөм үрдээбит курдук сананным, киэбирээри гынным да - ол атырдьах ыйынааҕы сарсыарданы саныыбын. Н. Габышев

I
даҕ. Олох кыра буолбатах, син улахан. ☉ Довольно большой, значительный (по величине)
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Саҥардыы бачча этэ, обургу киһи буолан тоотойон эрэр дии. Амма Аччыгыйа
Уол талах иһиккэ соторутааҕыта аҕай бултаммыт үс обургу балыгы көтөҕөн мадьалытан киллэрдэ. Н. Лугинов
ср. монг. абургу ‘огромный, большой’
II
күүһ. эб.
1. Кими, тугу эмэ сөҕө-махтайа киэн туттууну бэлиэтиир. ☉ Выражает восторженно-почтительное отношение к кому-чему-л.. Ньургун Боотур обургу, оччону истэн баран туруох киһи буолуо дуо. П. Ойуунускай
Ол икки ардыгар борохуот обургу тулутуо дуо, уһуга биллибэт кумах хайалаах сиргэ тиийэн кэлбитэ. И. Никифоров
Тыраахтар обургу, тыаһаанууһаан лаһыгырайан, Лоҥкууда хоту сиһин уһугуннарбыта. М. Доҕордуурап
△ Толло сүгүрүйэр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает робко-почтительное отношение к кому-чему-л.
Кырдьыы, сорсуйуу, эмэҕирии обургу улам ыга ылан иһэр ээ. Н. Лугинов
Аан быдаан туманын бүрүнэн, ахсынньы ый обургу хабыалас тымныынан хабылынна. М. Доҕордуурап
Ол да буоллар куттал обургу дьону тыаҕа кыйдаабыта. Н. Заболоцкай
2. Сөбүлээбэт, ахсарбат сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неприязненно-пренебрежительное отношение говорящего к кому-л.
Эчи, кинилэр обургулар харахтара туолбатын эриэхсит! Н. Якутскай
Ол иһин, кини обургу, үөнэ-күрдьэҕэтэ баппакка, ити былыр үйэҕэ ааһан хаалбыты түбэһиэх ахтар бэйэлээх буолсу дуо? Н. Лугинов
Ол эһиги обургуларга туох үргүөрэ үргүйдэ? И. Семёнов
3. Хайгыы, астына санааһыны көрдөрөр (бэйэни эбэтэр атын киһини). ☉ Выражает одобрительное отношение говорящего к кому-л. «Ол обургулар билбиттэрэ буолуо эбээт», — Үрэкиин сэргии олордо. Болот Боотур
Дьэ, кинилэр обургулар олоҥхо сырыытын курдук сырыылаах буоллахтара дии, тиийэн кэллилэр. Н. Тарабукин
△ Мин, биһиги диэн солбуйар ааты кытта бэйэни дэбдэтиниини, киһиргээһини көрдөрөр. ☉ С личными местоимениями я, мы выражает бахвальство, хвастовство
Бэйи, биһиги даҕаны быыһын-ардын булан сылдьар обургулар буолуохпут. М. Попов
Биһиги обургулар хайыы-үйэҕэ бүтэрбиппит. «ХС»
ср. монг. абургу ‘чудовище, изверг’