прил. хотой, тойон; орлиный клюв хотой тумса; # орлиный взгляд хотойдуу көрүү, эрдээхтик көрүү; орлиный нос хомпоруун мурун, сүһүөхтээх мурун.

сыһ. Өргөс курдук, өргөскө маарынныырдык. ☉ Подобно острию
Кыһыл Аармыйа [фашистардыын] Кырыынан көрсүһэн, — Уһуктаах өргөстүү Уун-утары кэтистэ, Хомпоруун хотойдуу Хорсуннук түһүстэ. С. Васильев

аат. Быллаар быыһынааҕы куоһах сирдэр. ☉ Низины между буграми северных склонов аласов и речек
Кырдьаҕас хотойдуу бу эмиэ сайылык сыһыыбар эргийдим: Куобахтыыр киһилии, сыыр, эниэ Куоллаарын, чараҥы кэрийдим. Р. Баҕатаайыскай

чаҕылый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Дьон] ытыалаһар быһыылаахтар, сааларын уота чаҕылыҥныыр. Болот Боотур
Умайа турар уот төлөнө кини хотойдуу харахтарыгар түһэн чаҕылыҥнаабыт. Г. Угаров
Киирэн эрэр күн сардаҥата Дмитриановтар эргэ дьиэлэрин түннүгүн тааһыгар чаҕылыҥныыр. М. Доҕордуурап

даҕ. Киэҥник биллибит, киэҥник сураҕырбыт. ☉ Широко прославившийся, знаменитый
Алааска, мин ыаллыы холкуоспар Аатырбыт сылгыһыт киһи баар, Ол киһи хотойдуу хараҕар Дууһабын туттардым быһыылаах. С. Данилов
Кини абаҕата Ичээнэп оҕонньор былыр эдэригэр аатырбыт быһый эбитэ үһү. А. Кривошапкин (тылб.)
Ол кэмҥэ аатырбыт тойуксуту, Ырыа Даарыйаны, бандьыыттар хаайаннар, үҥкүү тылын этиппиттэрэ. С. Зверев

сыһ. Буурҕа курдук. ☉ Как буря, подобно буре
Кыһыыныаһыыны мунньунан, Кыыһырдар хааннары кыынньаран, Үлэһит буурҕалыы сатардын, Өлүүлээх былааһы сууллардын! Эллэй
Хотойдуу куттаммат сүрэхтээх Хоту сир хоодуот хоһууна, Кыайыыны-хотууну кынаттаан, Кыһыҥҥы буурҕалыы күүрбүтүҥ. Күннүк Уурастыырап
Үөрэхтээх ахсым аттар буурҕалыы ытыйан иннилэрин диэки өрүтэ харбаһан субуҥнаһа көппүттэрэ, көй салгыҥҥа сыгынньах саабылалар өрүтэ адаарыһан килбэҥнэһэллэрэ. А. Бэрияк

сыһ. Кустук курдук, кустукка маарынныырдык (сырдаа, сандаар). ☉ Подобно радуге, как радуга (светиться, играть красками)
Хотугу куораппар Аалай кыһыл былаахтар Кустуктуу кыыспыттар. Эллэй
Хотойдуу охсуһан охтубут, Эн сырдык кэриэһиҥ килбиэнэ, Хотугу кустуктуу умайан, Элиэнэ халлаанын киэргэттин! Күннүк Уурастыырап
Эн түүҥҥүн күн курдук таас лаампа сырдатыа. Эн сааскы кустуктуу умайыаҥ, сандаарыаҥ. П. Тулааһынап

аат., кэпс. Украинеһы күлэн-оонньоон этэр аат. ☉ Шутливое название украинцев, хохол
«Бу хотойдуу муруннаах, эрилкэй харахтаах киппэ түөстээх хохуол маннааҕы ревком кэйэр муоһа, охсор сутуруга буоллаҕа», — дии санаата иһигэр. Л. Попов
Баай хохуол этэ уонна дьэ баайдартан олус үчүгэй санаалаах киһи этэ. М. Горькай (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Төгүрүйэ кэҥээ уонна сырдаа (сырдык араҕас харах туһунан). ☉ Быть круглыми и ясными (о светло-карих глазах). Хотойдуу сытыы хараҕа арылыйар
□ Мунньаҕы Өлөксөй салайар, Уоттаах хараҕа арылыйар. С. Васильев
2. көсп. Сырдаан, сандааран көһүн. ☉ Показаться, виднеться ярким, сияющим
Аҕыйах сыл иһигэр Аар тайҕа быыһыгар Алмаас куората Арылыйа сырдаата. Саха нар. ыр. III
Күн үтүөтэ арылыйан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Доҕоруом, эйэҕэс хараххар Дойдуҥ халлаана арылыйар, Будьурхай куудара баттаххар Волгаҥ күнэ чаҕылыйар. Л. Попов
ср. др.-тюрк. ары ‘очищаться; светать’

I
даҕ.
1. Кэччэгэй, күтүр. ☉ Скупой, прижимистый. Кэрээн киһи кэҥээбэт, ордурҕас киһи уһаабат (өс ном.)
2. Татым, тутах, кэрэгэй. ☉ Недостаточный, слабый, скупой
Кинини кытта бүгүн айылҕа тэҥҥэ үөрэргэ дылыта, бэл кыһыҥҥы кэрээн күн кытта мичээрдииргэ дылыта. В. Протодьяконов
II
кэрээнэ суох сөбүлээб. — туттуммакка, тардыммакка харса-хабыра суох, сиэри-майгыны кэһэн (саҥар-иҥэр, быһыылан). ☉ Наглый, бесстыдный, беспардонный
Кэччэгэй киһини кэрээнэ суох гынна [арыгы]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кимий бу, кэрээнэ суох, Кэрэмэс көтөрү бааһырдар? Суорун Омоллоон
Атыыһыттар кэрээнэ суох ымсыы, сирэйэ-хараҕа суох дьон этилэр. Н. Габышев
Кузьмин дьоҥҥо куһаҕаны оҥороору өссө кэрээнэ суох быһыытыйбыта. «ХС»
△ Кыбыстыбакка, килбигийбэккэ, симиттибэккэ. ☉ Без (всякого) стеснения, смело, беззастенчиво
Коммунист партия барахсан Хотойдуу хоодуот, хоһуун оҕолоро, Кэнтиккэ да охтуохпут буоллар, Кэрээнэ суох кэпсэтэр дьон буолуохпут. П. Ойуунускай
♦ Кэрээнин сүтэрбит — кэрээниттэн тахсыбыт диэн курдук
Билигин былааһы тутан олорор баай кылаастар кэрээннэрин сүтэрбиттэрэ. Дж. Рид (тылб.). Кэрээниттэн тахсыбыт — тугу да оҥорорун кэрэйбэт буолбут. ☉ Дойти до последней степени наглости, обнаглеть, озвереть
Наар кыыл буолбут, кэрээннэриттэн тахсыбыт дьонтон куттанар. А. Сыромятникова
Дьэ саат-суут суох баҕайыта, олох кэрээниттэн тахсыбыт. «ХС»