саҥардыыта диэн курдук
Хараҕым олоҕо хойуоран, сирэйим уҥуох-тирии, саҥардыыҥҥыта ыарахан ыарыыттан өрүттүбүппүн туоһулуур. И. Гоголев

көр хойуор II
Уу хайыаран, хонууга тахсан өлөөрү сылдьар андаатараны өлөрдүм. Далан
Саас күөл ойбонун хайыарар уута олус ыраах чөҥөрүйэн сытар буолааччы. ФАС ӨОо

туохт. Өһөх өҥнөөх буол. ☉ Стать багровым, тёмно-красным
Өндөл дьүрүс халлаан Өһөхтүйэ өлбөөдүйдэ, Сандал маҥан халлаан Саппаҕыра сабылынна. С. Тимофеев
Уота умуллан эрэр, хойуорбут харахтара өһөхтүйдүлэр, этэ суох омурда хомуллаҥнаата: «Суох, мин хаһан да эйэлэһиэм суоҕа. Иккиттэн биирэ». И. Никифоров

аат. Ханнык эмэ тиэмэҕэ тылынан кэпсээ; оннук кэпсээни с у р у й ( үксүгэр мустубут дьоҥҥо, устудьуоннарга). ☉ Лекция
Кини күнүн аайы тын, Киһи тыына буруолуур, Чэрэниилэ хойуорар Дьикти тымныы хоһугар Лиэксийэни суруйан, Тиритэрэ-хорутара. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ ис хоһоонноох, дириҥ хорутуулаах лиэксийэни иһиттибит. И. Семёнов

I
өртөө I диэнтэн бэй., атын
туһ. Өртөммүт сир отун састааба да, хаачыстыбата да быдан тупсар. В. Протодьяконов
Кини мэччирэҥнэри күһүн эбэтэр саас хайаан да өртөнүөхтээх диэн тоһоҕолоон бэлиэтиир. ФЕИ ГЫа
II
өртөө II диэнтэн бэй., атын
туһ. Хара киэһээҥҥиттэн Хахыйахха өртөммүт Хара сордоох баара [Соноҕос] Хараҕа хойуордаҕа, Хам хаттаҕа тамаҕа. П. Тобуруокап. Тигээскэ [ат] уһуннук өртөнөн турар. С. Дмитриев
III
сыһ. Бэрт өрдөөҕүттэн, уруккуттан. ☉ Издавна, исстари
Ол өртөн ыралаах саас кээлтэ, Өрүскэ кур мууспут эстиитэ. Эллэй
Сотору Берг өртөн табаарыһа Борис кэллэ. Л. Толстой (тылб.)

I
көр хойуор II
Хайырбыт дириҥ уулаах күөллэри кыһын, саас андаатары бултаһарга хаалларар. «Кыым»
Кыһын Халыма үгүс күөллэрэ хайыраллар. ВС ҮҮДь
Күөлү мууһа хайыран, куйуурга сиэтиэҕэ диэн билгэлииллэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
ср. кирг. хайых ‘замерзнуть’
II
даҕ. Чөҥөрүйэн көстөр (уута хойуорбут ойбону этэргэ). ☉ Зияющий (напр., о проруби, замерзшей до дна). Хайыр ойбон
♦ Хайыр (хайырбыт) ойбон харахтаах көр ойбон
Хайыр ойбон харахтаах Хаар, тыал, кыһын араҕан, Солко кустук былааттаах Самаан сайын саҥарар. П. Тобуруокап. Бу Оҕус «ыысбыдаан тыыннаах …… хайыр ойбон харахтаах, уһун ураа муостаах…» КНЗ СПДьНь
III
аат.
1. Туох да булкааһа суох кырылас чай эбэтэр бөдөҥ көһөҥө таас, хайа боруодатын үлтүркэйэ. ☉ Гравий, галька, булыжник или груда камней
Аччыгый уоллара Элэс баатыр обургу сытар ынах саҕа хайыры сулбу тардан ылан өрө көтөхтө. ПЭК ОНЛЯ I
Солко отунан сыһыыта күлүмнүө, Хайыр да быыһыттан сибэкки үүнүө. М. Ефимов
Харылыы тохтор, быһыттар Хайыры кытта суулбаттар. «ХС»
2. түөлбэ. Кытаанах хара таас. ☉ Чёрный камень твёрдой породы, булыжник
Оскуоланы хайырынан олбохтообуттар. СТТТ
◊ Хайыр курдук — үрүт-үөһэ түбэһиэх (хол., кыстан). ☉ Беспорядочно, как груда камней
Дьиэ иһигэр кэнсиэрбэ бааҥката, бөппүрүөскэ хаата, кураанах бытыылка, сороҕо өссө үлтүрүйэн баран хайыр курдук күөрэлэммит. Кэпсээннэр
Дьиэ кэннигэр ол-бу сээкэй хайыр курдук кыстаммыт. СГФ СКТ. Хайыр муус — ойбон хайыҥын бытархай мууһун чөмөҕө, өрөһөтө. ☉ Груда мелкого льда вокруг проруби
Охоноос хайыр муус үрдүгэр сүгэһэрин аа-дьуо устан түһэрдэ. И. Егоров
Байбал оҕонньор хайыр муус үрдүгэр мэндэллэн туран, балыкка кыырт курдук түспүт дьону саҥата-иҥэтэ суох хоппо күрдьэҕинэн аргыый аҕай дуксуйан испит. А. Бэрияк
Хайыр таас көр таас I. Хайыр таас кытылга үнүөхтэһэн тахсалларын кытта, хабыр хаһыы дуораһыйда. Е. Неймохов
Хара муора кытылын хайыр тааһын курдурҕаччы кэһэбин. П. Аввакумов
ср. др.-тюрк., тюрк. хайыр ‘песок’, бур. хайр ‘галька; гравий; щебёнка’

туохт.
1. Умайан буруону таһаар; куһаҕаннык умайан буруону хойуутук таһаар. ☉ Дымить(ся), куриться
Балаҕан сыбаҕа кууран, кыым түстэр эрэ буруолаабытынан барар. Хата, онно дьиэлээхтэр кыһамматтар, инчэҕэйигэр тиийэн умулларын билэллэр. Амма Аччыгыйа
Оҥкучах алаастарга, Хара ыарҕа быыһыгар Хаптайансаһан Буор балаҕаннар Бур-бур буруолууллар, Хаптаһын халҕаннар Хаахынаан тыаһыыллар. С. Васильев
Мэлиэтий аҕабыыт ырыысатын кэтэн, хойуутук буруолуур хадьыылатын тутан, таҥара иннигэр евангелие ааҕа турар. Эрилик Эристиин
2. Туохтан эмэ (итии астан, оргуйбут сылабаартан, киһи тыыныттан о. д. а.) паар буолан таҕыс. ☉ Куриться, испускать пар
Дьааҥылар тараҕай сүүстэрэ күн уотугар сымнаан, тиритэнхорутан, үрдүлэрэ күдэннирэн, оргууй буруолуу олорбуттара. Н. Заболоцкай
Кини [Ымыы] күнүн аайытын, Киһи тыына буруолуур, Чэрэниилэ хойуорар Дьикти тымныы хоһугар Лиэксийэни суруйан, Тиритэрэ-хорутара. Күннүк Уурастыырап
Сылабаар оргуйан буруолаата, Алаадьы буһан сырылаата. С. Васильев
Арай уот тыаһыы умайбыт, Ас-үөл бөҕө тардыллыбыт, Буруолуу сытар, дьэ бу бойуох! Дьуон Дьаҥылы
3. Дьиэ иһигэр тарҕан (аанньа тардыыта суох оһох буруотун туһунан). ☉ Надымить, задымить (о распространении дыма внутри дома от топящейся печи)
Дьэ, үтүө киһи булан абыраата: дьиэбит буруолаабат буолла, ити кэннэ таһыттан күн сырдыгын киллэрэн, дьэ балаҕаммыт иһин сырдатта. Н. Неустроев
Захаровна тиийэн оһохторо …… буруолаабытын хайдах эрэ быһаара охсубут. Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Ас, атыт (айаххын). ☉ Открывать, разевать (рот)
Халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма (өс хоһ.). Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан Көтөҕөн, сүгэн таһаарбытым, Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү сиэн кэбис. Ньургун Боотур
Бааһынай тылыттан маппыт курдук, айаҕын атар, тугу да саҥарбат, сотору-сотору чыпчылыйбахтыыр. Н. Якутскай
2. Туох эмэ биир кэлимтэн араҕыс, тэйэн хаал. ☉ Отходить, отделяться от чего-л. целого
Балачча ол курдук үлэлээбиттэрин кэннэ мастарын ыпсыыта арыый атта. Амма Аччыгыйа
[Муустар] икки ардылара атан ылла, күөх куһааты сыыйа тарпыт курдук, убаҕас уунан өрө халыһыйбахтаата. П. Филиппов
3. Ким-туох эмэ иннигэр түһэн, куота тэй. ☉ Отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-чего-л.
Туллай ата биэс хаамыы курдугунан атан, кыайан тахсыбыта. И. Федосеев
Ол эрээри уол атаҕынан барыларын быдан баһыйбыта, атан, уһулу түспүтэ. Далан
Уон тоҕус килэмиэтирдээх бэлиэҕэ утарылаһааччылартан [А. Заболоцкай] түөрт сүүс миэтэрэ кэриҥэ сири аппытын туһунан биллэрэллэр. «Кыым»
4. Тылын (сибэкки, сэбирдэх туһунан). ☉ Раскрываться, распускаться (о листьях, цветах)
Кэрэ кэм кэлэрэ, Кэҕэ кыыл этэрэ. Ньургуһун сибэкки тахсара [Ньукуола саҕана атара]. Күннүк Уурастыырап
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ, Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Сэбирдэҕэ саҥа атан, Минньигэһин от-мас сыта. М. Тимофеев
5. Салгын тиийбэтиттэн, уу буорту буолуутуттун тумнастан, көнньүнэн өл (балык туһунан). ☉ Пропадать, подыхать от недостатка воздуха, гниения воды (о рыбе)
Ойуурдаах куобах өлбөт, уулаах балык аппат (өс хоһ.). Саһыл: «Харах Хаан аҕыс уон оҕуһа уугун супту уулааннар, балыгыҥ атан өлөн хаалыахтын», — дии-дии атах балай кытыаланар. Саха ост. I
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Кырдьаҕас сиэгэн хаар түһүөр диэри күөл кытыытыгар атан өлбүт быччыкыны, собону, сордоҥу хомуйан син кыһалҕата суох сылдьымахтаабыта. И. Гоголев
6. фольк., ахсарб. Охтон өл, быстан өл. ☉ Погибать, подыхать
Аллараа абааһылар Аартыгы булбакка Атан өллүлэр, Соххор биистэрэ суолларын тобулбакка Токуччу тоҥнулар. П. Ядрихинскай
тюрк. адын
♦ Айаҕын ата илик көр айаҕын аппат
[Туоскун — Оҕотоойопко:] Даайа биһикки араллааммыт туһунан урут кимиэхэ да айахпын ата илигим. Софр. Данилов
Айах атан кэпсэт көр айах I. Туоскун кыра дьону кытта букатын айах атан кэпсэппэт диир, бука, арыый балыйыы буолуо. Софр. Данилов
Айах атан биирдэ даҕаны кэпсэппэтэҕэ буолан баран, Глафира туҥуй кыыс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
II
1. аат.
1. Миинэргэ, көлүйэргэ туттуллар дьиэ сүөһүтэ (оҕустан, табаттан ураты). ☉ Домашняя верховая, тягловая скотина (лошадь, конь)
Үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах (өс хоһ.). Ат көһүннэҕинэ ыҥыыр көстүө, быһах көһүннэҕинэ кыын көстүө (өс хоһ.). Э-э, кэбис, доҕор. Били аппын дьахтарым сулуутугар биэриэм буоллаҕа дии. Чэ, маҥаас тыһаҕаһы ылаар. Н. Неустроев
Кини көрөр аттарыттан сибилигин бүтэйгэ биир ат атырдьахха атыллан өллөҕө. Амма Аччыгыйа
2. Саахымат оонньуутугар: ат төбөтүн дьүһүннээн көрдөрөр фигура. ☉ Шахматная фигура с головой лошади
Аттан ураты биир да фигура бэйэтин эбэтэр өстөөх фигурата турар хонуутун үрдүнэн ойон ааспат (хаампат). ПВН СБК. Гроссмейстер Лилиенталь Капабланканы утары ферзэтин акка биэрбитэ. КА СОоО II–III. Итинник бүтүүлэргэ аты пешкаларынан кыайан сүүйүллүбэт. КА СОоО II–III
тюрк. ат
2. даҕ. Аттаммыт. ☉ Кастрированный, холощёный
Тыһыынчанан одуулуур Айманар дьон хараҕар Саһыл кэрэ, дьаҕыл буулур Ат сылгы мөхсө турар. С. Данилов
Ат сылгы инньэ диэтэ да, түөрт атаҕын баҕаналыы үктээн баран көрөн турда. Ньургун Боотур
♦ Ат атаҕар уган (биэр, быһын, ыл, бай) — ат сүүрүүтүгэр сакалааттаһан, уксан (кыайтар эбэтэр кыай). ☉ Проиграть или выиграть на конных скачках
Сүүйсүүлээх, сүүлүктэһиилээх ат сүүрдүүтүн алыптаах абыгар ылларан, баардарын-суохтарын барытын ат атаҕар уган биэрбит. ГНС СТСДТ. Ат бөҕө, кус быһый (киһи) — олус күүстээх уонна кытыгырас (киһи). ☉ Очень сильный и быстрый (человек)
Арай бу Быттааны Сүөдэр оҕото Манчаары Баһылай алыс кус быһый, ат бөҕө киһи үөскээн эрэр, кини Чоочо ытык атыырын саанан ытан өлөрбүтэ дииллэр. МНН
[Сайсары эмээхсин] эрэ ааттаах булчут, кус быһый, ат бөҕө, сааһын тухары үрэх бастарын кэрийбит киһи этэ. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит — барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин. Ат буол — илиигинэн тайанан, аттаа, түөрт атах буол. ☉ Встать на четвереньки; ползать на четвереньках
Ол баран иһэн, уол бүдүрүс гынна да, тоҥуу хаарга ат буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Чугаһаатым. Бөкчөйөн истим. Онтон тобуктаатым, ат буоллум. Көҕөнүм адьас бу саҥарар. Т. Сметанин
Оҕонньор, олорон эрэ, саҕынньаҕын сиэҕин кэтэн, илиитин туора анньан даллаҥнаата, ат буолан сүгүллэн таҕыста. Болот Боотур
Ат гынан миин көр оҕус гынан көлүй. Килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм, сардаҥалаах маҥан сирэйгин саатырдыам, ат курдук көлүйүөм! «ХС»
Кырыктаах омуктар Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары Ат гынан миинээри Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Норуот] Айылҕа күүһүн Ат гынан миинэр, Олоҥхо хоһоонун Олоххо киллэрэр. А. Абаҕыыныскай. Ат тарпат айыыта, оҕус тарпат буруйа — олус улахан, ыар айыы, буруй. ☉ Большой грех, огромная вина
Ат тарпатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Оҕус тарпатынан Модун буруй Буулаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ат үөһэ түһэн — бэрт ыксалынан, тиэтэлинэн (аты ыҥыырдыыр, биитэр көлүйэр да бокуойа суох). ☉ Весьма торопливо, поспешно (не успев даже оседлать или запрячь лошадь)
Ананий ат үөһэ түһэн көҥүһү өрө сүүрдэн көрө сырытта. М. Доҕордуурап
Били икки саллааттар аттарын үөһэ түһэннэр, эмиэ кэннилэриттэн кулуннуу уурдаран иһэллэр. Н. Түгүнүүрэп. Ат эккирэтэр — олус киэҥ-куоҥ, киэҥ киэлилээх (хол., дьиэ, олбуор). ☉ Очень просторный, вместительный (напр., дом, двор)
Бэйэтэ аҕыйах сыллааҕыта чугаһынан суох, ат эккирэтэр улахан дьиэни дьэндэппитэ. «ХС»
Кини киэҥ, ат эккирэтэр олбуордаах, олбуор түгэҕэр улахан хотонноох. С. Никифоров
◊ Ат айана — ат бытаан сиэлиитэ. ☉ Медленная рысь лошади. Бу ат айаныгар тулуйбатым. Ат баайааччы — сүүрүк аттары эрчийэр киһи. ☉ Тренер скаковых лошадей
Ленин аатынан сопхуоска урукку опыттаах ат баайааччы Ю. Титов атын үлэҕэ барбыта. «Кыым»
Ат баайааччыларбыт — сылгыһыттар. «Кыым». Ат баһа эргэр. — аҕа ууһа. ☉ Человеческий род (в первобытном обществе). Ат баһын быата — сулар. ☉ Недоуздок. Ат бугул түөлбэ — улахан бугул. ☉ Копна большого размера. Ат дулҕа — үрдүк дулҕа. ☉ Высокая кочка. От үрэх синньиир сирэ барыта ат дулҕа. Ат дьааһык эргэр. — айаҥҥа илдьэ сылдьарга аналлаах хончоҕор, улахан дьааһык, кырыы дьааһык. ☉ В старину — большой коробчатый ящик, предназначенный для дальних поездок
Кулуба бытыылкаларын кууһан аҕалан, ат дьааһыгар төттөрү укта. «ХС». Ат көлө — айаҥҥа эбэтэр таһаҕас таһарга көлүллэр, мииниллэр ат. ☉ Лошадь, предназначенная для дальних поездок или перевозки грузов
Саха дьонун олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Амма Аччыгыйа
Тутум буура чаҕаан көҕүлбүттэн умсары тардаҥҥыт ат көлө оҥостуоххутуттан ыла элбэх атаҕыстабылы-баттабылы эппинэн-хааммынан билбитим. М. Доҕордуурап. Ат күүһэ физ.— хамсатааччы кыаҕын, күүһүн кэмниир мээрэй буолар өйдөбүл (хол., массыына, тыраахтар). ☉ Лошадиная сила (единица мощности)
Биэрэги биир гына сүүрбэлии, сүүрбэ биэстии ат күүһэ күүстээх мотуордаах оҥочолор кэккэлээбиттэр. Кустук
Сэттэ уон биэс ат күүһэ күүстээх локомобиль наада. М. Доҕордуурап. Ат кыраабыла — оту мунньарга уонна субуулуурга аналлаах, икки улахан тимир көлөһөлөөх ат тардар кыраабыла. ☉ Конные грабли, предназначенные для сгребания сена
Тордоохоптоох ат кыраабылынан от мустара сылдьар икки эмдэй-сэмдэй уолаттар аттыларыгар тиийэн кэллилэр. С. Никифоров
Мин өйдүү түстүм отут сыллааҕыта Бастакы ат кыраабылын көрөөрүбүн Икки көстөөх алааска оҕолору кытта Куйаас-кумаар үгэнигэр сүүрбүппүн. С. Данилов. Ат оҕус — аттаммыт оҕус. ☉ Холощёный бык (вол)
Онно [түптэ аттыгар] аҕыйах борооску уонна Ураанай диэн күрдьүгэс эриэн ат оҕус турар. Н. Лугинов. Ат отуу — дьиэ кырыысатыгар маарынныыр отуу. ☉ Двускатный шалаш на козлах
Ардах буоллаҕына иһигэр олорор, аһыыр гына киэҥ ат отууну туттан кэбистилэр. Болот Боотур
Кинилэр, Сиэкилэччээн хайатын тэллэҕэр, хатыҥ ойуур хоонньугар хас да суол ат отуулары оҥорбуттар. М. Доҕордуурап. Ат сүүрдүүтэ (сүүрүүтэ) — аттары сүүрдэн куоталаһыннарыы. ☉ Конные скачки
[Аҕалара Уйбаан] кытта төрөөбүт кыдьыктааҕа — ат сүүрдүүтүнэн «ыалдьар» үгэстээҕэ үһү. Р.Кулаковскай. Дьокуускайдааҕы республиканскай ипподромҥа сааскы ат сүүрдүүтэ буолар. «Кыым»
Ат сүүрүүтэ диэн көрү төрүттээччилэр, баһылааччылар дьэ бу икки дьон буолаллар. Д. Таас. Ат сүүрдээччи — аты миинэн сүүрдэргэ идэтийбит киһи. ☉ Наездник, жокей
Бүгүҥҥү аттары сүүрдээччиттэн биирдэстэрэ — Кириһээн. Д. Таас. Ат сыалдьата — сыарҕалаах ат улаханнык сүүрэрин бохсор көлүүр тэрилэ (аты такымын үөһээ өттүнэн, ойоҕоһунан эргитэн хомууттан тартарыллар). ☉ Шлея, надеваемая на лошадь для замедления скорости бега. Оҕонньор атын сыалдьатын уһулла. Ат сэбэ — аты көлүйэргэ туттуллар тэрил. ☉ Совокупность принадлежностей для упряжки лошади. Дьиэ күүлэтин иһигэр ат сэбэ сытар. Ат тараах — аҥаар эрэ өттүнэн бөдөҥ тиистээх тараах (аҥаар өттүгэр тииһэ суох). ☉ Гребенка, расческа с редкими зубьями только с одной стороны, а с другой не имеющая их. Сиэркилэ иннигэр ат тараах сытар. Ат ыарҕа — үрдүк хойуу ыарҕа. ☉ Густо растущий кустарниковый березняк
Д.П. Максимов: «Сатыы ыарҕа» диэн намыһах баҕайы, онно-манна бөлкөй үүммүт ыарҕа, оттон ат ыарҕа диэн аттаах киһини куотар хойуу баҕайытык үүнэр ыарҕа», — диэн лоп бааччы быһаарар. Багдарыын Сүлбэ