м. обл. (лодка) хойуук. каюк II в знач. сказ. разг. өлүү, муҥур уһук, бүтүү; ему каюк муҥур уһуга буолбут.

хойуук (1. Хаптаҕай түгэхтээх уонна икки эрдиилээх өрүскэ сылдьыллар кыра оҥочо; 2. Паалыбата суох, сабыылаах таһаҕас таһар оночо (эрдиинэн уонна баарыһынан барар, арыт быанан соһоллоро).)

туохт., харыс. т. Хойуугун таһаар, тахсан киир. ☉ Ходить по-большому, испражняться
Ити кыыс, биллэн турар, сүөһүлэрин уһун гына баайталыыра чуолкай, киитэрэйэ дэлэ дуо, оччоҕо мин өттүбэр эрэ хойуулууһулар буолбат дуо? Э. Соколов
Суон оһоҕостуун эмиэ күн аайы кэпсэтиэххин сөп. Күн ханнык бириэмэтигэр хойуулуургун сакаастыаххын да сөп. ВРП МАТ. Сиэгэннэр уот оннун хойуулуур сир оҥостубуттар. В. Санги (тылб.)

аат. Муҥханы, оҥочону тардар уһун, бөҕө быа. ☉ Бечева ´ (крученая веревка, с помощью к-рой тянут невод, лодку и т. д.)
Муҥхаларын ийэтэ саҥардыы чардааттан сүтэрин кытта, туохтан да иҥнибитэ биллибэккэ муҥхалара биирдэ чугурус гына түһэр да, икки бэчимэтэ иккиэн быстан хаалаллар. Саха сэһ. II
Биэстииалталыы хоно-хоно, уһун хойуук оҥочолорун балыгынан толорон, бэчимэнэн тардан, бэйэлэрин үрэхтэрин өксөйөн тахсан, дьиэлэрин анныгар тохтууллара. Болот Боотур
[Силип:] Балыыр, хараҥа балыыр. Бии үнүр райсоюзтан бэчимэнэн таһаҕас таһыстым. Л. Габышев
◊ Бэчимэ тардыһыы — икки бөлөххө хайдыһан, уһун бөҕө быаны икки өттүттэн тардан, бэйэ-бэйэни соһон ыларга күрэхтэһии. ☉ Перетягивание каната. Кулууп саалатыгар бэчимэ тардыстылар

туохт. Хойуугун таһаар, тахсан киир (киһиэхэ туттарга мара диэн тумнуллар). ☉ Испражняться (употр. этого слова по отношению к человеку считается неприличным, слово заменяется др. выражениями)
Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэгэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
♦ Аһаабыт иһитигэр саахтыыр (чохчойор) кэпс. — аһаабыт иһитигэр холлор диэн курдук (көр аһаа)
Сити курдук эргиччи сии-аһыы, туһана сылдьаннар, аһаабыт иһиттэригэр холлон баран, атахха биллэрдэхтэрэ ол. Болот Боотур. Кулгааҕар куба саахтаабыт кэпс. — киһи саҥатын истибэт, дьүлэй буолбут. ☉ Тугой на ухо
Нохоо, кулгааххар куба саахтаабыт дуу? Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Ханнык эмэ убаҕаска эбэтэр туох эмэ хойууга ууну кутан өссө убаҕас гын, убаҕаһы эбэн биэр. ☉ Разбавить, разжидить что-л. Редька симэһинин итии уунан (1 : 1) убатан баран, сойбутун кэннэ тымныыга үлүйбүт киһи этин сотоллор. ЛПМ САЛАК
Гректэр оннооҕор кыһыл арыгыны убатан баран иһэллэрин туһунан суруйаллар. ПАК ЧОС
Кымыстанар биэ үүтүн уунан убаттахха көөнньүү процеһа бытаарар, кымыс уоҕа мөлтүүр. ЩМФ ККЭБС
2. Туох эмэ хойуутук үүммүтүн арыттаах, бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи буоларын курдук тоноон, аҕыйатан биэр. ☉ Проредить что-л. (напр., посадки, посевы), удалив лишнее, сделать негустым, редким
Бүрүүкүбэ арассаадата улаата үүннэҕин аайы убата үргүүллэр. А-ИМН ОЫЭБЫ
Эргэ дэлээнэҕэ дэлэйдик тахсыбыт бэрдьигэстэри, хойуу харыйаны убатар ойуурга бэйэтигэр туһалаах. ПАЕ ЭАБ

1. аат. Сирэй өттө ньалҕаархай түүлээх чиҥ солко таҥас. ☉ Бархат (ткань)
   Баархат дэлэйдик атыыланна. Кыһыл баархат. —Уу күөх баархат курдук хамсаабакка мөлбөйөр, өссө хойууга дылы. Амма Аччыгыйа
   Кыһыл баархатынан бүрүллүбүт хоруобу үдүкбадык өйдүүбүн. М. Шолохов (тылб.)
2. даҕ. суолт.
3. Баархаттан тигиллибит. ☉ Сшитый из бархата, бархатный
   Хара баархат быыһы тэниччи тардыбыт курдук им-балай хараҥа саба халыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Муусука тыаһа дьүрүһүйэ түһэр уонна баархат быыс аргыый арыллан барар. Суорун Омоллоон
   Имик-симик хос улахан түннүгүн ыарахан баархат сабыытын кыыс тиийэн тэлэйэ баттаата. Л. Попов
4. көсп., поэт. Баархат курдук үчүгэй, олус кэрэ. ☉ Превосходный, прекрасный, как бархат; бархатистый
   Ол харахтар баархаттаах толбонноро харааран бара-бара сырдаан кэлэргэ дылылар. Амма Аччыгыйа
   Эдэр кыыспыт хараҕа үөрүүнэн мичилийиэ: Кини хара баархат баттаҕар Бриллиант килбэчийиэ. Эллэй
   Кэрэ эбээт этиэхтэн Хара баархат киэһэҕэ Сүүрбэ үһүс этээстэн Москубаны көрүөххэ. Баал Хабырыыс

даҕ.
1. Хоччорхой, кытаанах эбэтэр олус халыҥ буолан бороҕой (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Жесткий или слишком грубый, толстый, стесняющий движения (обычно об одежде)
Тугу да билбэккэ сыарҕаҕа олорон иһэр киһи …… кэннин хайыһан көрөөрү гыммыта, саҕынньаҕа көһүүнэ бэрт буолан, кыайан эргиллибэтэ. В. Протодьяконов
Кыыс хас да төгүл тыраахтар тиһилигэр атаҕын уураары уунна да, көһүүн таба күрүмэтэ кыайан уурдарбата. Дьолбут к. Таба ыстааным хаамарга көһүүн. «ХС»
2. Көһүйбүт курдук, аанньа токуруйбат (хол., тарбах, илии). ☉ Малоподвижный, неуклюжий, негибкий (напр., о руках, пальцах)
Дьокуускайга биир хаһыат эрэдээксийэтигар …… үөрүйэҕэ суох көһүүн тарбахтарынан бадьахтаммыт ыарахан ис хоһоонноох суругу кытта кичэллэн оҥоһуллубут түөрт-биэс хаартыска тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Инчэҕэй таҥаһы көһүүн тарбахтарынан ылан, ытын хааннаах түүтүн сэрэнэн сотто, кичэйэн ыраастаата. Н. Борисов
△ Кытаанах, хоччорхой, токуруйбат (хол., түү). ☉ Жесткий, твердый (напр., о перьях)
[Буура Дохсун бухатыыр] үҥүүнү көлүннэри охсубут курдук көһүүн соҕус көҕүс түүлээх …… оҕо хотой кыыл буолан …… улуу халлаан улаҕатыгар олодуйа охсуллан таҕыста. Эрилик Эристиин
Тоҥсоҕой кутуругар эмиэ өйөнөр: кутуругун дороххой, көһүүн куорсуннара мас хатырыгар бөҕөтүк тирэнэллэр. ББЕ З
△ Имигэһэ, сымсата суох. ☉ Неуклюжий, неповоротливый
Көтөр эрэ барыта, көһүүн анды буолбатах. П. Тобуруокап
Хойууктар, уйуктаах буолан баран, нэстэрэ, көһүүннэрэ кэпсэлгэ киирэр. Багдарыын Сүлбэ
3. көсп. Тоҥуй, хаҕыс, тымныы; элэккэйэ суох, тоҥкуруун (киһи, сыһыан). ☉ Черствый, холодный, жесткий, нелюдимый; неприветливый (о человеке)
Баҕар эн, сэгэриэм, миигиттэн, Бу көһүүн, ыарахан киһиттэн, Хоргутан-хараастан ыллаатыаҥ, Кистээҥҥин бүтэйдии ытаатыаҥ? М. Тимофеев
Дьүөгэлэрэ киниэхэ кэнникинэн тоҕо эрэ тоҥкуруун, көһүүн буолан испиттэр. С. Федотов
Кини убайын курдук көһүүн буолбатах. Кыргыттарга сыстаҕас, онон [билсэр кыыс] баара чахчы. П. Аввакумов
4. Бытаан, көнтөрүк. ☉ Неповоротливый, неуклюжий, медлительный
Омос көрдөххө дайылгы, Көһүүн уолчаан ыксал кэмҥэ Оноҕос тэҥэ ойор эбит. Р. Баҕатаайыскай
Наһаа мөдөөн, олус көһүүн курдук да, киниэхэ ким баҕарар ымсыырыах кыыма баар — сүрэх-санаа баҕата. С. Федотов
△ Саҥаны ылынымтыата суох, хаалынньаҥ, унуку. ☉ Косный, рутинный, консервативный
Туох эмэ саҥа үөскээһинигэр онуоха көһүүннэр. Суорун Омоллоон
Сүөһү туһунан өйдүүрэ Сүрдээх тутах, көһүүн. Нуктуу түстэр эрэ Нус-хас олоҕу түһүүр. С. Тарасов
Аныгы ыччат көһүүн буолла, үчүгэй өттүгэр, хайдах эрэ, ыараата дииргэ эрэ тиийиллэр. Э. Соколов
5. Хойуу, сөҥ (куолас). ☉ Грубый, низкий и глухой (голос)
Татаар эмээхсинэ Фатима эр киһилии көһүүн куолаһынан кими эрэ мөҕөр. И. Гоголев
6. Күүттэххэ бараммат, хамсаабат, барбат курдук бытаан (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Двигающийся очень медленно, будто стоит на месте, остановился (о течении времени — напр., при ожидании)
Хараҥа түүҥҥэ хонук сири көрдүүр кэриэтэ, күүттэриилээх дьыл-хонук Көһүүнүн ньии, кэлэрэ! Р. Баҕатаайыскай
Бүтүн көһүүн чаас ааспытын кэннэ кинини иһирдьэ хоско аһарбыттара. Софр. Данилов. Көһүүн күн-дьыл аалыҥнаан Аргыый устар. К. Кулиев (тылб.)

1. даҕ.
2. Хойуу буолбатах, уутуҥу (хол., суорат, миин). ☉ Жидкий
   Ситэ хойдо илик сып-сылаас убаҕас көбүөр икки дьабадьытынан сынньылыйда. Софр. Данилов
   Убаҕас аһылык, көөнньөрбө оҥорор кормо-сыахтар оҥоһуллаллар. СДК
   Кэргэнэ кыһана сатыыр, сарсыарда аайы убаҕас хааһы буһаран сиэтэр, ол туһалаах диир. К. Симонов (тылб.)
3. Хойуута суох, сүөгэйэ аҕыйах (үүт). ☉ Нежирный, с низким содержанием жира, жидкий (о молоке)
   Уопуттаах сылгыһыт кэпсииринэн, эдэр биэ үүтэ аҕыйах, убаҕас. ДВР САЗС
   △ Амтана суох, амтан киирэ илик, сымсах. ☉ Содержащий излишнюю влагу, водянистый; некрепкий, ненасыщенный, жидкий
   [Сынаҕы Баай:] Кырдьаҕас бөрө! Собулҕа эккинэн, Убаҕас кымыскынан мэҥиэлээн, Биһигини үөҕээри, кырбаары Соруйан ыҥырбыт эбиккин. И. Гоголев
   Егоровна убаҕас диэн Чэйбин кыратык сирдэ, «Килиэпкин бытарытан Быһыма», — диэн үөрэттэ. Т. Сметанин
   Иһим иһигэр эрдэххиттэн — Убаҕас бутугаһынан угуттаабытым, Иҥиир этинэн эрчийбитим. С. Васильев
4. Сыата-арыыта суох, көпсөркөй, барбат мииннээх, амтана суох (хол., көтөх эт, балык туһунан) ☉ Не имеющий вкуса, нежирный, постный (о костлявой рыбе, постном мясе). Убаҕас эттээх балык.
   □ Эккит-арыыгыт убаҕаһыттан Эчикийэ ис ыарыы буоллум. П. Ойуунускай
5. Хойуута суох, чэпчэки, көтүмтүө (хол., буруо, туман туһунан). ☉ Негустой, неплотный, легко рассеивающийся, жидкий (напр., о тумане, дыме)
   Арай, тыаны үрдүнэн өрө дьурулаан тахсыбыт убаҕас буруо өргө диэри көстө турда. Амма Аччыгыйа
   Күөл үрдүнэн чэпчэки буруоҕа холоонноох убаҕас туман көтөн эрэр. У. Нуолур
6. Ситэ кытаата илик, чиҥэ суох; көпсөркөй. ☉ Рыхлый, «жидкий» (о теле, мышцах)
   Кини Уһун курааннарга Убаҕас куҥнаннар даҕаны, …… Элгээн, иэримэ дьиэлэнэн испитэ, Үрэх хочолорунан Үксээн, үөр сүөһүлэнэн барбыта. С. Васильев
   Баҕар, Оҕолообут оҕом Уйан киэптэммит, Убаҕас Уу ньулдьаҕай эттэммит, Кырдьар-хаалар Кыһалҕалаах күммэр Өйүүр Үрүҥ көмүс үҥүү буолуо суох диэн, Хотун ийэ Хомойон Хорҕолдьун хараҕын уутун Хороммута буолуо. С. Васильев
7. Быыһа суох элбэх, хойуу буолбатах, сэдэх, чачархай (хол., тыа, баттах туһунан). ☉ Редкий, не часто расположенный (напр., о растительности)
   Сотору кини [Витя] убаҕас тыа, аппа, быллаар быыстаах сирдэринэн киирэн, хаамарын түргэтэтэн биэрдэ. Н. Заболоцкай
   «Хата бу сөп этии», — Семён Табунанов диэн кырдьаҕас оҕонньор сөбүлэһэн убаҕас бытыгын убахтаата. М. Доҕордуурап
   Туллукчаана туруоруллубут бугуллары кэриччи көрдө. Бугуллар убаҕастара. «ХС»
8. Аҕыйах, хам-түм көстөр буолар, сэдэхтик хатыланар. ☉ Повторяющийся, появляющийся через большие промежутки времени, редкий, немногочисленный
   Тэйэ соҕус мантан пиэрмэ, Кэлии-барыы убаҕас. Баал Хабырыыс
   [Сүөдэр] булт убаҕаһыгар тэптэрэн, хас да сыл сааламмакка, бултаабакка сылдьыбыта. КН ТДь
9. аат суолт.
10. Кытаанах буолбатах, иһиккэ куттахха иһит киэбин ылынар уутуҥу туох эмэ. ☉ Жидкость
    Көҕөрүмтүйэ, кытарымтыйа көстөр убаҕастаах дьоҕус аампыланы туппутунан өр да өр олордум. Г. Угаров
    [Хааны] өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ, сэрэнэн убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Ону субай диэн ааттыыллар. Дьиэ к. Тиит хатырыгын бытарытан баран оргуттахха, чэй курдук өҥнөөх убаҕас буолар. НБФ-МУу СОБ
11. харыс. т. Киһи-сүөһү бүөрэ оҥорон таһаарара, иик. ☉ Моча
    «Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ», — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
    Үчүгэй хаба ортотуттан ону-маны туойан бардыҥ. Эргэ тахсан оҕо убаҕаһыгар миккиллиэххин ыксаабыт буоллаххына, кубул-дьибил буолбакка көнөтүнэн эт. Э. Соколов
    [Харытыаналаах Хаппытыан] хааннарын, силлэрин, хойууларын, убаҕастарын анаалыска туттардылар. Б ЭБ
    ♦ Убаҕас мэйии (мэйиилээх) (кэпс.) — улаханы кыайан өйдөөбөт, сыппах өйдөөх. ☉ Недостаточно сообразительный, неумный, глуповатый (букв.: жидкие мозги)
    [Өргөстөй:] Умуннахпына убаҕас мэйиим былыык бадарааҥҥа Тордуйалаах тардыы, тохтон хааллын! И. Гоголев
    Эбэтэр уораан тымныы кыһарыйыан Убаҕас мэйиитэ сэрэйбэккэ Акаарытыгар былдьаттарбыт Аҥала сордоох эбит дуу? [Кыстыы хаалбыт тураах]. В. Гольдеров
    Мин, убаҕас мэйиилээх бэдик, ол күндү баайы умнантэмнэн, от-мас төрдүн ахсын ыһыталаан кэбиспиппин. Ф. Постников
    Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II. Хойууларыгар бөтөннөр, убаҕастарыгар чачайаннар олоҥхо саха киһи төрдө буолан олорбуттар үһү. Саха фольк. Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа. Хойуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт — хамыйах салааччы, ньылаҥнаан аһааччы буол. ☉ Стать прихлебателем у кого-л. (букв.: схватиться за нож на твёрдое, схватиться за ложку на жидкое [на пищу])
    Ол усталаах туоратын тухары Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
    ср. чув. шевек ‘жидкий’

1. даҕ.
2. Уу курдук убаҕас буолбатах, түргэнник сүүрбэт, халыйбат, мөлбөркөй. ☉ С ослабленной текучестью, густой (о жидкостях)
   Кимиэхэ хойуу, кимиэхэ убаҕас (өс ном.). Сеня «фирменнэй» бүлүүдэтэ — миин диэҕи хойуу, хааһы диэҕи арыый убаҕас, бэйэтэ ааттыырынан «соркуой диэн ааттаах ас». Н. Лугинов
   [Таня] арыылаах лэппиэскэни, хойуу суораттаах күөрчэҕи мотурҕата олордо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Биэ уоһаҕа хойуу, сыстаҥнас, араҕас дьүһүннээх, амтана олус минньигэс. ААФ КС
3. Ордук үксээн чугас-чугас симсэ үүммүт, симэ буолбут (оту-маһы, киһи баттаҕын эҥин этэргэ). ☉ Густо растущий, часто расположенный (о лесе), густой (напр., о волосах)
   Силбэһэ сыспыт хойуу хаастара күөгэс гынан хамсыыллар. Амма Аччыгыйа
   Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытыйан үөскүүр. Н. Заболоцкай
   Галя …… хойуу ыас хара баттаҕын көннөрүнэкөннөрүнэ, сирэйин көрүннэ. И. Попова
   Тула өттүм хойуу талах, титирик мас бүрүйэ үүнэн кэбиспит сирэ. «ХС»
4. көсп. Ханан да дьэҥкэрбэт (салгыны, буруону, былыты этэргэ). ☉ Насыщенный, плотный, густой (о воздухе, дыме, облаках)
   Хойуу, тымныы салгын мин аһаҕас моонньубун кууспахтыыр, таныыбын кычыгылатар. Амма Аччыгыйа
   Кыһын муора үксүн хойуу туманынан бүрүллэн турар буолааччы. Н. Якутскай
   Ананий хойуу буруоҕа түбэһэн тумнаста сыһыталаата. М. Доҕордуурап
5. көсп. Олус элбэх, дэлэй. ☉ Многочисленный, густой (о скоплении когочего-л.)
   Ыраах толоон уҥуор хойуу ыал уоттара кытыастан көстөр. Эрилик Эристиин
   Кырса суола сорох сиринэн хойуу, сорох сиринэн сэдэх, букатын хаары алдьаппат. Н. Якутскай
   Тыаҕа эһэ элбэх, сорох сиргэ өссө олус хойуу. Н. Заболоцкай
6. көсп. Дорҕоонноохтук иһиллэр, намыһах (үксүгэр эр киһи саҥатын этэргэ). ☉ Полнозвучный, низкий, густой (обычно о мужском голосе)
   Кэлин диэкиттэн Ефрем Николаевич хойуу куолаһа сатарыйбытыгар дьон соһуйан ходьох гына түстүлэр. Н. Лугинов
   Түгэх хос сэгэйэн турар аанынан эр киһи астык, хойуу саҥата иһилиннэ. Н. Габышев
   Нөҥүө хоско Уоһук сөҥ, хойуу саҥата бордьугунуур. Д. Таас
7. аат. суолт., харыс. т. Киһи-сүөһү сааҕа. ☉ Кал
   Саҥа төрөөбүт кулун аһыырга бэрт сотору үөрэнэр, хойуута бэрт сотору хараарар. АНП ССХТ
   Гастриттаах киһи аска иҥсэрэр, тахсан киирэрэ булкуллар: үөһүрдэр эбэтэр хойуута хатар. АВТ ГСЭ
   Оҕо хойуутун мэлдьи кэтээн көрөн, бириэмэтигэр чохчотуллуохтаах. ВА ОМЫа
   ♦ Хойуутугар бөппүт, убаҕаһыгар чачайбыт көр бөт II
   Хойуугар бөтөҥҥүн, убаҕаскар чачайаҥҥын, баайгар бардамнааҥҥын, Сыллай түөкүн, киһиттэн чиэски тылламмыккын, урааҥхайтан утары майгыннаммыккын! Амма Аччыгыйа
   [Манчаары:] Чоочолор, истиҥ тылы истиэххитинээҕэр хойуугутугар бөтөргүтүҥ, убаҕаскытыгар чачайаргытын ордорор эбиккит! И. Гоголев
   Хо- йуутугар быһахтаммыт, убаҕаһыгар хамыйахтаммыт көр убаҕас. Урааҥхайдар биһиги — Омук-өһүк Убаҕаһыгар хамыйахтамматахпыт! Хол дойду Хойуутугар быһахтамматахпыт! С. Васильев
   ◊ Көйөргөлөөх хойуу көр көйөргө
   Баҕарах таҕатын курдук көйөргөлөөх хойууну туругурдан, күн-ый быатын тутан олорбуппут. ИН ХБ. Кымыс хойуута — кымыс иһит түгэҕэр сөҥөн хаалбыт хойуута (кымыс оҥорорго туһаныллар). ☉ Кумысная заправка, закваска
   Кымыһы оҥорооччулар, үчүгэй кымыһы оҥордохторуна, кымыс сөҥөн хаалбыт хойуутун мунньан ылан хатараллар уонна эһиилги кымыска көөнньөрүү оҥосторго ууруналлар. ЩМФ ККЭБС. Хойуу чэй — олус хара гына барбыт чэй. ☉ Крепкий чай
   Бары саҥа солуну уруккуттан Силиппиэн Абыраамапка сүөгэй үрүҥнээх хойуу чэйи иһэ-иһэ, кэпсээн сипсийээччи. Л. Попов
   Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
   др.-тюрк., тюрк. хойуҕ