күөй диэнтэн төхт
көрүҥ. Онно хомустаах күөл көхсүгэр Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Иннилэрин ырааҕынан күөйтэлээн, Эргийэн бытааннык үүртэлээн, Атыыр үөрүн онно аҕалла. С. Васильев

көр сэндэҥэ
Үрэх уҥуоргу тумулун сэндэ мастаах халдьаайытыгар күтүр улахан эһэ тугу эрэ гынан үллэҥниирэ. Н. Апросимов
Уу кытыытыгар сэндэ хомустаах сыгынньах, чарпа таастаах өрүс кытыытыгар умса түһэн сыттыбыт. «ХС»
Халлаан лаппа сырдыыта сэндэ бэс чагдаҕа тиийдибит. «ХС»

даҕ. Туох эмэ атын, туора булкаастаах. ☉ Смешанный с чем-л.
Куулатыгар хомустаах күөллээх, үрдүк сыырдаах Быһыттаах диэн кыракый алаас халдьаайытыгар, хаа-дьаа хатыҥ мас быыстарайдаах, уот сиэбит сэндэлэс ойууругар Кылар [киһи аата] үлэлиир. Күннүк Уурастыырап
Кэриэччи буспут сыа быыстарайдаах үтэһэлээх эттэн хас да куһуогу сыыйа тардан ылан сиэтэ. «ХС»

аат. Тулата эмпэрэ, дириҥ уулаах чөҥөлөк көлүччэ (үксүгэр тыа быыһыгар). ☉ Глубокое озеро посреди леса с обрывистыми краями и склонившимися к воде засохшими деревьями
Хайа улаҕатынааҕы кыараҕас дүөдэ уҥуоруттан саҕаланан барар халыҥ тыа …… дьиппинийэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Тыа иһинээҕи төгүрүк хомустаах дүөдэҕэ тыһы чыккымай маатыргыыра. В. Протодьяконов
Суола арыт хараҥа ойууру ортотунан киирэн түҥкэтэх дүөдэ сирдэринэн ааһыталыыр. Н. Якутскай
ср. тув. диал., алт. дөт, дөөт 'болотистое место в лесу с озерками'. Тэҥн. тыымпы, маар

аат. Тыһы сылгы. ☉ Кобыла. Субан биэ. Хатыр маҥан биэ
□ Сүөдэр атыырын үөрүттэн байтаһын биэ сүтэн хаалыталыыр. Амма Аччыгыйа
Онно хомустаах күөл көхсүгэр Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Биэ туппут, тэриммит ыаллар утуу-субуу кулун кымыһын иһитэлээтилэр. Болот Боотур
тюрк. бийэ, би
◊ Биэ эмиийэ — миэтэрэ кэриҥэ, сороҕор миэтэрэттэн ордук үрдүктээх дөлүһүөн курдук хатыылаах уктаах, минньигэс кыһыл отонноох сэппэрээк, кини отоно. ☉ Малина
Суол аттыгар, кэҥэс соҕус ырааһыйаҕа, биэ эмиийэ отон үүнэрин көрөн, итигэстээн сиэн барда. Н. Якутскай
Биэ эмиийин силис кэрчиктэринэн ууһатыахха сөп. КВА Б

аат.
1. Ходуһаҕа, сыһыыга быйылгы үүнүү аннынан сытан хаптайбыт хагдаҥ былырыыҥҥы от. ☉ Полёгшая под нынешним травостоем прошлогодняя трава на лугу
Куталаах, хомустаах күөллэри билиилэринэн туораан иһэн, лаҥха аннынааҕы сиикэйгэ түһэн, нэһиилэ оронон тымныыга быһыта үлүйүү кэпсээҥҥэ киириэ дуо? С. Васильев
Ортокуйа соҕус үүнүүлээх сирдэр оттоммокко саас-үйэ тухары лаҥха буолан сыталлар. С. Никифоров
2
кэпс., көр лабах. Сарыы лаҥха бэргэһэтин Саттаччы уурунна да, Сатыы даҕаны буоллар, Салтар-малтар тэбинэн Тус арҕаа диэки …… Туллахачыйа тур да. П. Ядрихинскай
◊ Кур лаҥха — хас да (элбэх) сыллаах лаҥха. ☉ Скопившаяся за несколько лет (за многие годы) старая полёгшая трава на лугу
Кур лаҥха баттаабыт ходуһалара сайыҥҥы өттүгэр ойуур баһаара турар, күөдьүйэр олус кутталлаах сирдэринэн буолаллар. ПАЕ ОС. Тэҥн. сэтиэнэх

1. даҕ. Сырыынньа, иҥнэри, туруорута суох. ☉ Покатый, пологий
   Суол кытыытынан ньыла халдьаайыларга сир тиэрэллэр, буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Барбахтаатын кытта, ньыла сыырдаах, хомустаах уһун күөлү кыйа улахан суол арҕааттан киирдэ. «ХС»
   Булчут биис уустарын …… туос ураһалара туругурбуттар, ньыла толоон тиэргэннэрэ тэнийбиттэр. ПНС МБХ
2. аат суолт. Туох эмэ иҥнэритэ, сырыынньата. ☉ Покатость, пологость чего-л.
   Халдьаайы ньылатынан тэмтэрийэн, сүүрдэр сүүрэ турабын. Амма Аччыгыйа
   Ньылассын, сыһыарыытын араардахпына, ньыла диэнэ хаалар. Бу бэркэ билэр, ис суолтатын өйдүүр тылбыт. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ньыла көт (түс) — бэрт буола сатаан илин-кэлин түс, ньылаҥнаа. ☉ соотв. стоять на задних лапках перед кем-л.; ломать шапку перед кем-л.
   Ньыла көтөр дьону мин Билээхтиибин кимнээхтэрин: Ити кинилэр эккэлииллэр Дуоһунастаах сэксээлэҕэр. Айталын
   Испирдиэҥкэ киитэрэй, биригэдьииригэр араастаан ньыла түһэр, дойдутуттан кэһии бөҕөнү таһар. Э. Соколов
   Устин Устинович …… үрдүк дуоһунаска үлэлиир кимиэхэ баҕарар ньыла көтө сылдьар «айылҕалаах» киһинэн биллэр. «ХС»

I
туохт. Уһуннук аччыктаа, хоргуйар аҥаардаах сырыт. ☉ Постоянно, длительно голодать (из-за нехватки продуктов питания)
Махтанабын тоҥон-хатан Сылаас сыанатын билбиппэр, Махтанабын ааһан-туоран Ас амтанын билбиппэр. С. Данилов
Тотум эбитэ буоллар, өйүм-санаам толору буолуо этэ; ааһаммын-туораммын, өйбүн-санаабын үөскэтэр сиигимсимэһиним аччаатаҕа. П. Ойуунускай
Сылайан-сындалыйан, ааһан-туоран иһэр айан дьонобут. И. Федосеев
II
1. даҕ. Мэлдьи аччыктыыр, хоргуйар аҥаардаах, туох да тиийбэт-түгэммэт, кырыымчык (олох, кэм). ☉ Бедный, скудный во всех отношениях (о жизни, времени)
Аһыыртаҥнар тэрилгин Алталыы хоно-хонобун, Аҕалтара туруоҕум — Аас-туор, аччык муҥун Адьас билбэт буолуоҕуҥ. Эллэй
Гаврил Дмитриевич аас-туор олох кыһалҕатыгар таарыйтаран, үөрэхтэнэр дьолго тиксибэтэҕэ. «Кыым»
Саха сирэ, былыр эн Көөртүҥ, аастуор олоҕу, Тымныы тыалтан-тибииттэн Титириириҥ, тоҥоруҥ. П. Тулааһынап
2. аат суолт. Уһуннук мэлдьи аччыктааһын, хоргуйар аҥаардаах буолуу. ☉ Постоянный, длительный голод
Аас-туор адьас араҕыстын, Уйгулаах эрэ олохтон, Ууһуур-тэнийэр бар дьоннон! Өрүстэн эрэ мин бастыҥ Ленам, үйэҕэр эн дьоллон! Дьуон Дьаҥылы
Хас кыһын, саас аайы кыра-дьадаҥы дьоннорго улахан аас-туор, быстарыы буолара. МНН
Кинилэри [Хомустаах оҕуруотчуттарын], оннооҕор, сэрии сылларынааҕы аатырбыт аас-туор тумна хаампыта. ФНС ХО

1. даҕ. Ол-бу диэки арбайан, хоройон турар курдук (хол., мас лабаатын, мутук, сылбах эҥин туһунан); хойуутук уһулута ойбут, чочумаасчочумаас буолан көстүбүт (хол., хайа өргөстөрө). ☉ Торчащие в разные стороны, как бы разбросанные во все стороны (напр., о ветвях деревьев); торчащий множеством остроконечных пиков (о цепи гор)
   Алтан чэчир кэриэтэ Аалыы көмүс туораахтанан Адаар ыарҕа дэтэммин Айгыстан үөскээбитим! Саха нар. ыр. II
   Кинилэр [Платоннаах] биэрэк дьиэлэригэр сөрүөстэн, Хомустаах күөл уҥуор түрмэ адаар курдук уһуктаах олбуорун одуулаһан турдулар. П. Филиппов. Икки чаас көтөбүт, түөрт чаас көтөбүт. Бараммат муус килиэ, адаар хайа, арҕас хайа. С. Васильев
   △ Онон-манан уһулу ойон тахсыбыт курдук күөрэлэммит (хол., сыбар, лааҥкы, таас эҥин). ☉ Нагроможденный в беспорядочную кучу, с торчащими в разные стороны острыми краями, труднопроходимый (напр., валежник, бурелом, нагромождение камней)
   Сылбахтыы охтубут адаар мастаах, куруҥ тыа дүөдэтин саҕатыгар, биэ маска атыллан баран, кыайан хаампат буолан турарын булбуттара. В. Протодьяконов
   Манна иччитэх ыыспаҕа, Былыр ырыаһыт төрүөбүт, Адаар таастары, атаҕа Хаан аҕыан тухары, үктүөбүт. Эллэй
   Адаар төҥүргэстэр быыстарынан арҕаа диэки хаамтаран бара турда. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Арбах, лааҥкы дулҕа мэһэйдээх сир; очуос, чочумаас курдук хайалаах сир. ☉ Кочкарник; скалистые горы, нагромождение утесов, скал
   [Уоһук:] Биһигини дулҕа адаардарга үүртэлээн бараннар, бэйэлэрэ дойду сир үчүгэйин тутан олорбуттара дьэ тохтуо. Билигин ол куһаҕан куталары, адаардары кинилэр амсайан көрдүннэр. Күндэ
   Оо, билигин биһиги ити айылҕа үлүһүйэн туран өрөһөлүү быраҕаттаабыт таас адаардарын үрдүнэн холкутук кинигэ ааҕан ааһыталыыбыт эбээт. Амма Аччыгыйа
   Таас хайа адаарын үрдүнэн далаарда Саймаархай салгын ыар харааба. И. Чаҕылҕан
   ◊ Адаар муос — тайаҕы, табаны хоһуйан ааттааһын. ☉ Описательное (образное) название лося, оленя (букв. крупноветвистые рога)
   Адаар муос аалыҥныы хамсанан, тыалырар ойууру санатар. КНЗ СПДьНь
   Ынах муоһа, сылгы туйаҕа, Таба адаар муоһа сүөһүлэнэн, Биитэр эсэһит, тииҥньит аатыран Оонньуурбут кыанар ыал сиэринэн. С. Данилов. Адаар муостаах — 1) улахан кыыл (тайах, таба, үксүгэр дьиикэй, бултанар өттө). ☉ Рогатый крупный зверь (обычно промысловый — лось, дикий олень)
   Адаар муостааххыттан Атырдьах атахтааххыттан амсат! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Адаар муостаах төбөтүн хантатан баран, сиһэ кэдэйиэҕинэн кэдэйэн, көтөн иһэр курдук. В. Гаврильева
   «Оҕо бухатыыр алааһа», эмиэ атын алаастар курдук, налыы сыһыылаах, адаар муостаах тоҕуоруһар үрдүк хордоҕойдоох, кус-хаас мунньустан төрүүр-ууһуур күөллээх. В. Иванов; 2) ынах сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
   Алаас муҥунан адаар муостаах, сыһыы аайы сыспай сиэллээх чугас эргин киниэхэ эрэ баара. С. Никифоров
   Адаар муостаах, үрүҥ сиэллээх алаас аайы барҕарыа. Л. Попов. Төрүт-уус төрөөбүт түөлбэбит барахсан, быйылгы дьылга адаар муостаахтарбытын, алаас миҥэлэрбитин күөх киэнэ күндүтүнэн, үүнээйи киэнэ үчүгэйинэн айах тутан аһатаахтаа эрэ. Эвен фольк.

аат. Тула өттө кураанах сирдээх, балык, көтөр үөскүүр уу бүтэй түөлбэтэ. ☉ Озеро
Биир күтүр улахан сүүнэ күөл хаба ортотугар, кутаалаах уот курдук, күн чаҕылыйа сандаарар. Күндэ
Бу дойду өрүстэрэ уонна күөллэрэ бараммат балыктаахтар. И. Данилов
♦ Билэр күөлүм балыга көр балык. Суобаһы билбэтиҥ итинэн көстөр …… Сэмэнтэн мин оччо соһуйбаппын
Билэр күөлүм балыга. Амма Аччыгыйа
Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ. Холоон ини — Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
Күөл акаары — далай акаары диэн курдук (көр акаары). «Сеня, эн миигин күөл акаарынан ааҕаҕын дуу?» — Дьулус иллээхтик күлэр. Л. Попов
Биһиги ийэ ууһа эһиннэхпит. Ити мин күөл акаары уолум тыыннаах хаалан сир чэчирэ буолан сириэдийэр үһүө. Эрилик Эристиин
Күөл иһээччи — буор иһээччи диэн курдук (көр буор). Аа-а, Таракаан дуо? Манна олохтоохтор бары кинини Таракаан диэн ааттыыллар. Күөл иһээччи. Софр. Данилов. Күөл итирик — олус итирик. ☉ Пьяный в дым
Булумдьу, …… күөл итирик соһуллан-сыһыллан, ыкса киэһэ кэлбит. Л. Попов
◊ Алаас күөлэ — алаас иһигэр сытар күөл. ☉ Озеро на аласе
Алаас күөлэ сөтүөлүүр оҕолорунан туолбута. Н. Заболоцкай. Көлүйэ күөл — кыра күөл. ☉ Маленькое озеро размером с пруд
Самантан тус арҕаа диэки сөтүөлүү оонньуур көлүйэ күөл баар буолуо. Ньургун Боотур. [Алаа Моҕус] бэйэбин сиэри гыммытыттан куотан, көлүйэ күөлбэр киирбиппэр, эккирэтэн иһэн, халтарыйан охтон хаалла. Саха фольк. Күөл атаҕа — күөл синньиир утаҕа. ☉ Вытянутое ответвление от озера, залив. Күөл атаҕар кустар түстүлэр. Күөл баһа — күөл саҕаланар киэҥ өттө. ☉ Широкая часть озера. Күөл баһыгар от оҕустум. Күөл былыыга — күөл түгэҕиттэн хостонор, сылгыга, ынахха сиэтиллэр бадараан. ☉ Озерный ил, сапропель
Урут Чурапчыга «Соловьев Амматыгар» күөл былыыгын [сылгыга] сиэтэ сылдьыбыттара баара да, таах хаалла быһыылаах. «Кыым». Күөл кыламана — күөл кытыыта, күөл кытыытынааҕы чычаас ууга от үүнэн турар сирэ. ☉ Мелководная береговая часть озера. Күөл кыламаныгар кустар уста сылдьаллар. Күөл ньургуһуна — күһүҥҥү ньургуһун. ☉ Подснежник, растущий осенью
Үчүгэйгэ тахсар дииллэр Күөл ньургуһуна. «Кыым». Күөл хараҕа — күөл саамай дириҥ уута. ☉ Самое глубокое место озера, омут. Бу күөл хараҕа хоту өттүгэр баар. Ойбон күөл — кыһын кыстык кэмигэр ойбоннонор күөл. ☉ Озеро вблизи зимовья, предназначенное для водопоя скота
Олоон көрөн сураһыы Ойбон күөлгэ тиийбэккэ умнуллар. С. Васильев. Тыымпы күөл — кытылыгар сыһыыта-хонуута суох, хара маһыттан уулаах күөл. ☉ Лесное озеро (без береговой полосы)
Хара тыа ортотугар төгүрүк тыымпы күөл кубарыйан, долгулдьуйан көстөр. Н. Неустроев
Тыа тайҕа чуумпуран турар, Тыымпы күөл түһүү сытар. С. Васильев. Үрэх күөлэ — үрэх сүнньүгэр сытар күөл. ☉ Озеро, находящееся в русле речки
Үрэх күөлэ сыл аайы уларыйа турааччы. Амма Аччыгыйа
Дьэ диэ, биһиэхэ бултаан аһыыр дьоҥҥо, бу үрэхпит күөлэ мөлтөөбүт, уута олус дьара буолан! А. Сыромятникова. Элгээн күөл — өрүс таһыгар сытар уһун синньигэс дириҥ күөл. ☉ Продолговатое глубокое озеро, находящееся возле реки
Куораттан алта уон килэмиэтири бардахха хомустаах уһун элгээн күөллэр бааллар. Далан
Элгээн күөллэрдээх, киэҥ ходуһалардаах, дьураа-дьураа иирэ талахтардаах киэҥ арыы быһыылаах. Н. Якутскай
тюрк. көл