бүтүгүрээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Степалаах хортуоска бааһынатыгар киирэн саҥардыы кирээдэни көмнөрөн дьөдьөҥөлөтөн эрдэхтэринэ, тыраахтардара, сэниэтэ суохтук бүтүгүрээмэхтээт, умуллан хаалар. П. Чуукаар

ыраастаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги иккиэ буолан куукунаҕа хортуоска ыраастаһа бардыбыт. Т. Сметанин
Москва өрүс уҥа биэрэгин ыраастаспыта, ньиэмэс аармыйатын Москва анныттан үүрүүнү саҕаласпыта. «ХС»

көмп диэнтэн дьаһ
туһ. Үспүйүөн өлүгүн аахта оҥорон көмтөрөн кэбиспиппит. Н. Якутскай
Степалаах хортуоска бааһынатыгар киирэн саҥардыы кирээдэни көмтөрөн дьөдьөҥөлөтөн эрдэхтэринэ тыраахтардара, сэниэтэ суохтук бүтүгүрээмэхтээт, умуллан хаалар. П. Чуукаар

аат. Ас бэлэмнииргэ, күөстэнэргэ аналлаах хос эбэтэр дьиэ. ☉ Кухня
Биир хоско нуучча оһоҕо, билиитэ, иһит-хомуос, куукуна тэрилэ; иккис хоско Михаил ороно, кинигэлээх остуол. С. Ефремов
Биһиги иккиэ буолан куукунаҕа хортуоска ыраастыы бардыбыт. Т. Сметанин

дьүһ. туохт. Тугунан эмэ айаннаан өрүтэ көтүөккэлэт. ☉ Ехать на чем-л., подпрыгивая, подскакивая (по тряской дороге с мелкими неровностями)
Макаарый велосипедынан дьөгдьөҥөлөтөн иһэр. А. Федоров. Степалаах хортуоска бааһынатыгар киирэн саҥардыы кирээдэни көмтөрөн дьөдьөҥөлөтөн эрдэхтэринэ тыраахтардара, сэниэтэ суохтук бүтүгүрээмэхтээт, умуллан хаалар. П. Чуукаар

утат I диэнтэн хай. аата. Утатыы бөҕөнү утаттым
□ Былыр дьон ууну булан испэккэ утатыыттан өлөн быстан сирдэригэр …… Казахстаҥҥа Сыр-Дарья уута хайа баҕарар сиэтиллэ сылдьар буолбут. Эрилик Эристиин
Тула аһаҕас истиэп. Итиитэ отут сэттэ-отут аҕыс кыраадыс. Утатыы улахана. «Чолбон»
Хортуоска олордуһа сылдьабыт. Үлэлии үөрэммэтэх дьон, сылайыы буолла, утатыы да баһаам. ИМС ОС

ыраастаа диэнтэн дьаһ
туһ. Миигин, Ирдонов оҕонньору ханнык баҕарар сорудахха ыытыахтарыгар сөп, холобура, куукунаҕа хортуоска ыраастата. Т. Сметанин
[Саввин:] Дьиэни киртиппиттэр даҕаны, кими эмэ ыраастаппыт киһи. С. Ефремов
Бэс ыйын бүтэһик күннэрэ этэ, өрүс көмүөлгэ ыраастатан, сир кырса сылыйан, күөх от саҥа үүнэн бытыгыраан эрэрэ. Д. Токоосоп

аат. Бөдөҥ сэбирдэхтээх, төрдүгэр сырдыктыҥы араҕас өҥнөөх астаах оҕуруот аһа. ☉ Овощ с плотным круглым съедобным корнеплодом, репа
Турунуопуһу, эриэппэни киһи да сиир, ынах да сиир, иккиэн төбөлөрүгэр уһун синньигэс сэбирдэхтээх буолаллар. С. Маисов
Эриэппэ оргуйбут суогун саахары эбэтэр мүөтү кытта иһэҕин. «Кыым»
Урут Арассыыйаҕа хортуоска тэнийиэн иннинэ оҕуруот тутаах аһа эриэппэ этэ. ПАЕ МСТ
◊ Эриэппэ луук көр луук
Эриэппэ луугу кытта тэллэй атаҕын кырбаан туспа хобордооххо соркуойдууллар. Г. Угаров
Кус миинигэр эриэппэ луугу кыра гына кырбаан кутабыт. БББ
Эриэппэ луугу соломо курдук быһыылаан кырбаан ыһаарыллар. ДьБ. Эриэппэ үрүмэччитэ — кынатын тэниттэҕинэ түөрт уон — биэс уон милимиэтир кэтиттээх үрүҥ үрүмэччи (эриэппэни буортулааччы). ☉ Белянка репная, репница (бабочка-вредитель)
Эриэппэ үрүмэччитэ үрүҥ өҥнөөх буолар. ББЕ З

1. даҕ.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх, хантан эмэ удьуордаах. ☉ Имеющий какие-л. корни, принадлежащий к какому-л. роду
   Ытык үүнүү ыччатабын, Төрүт ас төрүөҕэбин: Аҕам араҕас сэлиэһинэй, Ийэм симии хортуоска — Дуолан улуу туймуулардаах этим, Киэҥ кэтит кэскиллэрдээх этим. С. Зверев
   Туохтан туймуулаах, Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргин, …… Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо-бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай
3. Тугу эмэ быһаарар, сүрүн. ☉ Главный, ключевой, решающий
   Чэ, ону чахчы өйдөөх ыччат, туймуулаах түмүккэ кэлэн, көннөрүнүө буоллаҕа. С. Дадаскинов
   Дархан сахалар түүлээх чөмчөкөлөрүн иһигэр туох-ханнык туймуулаах толкуй, сарбыдахтаах санаа буһан маннык түмсэргэ моһуйда? «ХС»
4. аат суолт. Олус суолталаах, кэскиллээх тыл-өс, санаа. ☉ Очень важные, значимые слова, мысли
   Төлкөлөөҕү түөспүттэр, Туймуулааҕы туойбуттар, Хойуккуну хоһооннообуттар. Күннүк Уурастыырап
   [Кырдьаҕас дьахталлар] Ол ыарахан мүнүүтэҕэ, Ол тиһэх сөкүүндэҕэ Тугу эрэ тобулан сүбэлиэхтэрэ, Тугу эрэ туймуулааҕы этиэхтэрэ. Н. Босиков

туохт.
1. Тымныыттан улаханнык тоҥ. ☉ Мёрзнуть, коченеть на сильном морозе
Кыһын буоллаҕына дэлби үлүйэр үһү, онон тахсыһан, ол оҕонньорго эмээхсинин сирдээн кыстаабыт. Эрилик Эристиин
Атаас, ааҥҥын аһа тарт, Буурҕа баттаан үлүйдүм. А. Абаҕыыныскай
[Өкүүчэ] Таас Дьааҥы ырҕа баайдарыгар Таҥас сууйан аһаабыта, Дьыбардаах, тымныы уорааннарыгар Дьагдайан, үлүйэн улааппыта. С. Васильев
△ Этиҥ ханнык эмэ өттө улаханнык эмсэҕэлиир гына тоҥ. ☉ Повредить (часть тела) морозом, обморозиться
Үлүйбүт тарбахтара аһыйарын бобо тута сатыы-сатыы, Бүөтүр кэнниттэн хааман истэ. Эрилик Эристиин
Дуунньа аҥаар атаҕын үс тарбаҕа үлүйэн, сытыйбыт хортуоска курдук харааран-харааран баран, ууллан түһэн хаалбыттар диэни урут истибитим. С. Маисов
Кини тарбахтарын төбөлөрө, кулгаахтара үлүйбүттэр. И. Бочкарёв
2. Тымныыга, хаһыҥҥа оҕустаран, кэҕин, ас биэримэ (хол., оҕуруот аһа, бурдук). ☉ Быть прихваченным морозом, подморозиться (напр., об огородных растениях, злаках)
[Таня:] Бурдук манна үүнүөн сатаммат. Үлүйүөн эрэ сөп. Л. Попов
Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров
Хомуур саҕана хортуоппуй ардыгар үлүйэр. ПВА ССССБ
ср. др.-тюрк., тюрк үши, үзү ‘мёрзнуть, коченеть; цепенеть (от холода)’