дылҕай диэнтэн арыт
көстүү. Ийэбиит эргиллэн, муоста хаптаһыннара хотолдьуһар гына дылҕалдьыйан, хоноһотугар кэллэ. «ХС»

долгуй 5 диэнтэн холб. туһ. Онтон оонньуу саҕаланан, Оҕолордуун, улаханныын Хотолдьуһа долгуһан Хоробуоттаан бардылар. Күннүк Уурастыырап
Оҕолор, куттаммыттара ааһан, сүрэхтэрэ үөрүүнэн уоттанан лааҕырдарыгар хааман долгуһа турдулар. Дьүөгэ Ааныстыырап. Байаан тыаһыгар дэгэттэрэн холкуос ыччата үҥкүүлээн долгуһар. А. Федоров

I
сир I диэнтэн бэй
туһ. Кини хайҕанара аҕыйах, сиринэрэ элбэх эбит. Амма Аччыгыйа
Маҥнай син «кыайдыбыт-хоттубут, үөрүөҕүҥ-көтүөҕүҥ» диэх курдук саҕалаан иһэҥҥит, дьэ улам көп түгэх түһэн араастаан сиринэн-муҥанан бараҕыт дии. «ХС»
II
аат. Ынах, биэ уонна ийэ кыыллар үүттэнэр уорганнара. ☉ Вымя
Ыанньыйбыт сириннэрин сиргэ тиийэ намылыппытынан улахан ынахтар хотун дьахталлардыы аа-дьуо хааман хотолдьуһаллар. Далан
[Биэ] төрүөн хас да хонук иннинэ синньэ, орбоҥо улааталлар. НПИ ССЫа
Ынахтаргыт синньилэрин кытаатан үчүгэйдик массаастааҥ. «ХС»
кум. елин

аат.
1. истор. Уоттаах сэриигэ хомуллан айаннааһын. ☉ Поход (на фронт, на линию огня)
Бойобуой кэккэнэн, сатыылаан, Похуокка турдулар саллааттар, Илбистээх эр хааны ылынан, Ийэ түүн күлүгэр сүттүлэр. Күннүк Уурастыырап
Ийэ дойдубут иһин, уоҕуран, Уруйдаах похуокка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар, — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Сорох нуучча дьонноро кыайыылаах похуоттартан төннөн кэлэн, бу дойдуга олохсуйан, дьиэ-уот туттан тэнийэн-ууһаан испиттэрэ. П. Филиппов
2. Ханна эмэ туох эрэ соруктаах хомуллан барыы (үксүгэр сатыы). ☉ Совместное движение группы лиц с какой-л. определённой целью, поход (обычно пешком)
Үчүгэйиэн үүнэр сааска Комсомолец сылдьыбыт, Долгулдьуһар похуоттарга Тэҥҥэ үктүү хаамсыыбыт. П. Тобуруокап
Оскуола барыта хамсаммыта: …… экскурсия маршруттарын талыы, похуокка бэлэмнэнии — үөрүүкөтүү, өрө көтөҕүллүү. Далан
Хомсомуоллар хомуллан Похуотунан иһэбит — Хотолдьуһа долгуһан, Лааҕырдарга тиийэбит. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Дьон хайаан да ытыктыахтаах киһитин курдук сананан боччумура тутун, киэмсий. ☉ Демонстрировать свою значительность, важничать
Дьону кытта дорооболоһон, дьоһумсуйа соҕус кэҕис гына-гына, Хойутаанап президиумҥа дайаҥнаан тиийэн олордо. Софр. Данилов
Остуол туорайыгар өттүк баттанан олорор, кыаһаан сирэйдээх, саас ортолоон эрэр киһи дьоһумсуйа туттан олорон кыргыттары доппуруостаан барбыта. С. Никифоров
Семенов судьуйа, дьоһумсуйан олорон, куоракка сылдьыбыт сонунун сэһэргиир. М. Доҕордуурап
2. Улахан суолталааҕы, дьоһуннааҕы оҥорор, быһаарар быһыынан дуоспуруннан, боччумурбут көрүҥнэн. ☉ Держаться с большим достоинством (как при выполнении весьма важного, значительного дела)
Кыл сэлээппэлээх кырдьаҕастар, быйыл сааскыта хатааһыннаах буолан, от-бурдук бөрүкүтэ суох үүнүө диэн, дьоһумсуйан олорон дьылҕалыыллар. В. Чиряев
Дьоһуннааҕы айыах айылаах Дьоһумсуйан, дархаһыйан, Дьоммун, дойдубун хаалларан, Хара муора кытылыгар Айар дьиэҕэ диэн аат ааттаан Аҕыйах хонно кэлтим айаннаан. В. Гольдеров
Атах тэпсэн, дьоһумсуйан, оллоонноон олорон кэпсэтээри, санааны үллэстээри, тэһийбэккэ, былыргы сахалар хас эмэ алааһы уҥуордаан атын ыалларыгар бараллара. ПБН КСКТ
3. көсп., поэт. Дьоһун, ытык көрүҥнээх буол; улуу дархан курдук көһүн (үксүн тыыммат барамайы тыыннааҕымсытан этэргэ). ☉ Напускать на себя важность (обычно при олицетворении)
Үрэх күөх кытылларыгар ынах киэнин ыраастара, толомонноро сиргэ тиийэр сириннэрин нэһиилэ соһон дьоһумсуйа хотолдьуһаллар. С. Тарасов
Торҕо күөх көстүүлээх дьоһумсуйа туттубут тиит мастар, хампа күөх хасыыҥка бааммыт үрүҥ түнэ этэрбэстээх лаглаҕар хатыҥнардыын сиэттиһэн, бу улуу алааһы түһүлгэ оҥостон сэлэлии хаампыттар. Г. Угаров
Күөх тыа дьоһумсуйа нусхайар. И. Данилов

I
1. аат. Оһох турбатын дьиэ үрдүттэн быган турар өттө, оһох турбата. ☉ Выступающая над крышей часть печной трубы, печная труба
Оһох ураатын үрдүгэр үрүҥ чыычаах олорор үһү (тааб.). От быыһыттан үүтээн оһоҕун ураата чөҥөчөк курдук хараарар. Л. Попов
Урааттан кыым төлүтэ ыһыахтыыр. В. Потапова
Оһох ураатыттан унаар буруо тахсара. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Олус улахан уонна уһун. ☉ Очень большой, огромный и длинный
Улуу киһи (хоту киһи) ураа бэргэһэтэ соҕуруу барбыт үһү (тааб.: мааман муоһа). Уруккутун курдук турар Ураа уһуктаах улуу Кремль. И. Чаҕылҕан
Бастакы киҥир-хаҥыр саҥарсыыттан ураа мастыы икки аҥыы барыахха диэри араас түбэлтэлэр төрүөт оруолун толоруохтарын сөп. ПБН ОПТ
◊ Ураа муостаах — ынах, оҕус сүөһү. ☉ Крупный рогатый скот
Лена күөх хочолоругар …… ураа муостаахтар, сыспай сиэллээхтэр хотолдьуһа хаамсаллар. Г. Нынныров
Унаар-мэнээр алааска Ураа муостаах үөрдүһэр. И. Эртюков
Ураа муостаах тиргиитиир Пиэрмэ ылаа далыгар. В. Миронов
ср. эвенк. үркэ ‘дверное отверстие’, бур. үрхэ ‘дымоход’
II
саҥа алл. Кыргыһыыга киирии, улахан үөрүү, өрөгөй хаһыыта. ☉ Боевой клич при атаке, а также восклицание, выражающее общее воодушевление, восторженное одобрение: ура
Урр-ра-а-а! — диэн хаһыы киэҥ хос иһигэр ньиргийэр. Н. Якутскай
Этээччи бүтэрин кытары Эрчимнээх ураабыт ньиргийдэ. Күннүк Уурастыырап
Ураа хаһыытаан ньиргиһэ түстүбүт, атаакаҕа киирии буолла. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. уран ‘боевой клич; пароль’

туохт.
1. Үчүгэйдик мэччийэн, үүтүҥ синньигэр толору киир, ыга мунньулун (хол., ынаҕы этэргэ). ☉ Нагуливать молоко (о корове), наливаться молоком, набухать от молока (о вымени коровы)
Ыанньыйбыт сириннэрин сиргэ тиийэ намылыппытынан улахан ынахтар хотун дьахталлардыы аа-дьуо хааман хотолдьуһаллар. Далан
Кудуххай эмиийдээх ыанньыйбыт ынаҕын ыан курулатан киирэн барда. В. Яковлев
[Ынах] олус ыанньыйдаҕына, синньэ ыарыйдаҕына, син кэлиэҕэ, ханна барар үһүө диэн буолта. Күрүлгэн
2. көсп. Мунньуллан хойуннар хойдон ис, элбэх ууланан ыаһыра дьиппиний (былыты этэргэ). ☉ Постепенно сгущаться, наливаться, набухать от воды (о дождевых тучах)
Ардах уурайыахча уурайбата. Тохтуохча буола-буола, эбии ыанньыйан, тоҕута түһэн кэлэр. Софр. Данилов
Түүн үөһэ. Арааһа, ардаары, Халлааммыт хараара ыанньыйар. Р. Баҕатаайыскай
Ыанньыйбыт хара былыттар сабардаан, дохсун ардаҕы тоҕо куппутунан барбыттара. «Чолбон»
3. көсп. Таскар таһаарбакка эрэ, искэр өр иитиэхтээн илдьэ сырыт (хол., санааны). ☉ Долго обдумывать, размышлять, вынашивать что-л. (напр., мысль). Саҥа үөскүүр хоһоонноруҥ дьүһүнэ күлүмнээн көстө-көстө сүтэр, илбистээх дьүөрэ тылларыҥ төлөнө умулла-умулла күөдьүйэр, ыанньыйыаххар диэри… Суорун Омоллоон
Түбэһиэх көрсө түспүт …… дьонугар Ыанньыйбыт санаатын ыатаҕына, Ытаатаҕына-соҥоотоҕуна да, Кинини аһынааччы суоҕа. «ХС». Бу ыанньыйбыппын таһаардым… «ХС»

аат.
1. анат. Киһи уонна сис тоноҕостоох харамайдар ииктэрэ үөскүүр уорганнара. ☉ Почки (орган у человека и позвоночных). Бүөр сыата. Бүөр соркуойа
□ Туох туһуттан Икки үллэр бүөрбүн Иэним этэ көстүөр дылы Кутаа уот тыыҥҥынан Кубарыччы салаттыҥ? П. Ойуунускай
Бу киэһэ Силтэһиннээххэ улахан үөрүү буолла: аҕалара былах сохсолорун кэрийэн, икки бүтэй бүөрдээх куруҥ куобаҕын аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Баҕа таһаарар уорганнарын этин-сиинин көҥдөйүгэр тоноҕоһун икки өттүнэн сытар ньолбуһах бүөрдэрэ буолаллар. ББЕ З
2. көсп. Улахан күөлгэ эбэтэр үрэххэ кэккэлэһэ сытар кыра күөл. ☉ Меньшее из двух близлежащих озер или озеро, расположенное недалеко от реки (но не старица)
«Бэдээйи» мындаархай көхсүгэр Сүүһүнэн сүөһүлэр туолбуттар, Хотугу улахан бүөрүгэр Уонунан бэт дьиэлэр турбуттар. Эрилик Эристиин
Күөл соҕуруу бүөрүнэн наһаа дьаратыйда, быйыл сайын сыыс оттонно. Болот Боотур
Үрэх бүөрүн кэтэх өттө лаглаҕар лабаалаах хойуу хатыҥ мастар былыргы хотун дьахталлар хаамсан хотолдьуһан иһэллэрин курдук, налыһан, намылыһан, тураллар. В. Протодьяконов
3. биол. Үүнээйи сибэккитин, сэбирдэҕин, үнүгэһин үөскэҕэ. ☉ Почка (зачаток цветка, листка или побега)
Эмис буорга түһэн тиллэр төрөл көмүс сиэмэ. Ыраас, сырдык ача үүнэр, атар лабаа бүөрэ. С. Данилов
Хамныы-хамныы хатыҥ бүөрэ тыыннаах курдук тыллара, сүүтүк саҕа сибэккигэ мүөччүт түһэн ааһара. «ХС»
4. эргэр. Араас тимир, алтан киэргэллэр (үксүгэр ойуун таҥаһын кыаһаанын туһунан). ☉ Различные металлические украшения — подвески (обычно о подвесках шаманского костюма).
5. көсп. Туох эмэ тутуу, тэрил, массыына ойоҕоһун ортото. ☉ Середина боковой стороны чего-л.
Фашист буомбаһытын икки үллэр бүөрүттэн кып-кыһыл уоттар дьааттаах тыл курдук чороҥолостулар. Амма Аччыгыйа
Бүөрдэрин ортотунан, бүүчээн хараҕын курдук, мууһунан чаҥкыччы көрбүт түннүктэрдээх, буор сыбахтаах икки балаҕан самнаһан тураллар. Болот Боотур
Биирдэ көрбүтэ, иккис «тигр» эргиллээри гынан эрэр эбит, Гавриил ону үллэр бүөрүн көрөн баран эмиэ тардан кэбиһэр. А. Данилов
тюрк. бөгөр, бөйөр, бөйүр, п.-монг. бегери
◊ Балык бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: 65 см туоралаах алтан төгүрүк. Чуолҕаннар (көр) икки ардыларынан санныга тигиллэр. ☉ Медный кружок 65 см в диаметре, подвешиваемый к плечу шаманского костюма
Бүөр баттан көр өттүк баттан. [Эписиэр:] Били таһырдьа өлбүт абааһылары бу дьиэҕэ хомуйан киллэриҥ эрэ! [Бэйэтэ бүөр баттанан баран табаҕын тарда турда]. Күндэ
«Киһи үтүөтүн-өҥөтүн сиргэ-буорга тэпсибэт дьоммут», — диэбитэ Бүөтчээн, бүөр баттанан олорон. Н. Босиков. Бүөр быччархайа анат. — киһи уонна тоноҕостоох харамайдар эндокриннай тиһиктэрин бүөр үөһээ өттүгэр баар быччархайа. ☉ Надпочечники. Антонов бүөрүн быччархайа ыалдьар. Бүөр лахаана анат. — бүөр чааһа, онно иик мунньуллар уонна бүөр тэһиинэ саҕаланар. ☉ Почечная лоханка. Кини бүөрүн лахаана тымныйбыт. Бүөр тэһиинэ анат. — бүөр лахааныгар мунньуллубут иик хабахха түһэр сүмэтэ. ☉ Мочеточник. Кини бүөрүн тэһиинин таас бүөлээн эрэйдэммит. Кулан бүөр — ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллэр төгүрүк киэргэл. ☉ Круглая подвеска на спине шаманского костюма. Тэргэн бүөрэ — ойуун кумутун киэргэлэ: икки алтан төгүрүк, бүөр туһунан тигиллэр. ☉ Два медных кружка, подвешиваемых на талии шаманского костюма.