холугураа диэнтэн хол. туһ. Хонуу борубуостара Хоҥор хаастар Хоҥкунаһан иһэллэрин курдук Холугурастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Холугураспытынан, утуу-субуу улардар көтөн күлүбүрэстилэр. Амма Аччыгыйа

туохт. Кими, тугу эмэ аптаа, абылаа. ☉ Наделять волшебной силой кого-что-л.. Айыҥат хаан аймаҕа …… Хохуоралаах тыллаах Хоҥкунас тыастаах Холобура суох хоһоонноох Хомус барахсаны Хомуһуннаан айбыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй

хаҥынай диэнтэн холб. туһ. [Хаас оҕолоро] Сынньанаары ийэлэриттэн Ыйыталлар ньамалаһан Онуоха ийэ, аҕа хаастар Хаҥынаһан кэбиһэллэр: «Кэбис, ол улуу Лена көстөр, Онно түһүөхпүт» — дэһэллэр. И. Эртюков
Кубалар хоҥкунас тойуктарын, оруосабай хоптолор кыыбырҕас саҥаларын, хаастар хаҥынаһалларын Черскэй дуоһуйа истэр. А. Алдан-Семёнов (тылб.)

даҕ.
1. Элбэх харчыга турар, элбэх үбү эрэйэр. ☉ Дорогой, дорогостоящий, ценный
Сүөһү үчүгэйдик сыл таҕыста, сыаналаах түүлээҕи, Ийэ дойду баайын барҕардар «сымнаҕас көмүһү» хото бултаатылар. Н. Заболоцкай
Мин үчүгэй таҥас-сап атыыласпытым — сыаналаах көстүүм, халтаҥ сон, үчүгэй бачыыҥка. Н. Габышев
[Экспертиза түмүгүнэн] дьахталлар ыарахан сыаналаах сонноругар этикиэткэлэрин уларытыы таһаарыллыбыт. М. Попов
2. Улахан суолталаах, олус наадалаах. ☉ Важный, нужный, ценный. Сыаналаах чинчийии. Сыаналаах этии
□ Сайыҥҥы сыаналаах күннэр, хоҥор хаас курдук, хоҥкунаһан ааһан истилэр. М. Доҕордуурап
Византияҕа былыргы Греция уонна Рим ускуустубатын үгүс сыаналаах пааматынньыктара ордон хаалбыттар. АЕВ ОҮИ

аат., эргэр. Элбэх дьон мустан көрүлүүрэ-оонньуура; элбэх дьонноох көр-нар буола турар сирэ. ☉ Многолюдное веселье; место, где происходит многолюдное веселье
Сир симэҕинэн сириэдийбит күөх алааска күрүөх дьоно мустан көхтөөхтүк көрүлүүр, ыллыыртуойар, үҥкүүлүүр-көччүйэр. И. Данилов
[Саха урааҥхай] Көрдөөх күрүөҕү күөдьүтэригэр [хомус] Хоҥкунас ырыаҕынан Хоһооннорун Холлотоор, Кэҕэ чуораан тойуккунан Кэпсээннэрин кэҕэһирдээр! Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ыһыахха] Түһүлгэҕэ төгүрүстүлэр Күрүөххэ көрүлэстилэр. ГНА ТС
◊ Күрүөх билэ дьон — туох эмэ уопсай сыаллаах-соруктаах, өрүү алтыһар, чугас дьон. ☉ Постоянно общающиеся близкие люди, имеющие общий интерес, общее дело
Күрүөх билэ дьоммор Күндү көҥүл олоҕу Күөйэ көтөн ылан Көтөллөнөн көстүөм. Саха нар. ыр. III
Күүскэ үлэлээбит, көлөһүн-балаһын аллыбыт, килэпэчиспит-ньалҕарыспыт күрүөх билэ дьон сынньалаҥар араас эйэргэһии, көрдөөх саҥа баар буолаллар. Амма Аччыгыйа
«Быһа көтөр» Сөдүөтү ат аттыгар үктэммэт гына оҥорон, көмүскэстээх санаалаах күрүөх билэ дьоннорум, көрөн көмүскээҥ. М. Доҕордуурап
МНТ гүр ‘общий, всеобщий’, калм. күр ‘множество народа, толпа’

I
лычыгыраа I 1 диэнтэн холб. туһ. Ыттар уһуктаннар, сыаптара лычыгырастылар
 Табалар хоболорун тыастара хоҥкунастылар, эҥээннэр лычыгырастылар. «Чолбон»
II
даҕ. Лычыгыраан иһиллэр, лычыгырыыр тыастаах. ☉ Издающий лёгкий скрежет, лёгкий стук, щёл канье (напр., о зубах)
Лычыгырас тыас.  Иҥиир тыаһа лычыгырас, Сүһүөх тыаһа лычыгырас, Эн ыстаал буол, С а й а ҕ а с у о л — Э д э р - ч э г и э н С п о р тсмен! И. Гоголев
Эмискэ соловей дьырылыырын курдук лычыгырас к ү л ү ү н ү истэргэ дылы гынна. Агидель к.
III
даҕ., кэпс. Лычыгыраан көстөр, тэбис-тэҥник ыга кэчигирээбит. ☉ Расположенный ровным тесным рядом (напр., о зубах подростка, женщины)
Дмитрий Васильевич күлэн ааныттан уҥа сытар, барбах тиистэрэ эрэ лычыгыраһан көстөллөр. С. Руфов
Ленин, Сталин мэтириэттэрин чыычаах сымыытын курдук лычыгырас лаам панан араамкалаабыттара күн сардаҥатыныы күлүмүрдүү түстэ. М. Д оҕордуурап. Утары матасыыкыл гарааһын аана, ол уҥа өттүгэр күөстэнэр хоспох уонна лычыгырас мастан тутуллубут кыстык дьиэ. М. Попов

аат.
1. Тордуохтуҥу быһыылаах дэгиэ, көхө. ☉ Багор, крюк
Төрүт да токур тумса эбии өҕүллэн, били былыргы саха дьиэтигэр саайыллар хохуора көхөнү умса туппут курдук буолбут. Н. Заболоцкай
2. Хомус тылын төбөтүнээҕи эриллэҕэһэ. ☉ Изогнутый кончик язычка хомуса (музыкального инструмента якутов)
Айыҥат хаан аймаҕа хохуоралаах тыллаах Хоҥкунас тыастаах холобура суох хоһоонноох хомус барахсаны хомуһуннаан айбыта үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
И.Ф. Захаров элбэх сыллаах уопутун туһанан, хомус тылын хамсааһынын сокуонун өтөрү таайан, хомус туонун булларар тыл чыычааҕар буолбакка, хохуоратын төрдүгэр олордуохха диэн этиитэ оруннаах. «Кыым»
3. Мурун, тумус лоппоҕоро, бөгдьөгөрө (үксүгэр андыны этэргэ). ☉ Горбинка на носу или на клюве птиц (обычно о горбоносом турпане)
Харалҕан харахтаах хохуоралаах хоҥоруулаах Холуочуктуу холуон Итириктии имэҥнээх Анды барахсан Айаннаан [кэлэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
русск. кокора

I
туохт.
1. Тимири, көмүһү (атын да металы) ууллар. ☉ Плавить, выплавлять металл из руды (напр., железо, золото)
Аны кэлэн мин кыһам кытыастыа, мин кыстыгым көмүһү-алтаны уһаарыа, уулларыа дуо? Суорун Омоллоон
Уйбаан уус: «Уһааран, уулларан уус ахан буоллаҕым», — диэн субусубу ыллаан куйаарар. М. Доҕордуурап
Манна тимир уустара болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. МАП ЧУу
2. Ууллубут тимири (атын да металы) хатаран таһаар (собуоту этэргэ); тимири хатар, хатаран тугу эмэ оҥор (тимир ууһун этэргэ). ☉ Закаливать металл (напр., на заводе); изготовлять что-л. путём закаливания (о кузнеце)
Кэтит биилээх, чараас иэдэстээх чэпчэки баһымньылары уһааран, кыстыгын тыаһа лыҥкыныы ыллаата. М. Доҕордуурап
Уһааран оҥоруох тустааххын Дьикти тимиртэн иччилээх тыллааҥҥын Хомуһуннаах хомуһу хоҥкунас тыастааҥҥын. «ХС»
Соҕурууҥҥу собуоттар хайыы-үйэ чугууну тымныылыы үрдэрэн уһаарбыттара, таҥастаабыттара. «Кыым»
3. көсп. Тугу эмэ буһаран-хатаран, оҥорон таһаар. ☉ Строить, создавать что-л. упорным трудом, ковать (напр., счастье)
Баҕарабын мин бары дьоҥҥо Саргы эҥээрдээх саҥа дьылы, Уус тыл уйадытар баай абын Уһаарар поэт чулуута төрүөн. И. Эртюков
Саҥа олох сайдарүүнэр Кылаассабай охсуһуутун Кыһатыгар уһаарбытыҥ. Күннүк Уурастыырап
Олоҕу кини бэйэтэ оҥорон, уһааран, инники кэккэҕэ испитэ. Э. Соколов
◊ Тимир (тимири) уһаар көр тимир II
Апполинарий аҕата тимир уһаарар собуокка литейщик этэ, ийэтэ дьиэтигэр олороро. П. Филиппов
Былыр саха уустара тимири хайдах уһааралларын туһунан М.Я. Струминскай …… сиһилии суруйбута. СНЕ ӨОДь
Археолог А. П. Окладников тимир уһаарар оһохтор ордон хаалбыт тобохторун булаттаабыта. ДНА СХБКК
II
туохт. Сүүрүк устун уһуннаран атын сиргэ ыыт, илт (хол. маһы). ☉ Сплавлять по воде (напр., древесину)
Сайын өрүс баһыттан тутуу маһын уһаардахпытына, бэйэбэр биир кыра дьиэ маһын аҕалыныам, туспа ыал буолуом диир. Болот Боотур
Биһиги Дьокуускайга болуот уһааран иһэр дьону кытта олорсон, өрүһүнэн айаннаан киирбиппит. «ЭК»
Уста сылдьар носуоһу сүүрүк эбэтэр тыал уһаарбатын наадатыгар дьаакырданыахтаах. БАА ОКН