сэндэлий диэн курдук
Суоҕа буор үүтээн, холомо, сүөһү харбыыр оломо... Онно бэс ойуур быыһынан, сэндэлэстээн күөл көстөрө. М. Тимофеев-Терёшкин
Ол дьиэ кыараҕас түннүктэриттэн — чараас ойуур мастарын быыстарынан икки күөл иккиэн сэндэлэстээн көстө сыталлара. «ХС»

аат. Аалы бас билээччи; аалы уһаарааччы; аалынан айаннааччы. ☉ Владелец плота; плотогон
Тохтуур уонна ааһар борохуоттары, оҥочолоохтору уонна ааллаахтары көрбүтэистибитэ даҕаны, албын магистр Тороев көстүбэтэҕэ. Л. Попов
[Кыыс] үс хонон баран, таһырдьа тахсыбыта, ааллаахтар кэлбиттэр. Саха ост. I
Көһөн иһэр көс дьоннор, Ааһан иһэр ааллаах дьоннор, Муммут булчут да эрэттэр Абыранан ааһар эбиттэр [былыргы холомоҕо]. Л. Попов

саҥа алл. Соһуйууну, өмүрүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление и испуг
Моҕус: «Бүһүҥкүй-баһыҥкый! Бүһүҥкүй-баһыҥкый!» — дии-дии, балаҕан үрдүгэр тиийэ эккирээн лиһиччэхтээтэ. Саха ост. I
[Алаа Моҕус:] (холомотун өҥөйөр) Бүһүҥкүй-баһыҥкый! Ибис-иччитэх, кубус-кураанах диибин даҕаны! Туора харахтар күрээбиттэр! И. Гоголев

I
аат. Адьырҕа кыыл оҕото (хол., эһэ оҕото). ☉ Детеныш хищного зверя (напр., медвежонок)
Бу уордаах тыһы эһэ мойборугар иилистэ сылдьар аһыҥастарын таһыйан часкыппыт. СГФ СКТ
Ол турдаҕына, адьас чугастан, арҕах ойоҕоһуттан иккис аһыҥас, сүрдээх хатаннык часкыйаат, Василийга уун-утары ыстанна. «ХС»
Сис тыаларыгар эһэлэр бэйэлэрин аһыҥастарын биэбэйдээн улаатыннараллар. Г. Колесов
II
даҕ. Аһыы соҕус (туох эмэ амтанын туһунан); хабархай соҕус, аһыы соҕус (сыт туһунан). ☉ Кисловатый, горьковатый, островатый (на вкус); едковатый, горьковатый (о запахе)
Маннык бэлэмнэммит бааҥкаларга тууһаммыт тэллэй сыл кэриҥэ буортуйбат, ол гынан баран, хатан аһыҥас амтаннанар. Г. Угаров
Ньырбачаан үһүс холомоҕо тахсаат, аһыҥас соҕус туох эрэ туора сыт баарын билбитэ. Далан

1. ж. бас, тебе; повернуть голову налево төбөҕүн хаҥас диэки хайыһыннар; 2. ж. (единица счёта скота) тебе; сорок голов рогатого скота түөрт уон тебе ынах сүөһү; 3. ж. перен. (рассудок, ум) бас, ей; человек с головой бастаах киһи; 4. м., ж. перен. разг. (начальник, руководитель) бас, баһылых; он всему делу голова кини бары дьыалаҕа баһылык; 5. ж. перен. (передовой отряд) бас, илин; голова колонны колонна баһа; 6. ж. (пищевой продукт) холомо; голова сахара холомо саахар; # выкинуть из головы олох умун, саныы да барыма; повесить голову төбөҕүн санньыт, сукуй, санаарҕаа; ручаться головой баскынан мэктиэлээ; намылить голову мөҕөн биэр; быть головой выше кого-л. моонньоох баскынан бык, быдан орт, быдан үрдүктүк тур; голова кружится мэйиим эргийэр; не выходит из головы өйтөн тахсыбат; ломать голову над чем-л. төбөҕүн сыс, өйгүн сыс; в головах баска, баһык-уһукка; в первую голову аан бастаан; с головой бастаах, ейдеех; окунуться (или погрузиться или уйти) с головой во что-л. төбөлүүн түс; уити с головой в работу үлэҕэ төбөлүүн түс; с головы до ног или с ног до головы баһыттан атаҕар диэри; на свою голову бэйэ ньочоотугар; с больной головы на здоровую погов. буруйгун буруйа суохха түһэр.

аат., кэпс.
1. Буор үрдүкү араҥата, сир кырса. ☉ Дёрн, дерни на
Наҥнаһынынан сабыта уурта лаан оҥоһуллубут кыракый буор холомо иһигэр-таһыгар кини кэннэ ким да суоҕа, чуугунуур чуумпу сатыылаабыт этэ. Далан
[Уһаайба] соҕуруута, сэҥээрбиттии эйгээриччи көрбүт хара кыламанын курдук күөх наҥнаһыҥҥа саспыт Булуҥ күөлүгэр тиийэр. А. Данилов
2. Үрүт үөһэ биир кэлим дьапталлан үөскээбит араҥа, дьапталҕа. ☉ Слой чего-л., то, что наслаивается на что-л. Уот иһиттэн буруо ортотунан үс хос ти мир килиэ куйахтаах, тимир наҥнаһын сэлээппэлээх, тимир олоччума этэрбэстээх, ха хай ти р и и тин ха а лтыстаммыт, соҕотох харахтаах, балларыттыбыт-сылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай
Дьиэлээх тойон, наҥнаһын курдук чэрдээх кэтит ытыһын имэринэр. Күннүк Уурастыырап
ср. МНТ даҥнасун ‘глыба, глыба земли’, зап.-бур. даҥнаһаҥ ‘дёрн, кусок дёрна’

туохт.
1. Холбоһор сибээстээх буол, холбос. ☉ Соединяться, сливаться с чем-л.
Көлүйэлэр үгүстэрэ синньигэс элгээн ууларынан силбэһэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
Күөл өрүһү кытта силбэһэр төрдүгэр холомолорго маарынныыр үгүс дьиэ көстөрө. Далан
Үрэхтэрэ …… күөлү кытта силбэстэ. Н. Габышев
2. Биир кэлимсэ, сомоҕо буолар гына холбос. ☉ Соединиться, сплестись, образуя одно целое
Кумах биирдии кыырпаҕа силбэһэн таас хайа үөскүүр. Суорун Омоллоон
Табалар тыыннара силбэһэн кыра соҕус былыт буолан көттө. Эрилик Эристиин
Элбэх элэктэриичэстибэ лаампатын уота силбэһэн көстөр эбит. Н. Габышев
Балааккабыт дуомар эттиир ардахтыын, сүүрүк тыаһыныын барыта бииргэ силбэһэн, уораһыйан сатарыы олорбута. Н. Заболоцкай
3. Ыпсыс, ыпсыһа холбос. ☉ Плотно соединиться, сомкнуться
Ыраах иһэр борохуоттар буруолара маҥнай уу-халлаан силбэһэн көстөр сиксиктэригэр синньигэс тимир тоһоҕо курдук өрө тыргыллан көстөллөр. Амма Аччыгыйа
[Дьөгүөрдээн] үөһээ-аллараа халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Уот итиитигэр бигэппиччэ Ылдьаа күнүскү сылаата, эрэйэ киирэн, халтаһалара минньийэ-минньийэ силбэһэн, бүрүйэ тыытан бардылар. Н. Заболоцкай
Киэҥ туундара кубарыйа тэнийэр урсуна …… күөх халлаан саҕаҕын кытта силбэһэргэ дылы. А. Сыромятникова

туохт.
1. Түөрт атах буолан эбэтэр олорон эрэ сыылан инниҥ диэки сыҕарый (кыра оҕо эбэтэр бааһырбыт, хаамар кыаҕын сүтэрбит киһи эбэтэр кыыл туһунан). ☉ Ползать на четвереньках (обычно о ребёнке); ползать (напр., о раненом человеке)
Быһый да дьоннор сырсан, Аатырыахтарын иннигэр Маҥнай хайаан да аттаан, Үнэргэ үөрэнэллэр. И. Гоголев
Биир саҥардыы олорон, үнэн эрэр куп-кугас баттахтаах оҕо сыгынньаҕын холумтан иннигэр уһун күнү быһа олорон тахсар. Н. Түгүнүүрэп
Быраҕан биир кутуйаҕы тапта. Ол эрэйдээх нэһиилэ хороонугар үнэн тиийдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн хааман инниҥ диэки бар (үгүс өттүгэр кырдьаҕас эбэтэр улахан ыарыһах киһи туһунан этэргэ). ☉ Плестись, еле двигаться, насилу ноги переставлять
Өндүрүйээн атыыһыт, бу күнтэн ыла баайа баранан, атыыһыттыыра уурайан, хойут муос тайаҕынан үнэ сылдьан өлбүтэ үһү. Саха ост. II
[Эркээни:] Күн киирэн түлүрбэх сыбыытаан эрэр. Мин эмиэ холомо ураһам диэки үнэн көрөөхтүүм. И. Гоголев
Иһигэр хомойо санаата, тыастаахтык сиргэ силлээтэ уонна тайах маһыгар тэптэрэн дьиэтин диэки үнэ турда. И. Никифоров
ср. тув. үн ‘выходить, уходить, идти’, үҥгээр ‘ползать, ползти’

I
аат.
1. Ымыйах силиргэҕэ. ☉ Корневище (корни) кровохлебки лекарственной (черноголовника)
Күтэр Чыычааҕар аһын куһаҕанын, туой быта өттүн хомуйан сиэтэн испит. Суорун Омоллоон
Ньырбачаан сонугар үргээбит отоно өр буолбатаҕа, хата буор холомоттон булбут бытата балачча өр барбыта. Далан
Бытаны кутуйах сиир, өссө хаһаанар, онон сороҕор кинини бытаһыт диибит. Багдарыын Сүлбэ
2
көр ымыйах. Ымыйаҕы өссө ымыйа, быта диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
◊ Быта курдук — бүтүн ордорбокко, үлтү, хампы. ☉ Вдребезги
«Чэ, кэлиҥ, тутуҥ!» — оһох иннинээҕи кирээккэ маһы быта курдук үнтү тардан түһэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыппах баҕайы баһымньынан суон силистэри быта курдук быһыта охсорун көрө-көрө, «Силис Куонаан» диэн ааттыахтарын ааттаабыттар дии санаабыта. Болот Боотур
Атын баайан баран, атаҕын быатын көрбүтэ — туһа тахсыбат гына, хас эмэ сиринэн быта курдук барбыт. Р. Кулаковскай
Быта от көр ымыйах. Түүрэр түөрт моҕой сыап быата, Быта от курдук быһыта барбыта. Эллэй
Фашист сэриитин Баһын хампарытан, Чиккэйэр сиһин үөһүн Чэрдээх илиигинэн Быта оттуу Быһыта сынньыс. С. Васильев
II
аат. Кыыл хорооно (үксүгэр саһыл хороонун туһунан). ☉ Нора зверей (обычно лис)
Кыһыл саһыл бытатын иһиттэн быгыалыыр үһү да, хаһан да тахсыбат үһү (тааб.: тыл). Кыыллар бары түүн эрэ хороонноруттан, быталарыттан тахсан сүүрэллэрин билэбин. Н. Якутскай
«Быта диэн тугуй?»— диибин. Самсонович онно этэр: «Быта диэн хороон. Саһыл хорооно». Багдарыын Сүлбэ

даҕ.
1. Модороон, салаҥ оҥоһуулаах (хол., тутууну этэргэ). ☉ Простой, лишённый изящества, топорный (напр., о здании)
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Амма Аччыгыйа
Тоҕус моҕоллоох, Томороон соҕус тутуулаах Буор холомону Туруорбуттар эбит. П. Ядрихинскай
Майаҕатта сүрдээх томороон ох сааны нөҥүө кулгаах тааһыгар дылы иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран, ыһыктан кэбиспит. Саха сэһ. Киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. «ХС»
2. Нарына суох, улахан (киһи сирэйин, илиитин этэргэ). ☉ Грубый (о чертах лица, руках)
«Оттон кырбаан көрүҥ!» — Баһыахтыыр Балбаара икки томороон харытын ньыппарыммытынан барда. Амма Аччыгыйа
Дьаакыбылап кулуба уолун Сүөдэркэни, төһө да сатабыла суох томороон ньуурдааҕын иһин, ама кыыс сириэх уола буолуо дуо дии саныыра. Н. Якутскай
Оо, Киһи, уун эрэ күөрэччи Эн чэрдээх томороон илиигин. М. Ефимов
«Нохоо, Уулаах! Түбэһэ сылдьаҕын дуу?» — тойон ыйыллаҕас хааннаах, томороон толуу сирэйэ мичиҥнээн кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. Модьу, толуу. ☉ Большого размера, внушительный
Арыы томороон тииттэрэ нухарыһан тураллар. Амма Аччыгыйа
Томороон силискинэн Тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
4. кэпс. Тыйыс, хабараан (тымныы туһунан). ☉ Суровый, крепкий, лютый (о морозе, климате)
Томороон тымныы уоҕуттан Тоҥ мутук булгуруттар. Баал Хабырыыс
Тохсунньу томороон тымныыта Толоону дэлби тоҥорбуккунан, Тохтоо, олус сананыма! С. Васильев
5. көсп. Мөлтөхтүк айыллыбыт, суруллубут, ууһа-урана суох (уус-уран айымньы туһунан). ☉ Неудачный, лишённый изящества, неискусный (о художественном произведении)
Суруйуулара маҥнайгы кэмҥэ томорооно. Амма Аччыгыйа
Ханнык эрэ киһи хоһоон суруйбут, Хатырыктаах-хахтаах томороон хоһоону. С. Тарасов
ср. тат. тумыр ‘сделать грубо, топорно’ + ҕан, калм. томруун ‘крупный, толстый и крепкий от рождения’