иил диэнтэн атын
туһ. Харчы туһугар хараҕыттан иилиллиэх курдук (өс хоһ.). Тэйиччи икки баай тиит икки ардыгар тардыллыбыт саламаҕа араас бэлэх-туһах иилиллибит. Далан
Көмүс ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилиллибит бартыбыала эйэҥниир. М. Доҕордуурап

туохт. Ат үүнүн тиэрбэһиттэн хоҥсуоччуга эбэтэр дуҕаҕа диэри быата тарт (ат баһын хантаччы тартарар гына). ☉ Подвязывать уздцы к дуге или к седельному крючку
Аркаас аты ойоҕоһугар сыста түһээт, тэһиинин хантарҕалыы тардан, ыҥыырга лап гына олоро түстэ. Н. Борисов

сыһ. Талбытынан, көҥүлүнэн, бэйэтэ билэринэн (киһи көмөтө, тэрийиитэ, кыттыыта суох). ☉ По своему усмотрению, свободно, самотеком (без помощи, участия кого-л.)
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Туох да диэ, бэйэтин дьаалатынан сылдьарын таптыыр киһи. АаНА СТСКТ
Тыы өрүс сүүрүгэр бэйэтэ дьаалатынан устан испитэ. «ХС»

аат., эргэр. Сыарҕалаах ат баһын хантаччы тартарар быа (үүнүн тиэрбэһиттэн дуҕатын оройугар эбэтэр ыҥыырдаах акка ыҥыырын хоҥсуоччутугар диэри). ☉ Ремень, проведённый от мундштука к седлу или к дуге (чтобы лошадь держала голову кверху), повод
Хартыгастаах халлаан Хантарҕата тэһиинин Төлөрүтэ охсоннор Төгүрүччү көрөн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Аралы далбар киэлитигэр Арҕаһыттан хантарҕалаах Айыы тайбыыр аймаҕыттан Энньэлээх-сэтиилээх айыллыбыт. Күннүк Уурастыырап
ср. бур. хантарга ‘ремень мундштука (лошади)’

туохт. Эмискэ кулгааҕыҥ чуҥкунаан ыл. ☉ Зазвенеть в ушах
[Хачыгыр] кулгааҕын тыаһа чуҥ гына түстэ уонна сир үрдэ хаан буолан тараахтанан көһүннэ. Эрилик Эристиин
Көөстөөн хаҥас кулгааҕа чуҥ гына түстэ, дөйөн умса түһэн иһэн, ыҥыырын инники хоҥсуоччутуттан тутуһан хаалла. Уустаах Избеков
Ытыалаһа-ытыалаһа биэрэккэ чугаһаан иһэн эмискэ чуҥ гынан хааллым. Уҥа хараҕым көмүскэтигэр буулдьа кэлэн түспүт. «ЭК»
ср. др.-тюрк. чуҥ, кит. чжун, чуҥ ‘колокол’

туохт. Туохха эмэ иилиллэ, ыйана сылдьан икки өттүгэр хачайдан, хамсаа. ☉ Двигаться из стороны в сторону, качаться, шататься в положении на весу
Стёпа Чаара күөлгэ баран иһэр көмүс ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилиллибит бартыбыала эйэҥниир. М. Доҕордуурап
Түөһүгэр эйэҥнээн Хаалтыһа тэлээрбит, Күөнүгэр биэтэҥнээн Барабаан ньиргийбит. Т. Сметанин
Күөх лабаа оргууй баҕайы эйэҥнээн ылара киниэхэ ким эрэ имнэнэригэр маарынныыр. А. Сыромятникова

туохт.
1. Холкутаа, босхо бар (баайыллыбыт быа-туһах туһунан). ☉ Становиться свободнее, ослабевать (напр., о натянутой верёвке)
Тэһиинэ, көнтөһө окко-маска иилиллибэт гына ыҥыыр хоҥсуоччутугар баайыллыбыттар, холума-дьиримэ холбураабатах этилэр. Күннүк Уурастыырап
[Ефрейтор:] Оо, ыырым-дьаарым барыта тахсыбыт. Сирэйим оҥойо уолбут. [Рольф саллаат:] Ол да иһин ыстааныҥ холбураабыт эбит дии? В. Протодьяконов
2. көсп. Ыран дьүдьэйэ быһыытый, иин-хат. ☉ Сильно худеть, терять в весе
Лэгиэнтэй кырдьыбыт, …… улаханнык холбураабыт да быһыылааҕа, таҥаһа тоһоҕоҕо кэтэрдиллибит курдук иилиллэр буолбут. Н. Якутскай
Тыа алаастарыгар, мас хаххалаах сиргэ кыстыыр сылгылар холбураабаттар, тыалга титирээбэттэр. С. Дадаскинов

аат.
1. Ыҥыыр акка икки өттүнэн үүнүгэр баайан салайар быа. ☉ Повод, поводья
Дабыыт уол ат тэһиинигэр түсүһэн туора сиэтэн таһаарда. Амма Аччыгыйа
Чыычаахап тэһиинин ыҥыырын хоҥсуоччутугар иилэн, атын дьаалатынан ыытан иһэр. Софр. Данилов
Ат хаһыҥырыы түһээт туора ойдо да, тэһииниттэн иҥнэн тохтоото. Тумарча
2. эргэр. Былыр сахаларга: ойуун таҥаһын көхсүгэр тигиллибит икки тимир тиэрбэскэ иилиллэр сэрэмээт быа. ☉ В старину у якутов: ремешок из сыромяти, прикреплённый к двум кольцам на спине шаманского костюма. Ойуун олбоҕор олорбутугар тэһиинин кэтэртилэр
3. көсп. Туох эмэ сүрүн өттө, сүнньэ. ☉ Что-л., являющееся основной, главной частью чего-л.
Уустук эбит мэлдьи «сээн» дэтэр, Олох тэһиинин кытаанахтык тутар. И. Федосеев
Чулуу булчут күн-дьыл тэһиинин эрчимнээх илиитигэр тута сылдьар, бэйэтэ баҕарбытынан салайар. «ХС»
Кэлин өйдөөбүтүм, төһө да аҕыйахтык саҥардар, биллибэтинэн кэпсэтии тэһиинин кини салайан испит. ЫДЫа
♦ Тор тэһиинин тут (тарт) көр тор II
[Манчаары:] Торҕо уодьуганым тутуллара, Тор тэһииним тардыллара, Түүнүктээх түрмэбэр төннөрүм Хаайа хааман кэллэ. А. Софронов
[Соноҕос] Тор тэһиинин туттарда, Торҕо уодьуганын тартарда, Тохтоттоххо тохтуур оломнонно, Салайдахха салаллар быһыытыйда. П. Ядрихинскай
Тэһииннэ тут (туттар) көр тут I. Күтүөттэрин тэһиин тутаннар, дьиэл аһаннар диэрэ дэпсэ үрдүгэр олортулар. ПЭК ОНЛЯ I
Күтүөттээх кийиит күүттэрэннэр, Аргыый дьигиһитэ хаамтаран, Ыраахтан тэһиин туттаран, Дьиэлэригэр тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы. Сэргэ төрдүгэр икки кыыс оҕо тэһиин туппуттар, көтөҕөн түһэрбиттэр. Саха фольк.
ср. др.-тюрк., тюрк. тизгин ‘узда, повод у узды’

1. туохт.
2. Илиини күүскэ хамсатан (садьыйан) тутан турар эттиккин элит, илк. ☉ Бросать, кидать, метать
   «Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
   Олорор дьон икки ардыларынан атаҕын тумсун батары биэрэн, өрө ыстанан, күүлүн үөһэ, үһүс долбуурга бырахта. Амма Аччыгыйа
   Деомид Бакланов уҥуохтара босхо барбыта, бэлэмнии тутан сытар бэстилиэтин сиргэ бырахпыта. Н. Якутскай
3. Тугунан эмэ дьарыктанаргын тохтот, уурат. ☉ Прекратить занятия чем-л.
   Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
   Оҕонньорбун, үлэбин да бырахпытым ээ диэн, хата, үөрэрим. Софр. Данилов
   Сороҕор биһиги эрэнэр тустууктарбыт дьарыктарын наһаа эрдэ быраҕаллар. «Кыым»
4. Кими-тугу эмэ ханна эмэ хааллар. ☉ Покинуть, оставлять кого-что-л. где-л. «Миигин бырах
   Бэйэҥ бар. Саатар эн тыыннаах орт», — диэбитэ кини доҕоругар. Суорун Омоллоон
   Бачча бултаан баран быраҕарым кыһыылаах, тахсан арааран түһэрэргэ тиийдим. Т. Сметанин
   Үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн. Халыҥ аньыыбын бырастыы гын. Тыыннаахпар аны эйигин соҕотохтуу быраҕыам эрэ суоҕа. Н. Лугинов
5. кэпс. Кими-тугу эмэ ханна эмэ тугунан эмэ тиэйэн, тиэрдэн биэр. ☉ Довезти, доставить кого-что-л. «Оччоҕо, оперативнай группаны “АН-2” сөмөлүөтүнэн Н-скай аэродромҥа быраҕыахха!»— диир подполковник Привалов. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт. Мээнэ барбыт (хол., мэник буулдьа туһунан); үөрүттэн быстан мээнэ барбыт (хол., таба туһунан). ☉ Оторвавшийся и ушедший далеко от стада (напр., об олене); случайный, шальной (напр., о пуле)
   Кэпсиир мииннээх хочулуокка Бырах Буулдьа түһэрин, Эр сахалар кыргыска Холкуларыгар түһэллэрин. И. Гоголев
   Бырах буулдьаҕа таптаран, Кеша госпитальга киирэргэ күһэллэр. «Кыым»
   тюрк. брак, бырак
   ♦ Күөгү бырах көр күөгү
   Атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн, Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр мутук. Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕэ Күнү-дьылы барыаҕыҥ Киэҥ кэскиллээх үлэҕэ. Баал Хабырыыс
   Өрө бырах көр өрө. Мин Дайбыырап ыскылаатыттан үчүгэй, сыаналаах табаардары куоракка киллэрэн сыанатын өрө быраҕан атыылыырым. Умса бырах, иттэннэри бырах көр умса. Умса бырах, иттэннэри бырах — үүт-үкчү кини курдуга. Н. Босиков
   Ууга тааһы бырахпыт курдук көр уу. Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
   Мэхээс болуотун үөккэ баайбыта, сэрэнэн үөһэ Ваняҕа тахсыбыта, көһүйбүт оҕо ууга тааһы бырахпыт курдук барар кыахтааҕа. «ХС»
   Хаайыыга бырах көр хаайыы. Дьэ, ол иһин өстөөхтөрүҥ, Турция соллоҥ баайдара, [Назым Хикмет] Сырдык тыыҥҥын өһөрөөрү Хаайыыга бырахпыттара. Эллэй
   Ыраахтааҕы былааһа куруһуогу арыйан баран, кини кыттыылаахтарын хаайыыга бырахпыт. П. Филиппов
   Харахха быраҕыллар көр харах. Мин айымньыларым мантан сүүйтэриэхтэрэ суоҕа. Хата, баҕар, үчүгэйдэрэ ордук харахха быраҕыллыа. «ХС»
   Хараххын быраҕан ыл көр харах. Полина Сидоровна туох эрэ саҥа дуорайбытыгар ыҥыраллар дуу диэн чөрбөйдө, көрүдүөр, палааталар диэки хараҕын быраҕан ылла. «ХС»
   ◊ Биллэҕэ бырах көр биллэҕиннэри
   Дэлиһиэй кинээс хара кыл дөйбүүрүн таҥнары туппут, кирдээх хомуһуол сонун санныгар биллэҕэ бырахпыт, көөһөкүс гына көтөн түстэ. Эрилик Эристиин
   Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков. Бырах бар — туохтан, хантан эмэ быстан, арахсан мээнэ бар, сүтэн хаал. ☉ Отбиться (от стада), одичать (о домашних животных); потеряться (о человеке)
   Киэҥ халлааҥҥа «угуттуур» Мородулары булаары, Бырах барбыт тугуттуу Күн күлүмэр мунуоҕум. С. Данилов
   Муҥнаах кыыс сэрэйэрэ Уол бырах барарын, «Санаар!» — диэн эймэнэрэ, Этэрэ кэриэһин. Таллан Бүрэ. Атаах кыысчаан өһүргэнэн, Бырах бараат, сүтэн хаалбыт, Омоҕой баай мөҥөн, үөҕэн Эллэйи үүрэн ыыппыт. И. Гоголев
   Иилэ бырах көр иил. Тэһиинин ыҥыыр хоҥсуоччутугар иилэ быраҕаат, атын холго сырбатта. Амма Аччыгыйа
   Тиит мутугар саһыл оҕолоох корзинкабын иилэ быраҕан баран, эмиэ бокуойа суох саам диэки тэбинэ турдум. Суорун Омоллоон
   Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
   Көнчүө бырах көр көнчүө. Таҥара икки атахтаахха Өрүһүлтэтэ суох Үрүт — үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тылла бырах көр тыл. «Киһи кыайбатаҕа диэн суох, кыайыллыа!» — Софья Петрова тыл бырахта. М. Доҕордуурап
   Биһиги кэпсэтэ олордохпутуна, Николаев кэлэн тыл быраҕа, эргийэ-урбайа сатаата. Т. Сметанин
   «Ноо, ол туһунан ити уол биһиэхэ тугу да этэ илик этэ ээ», — соһуйан хаалбыт Лааһар быһаарыыта суох тыл бырахта. И. Оконешников. Тылын тыалга бырахпат көр тыл. Бэтэрээн хомуньуус Еремей Прокопьевич салайар звенота тылын тыалга бырахпата. «Кыым»
   Хоһуун үлэһит кыыс тылын тыалга бырахпат. «ЭК»

I
1.
тут I диэнтэн холб. туһ. Барахсаанап уонна Сандаарка кэлэллэр, илии-илиилэриттэн тутуспуттар. С. Ефремов
Бу кэмҥэ уоруйахтары пааркаттан бэрт дөбөҥнүк тутуспут Вова Птицын уонна Мииккэ Көлүөһэп дьиэлээн иһэллэрэ. П. Аввакумов
Кыладыапсыктыы сылдьан биригэдьиири кытта, тутуспут бурдуктара итээн, мөккүһэн турардаах. Кустук
2. Охтумаары туохтан эмэ кытаахтас. ☉ Держаться, хвататься за что-л., чтобы не упасть
Ууга түспүт киһи оттон тутуһар (өс хоһ.). Симон сирэйэ кумааҕы курдук маҥан уонна ыҥыыр хоҥсуоччутуттан тутуһуоҕунан тутуспут. Л. Попов
3. кэпс. Кимиэхэ эмэ чугас сырыт, бииргэ буол. ☉ Держаться, находиться рядом, быть вместе с кем-л.
Оннооҕор оскуола уонна балыыһа оҥоһуутугар бу бииргэ, адьас ыкса тутуһа сылдьан, кини сүрэҕэ — Кыһыллаайга. Л. Попов
Мин саҥа бултуу тахсар киһи, табаарыһым кэпсээнин истэ-истэ, испэр үөрэ саныыбын — дьоллоох киһи эбиппин, үтүө булчуту тутуспуппун. А. Кривошапкин (тылб.)
4. Хайа эмэ диэки хайысхалан, ол хайысханан бар, айаннаа. ☉ Идти, двигаться, держать курс в определённом направлении
Баарса, кырылас таастаах биэрэктэн арахсан, тус хоту диэки эргилиннэ, өрүс сүнньүн тутуста. И. Никифоров
5. көсп. Тугу эмэ оҥорорго туох эмэ олохтоммуту (хол., быраабыланы, сокуону) кэһимэ, олохтоммуттан туораама. ☉ Соблюдать что-л., следовать чему-л. (напр., правилам, закону). Быраабыланы тутус. Бэрээдэги тутус
□ Бу сүрдээх сиэдэрэй уонна уустук архитектурнай быһаарыы, көрөргүт курдук, ааптардар үгэһи тутуспуттар. Н. Лугинов
[Коля:] Биһиги дайааркаларбыт бары санитарнай минимуму тутуһаллар. С. Ефремов
[Ааныка:] Сахаар аҕатынаан былыр атааннаахтара эбитэ үһү, онтукатын тутуһар баҕайы ини. С. Ефремов
6. көсп. Тугу эмэ ирдэбилгэ сөп түбэспэт диэн ылыныма, аһарыма; туох эмэ итэҕэһин бул. ☉ Считать что-л. несоответствующим требованиям; придираться по мелочам
Начаалынай кылаас түмүктэрэ бэрт дьулурҕатык бигэргэтилиннилэр, ким да тугу да тутуспата. И. Сысолятин
Сыыһаны элбэхтик тутуһарын, итэҕэһи таһаарбыт дьоҥҥо эйэлэһимтиэтэ суох сыһыаннаһарын иһин, сорохтор соччо ытыктаабаттар. М. Попов
Мин теоретическай сабаҕалааһыннарбын ким даҕаны сорунан утарбатаҕа, официальнай оппоненнар буолар-буолбат бытархайдарга эрэ тутуспуттара. ЫДЫа
7. көсп., кэпс. Туоххунан эмэ кимтэн, туохтан эмэ хаалсыма, тэҥҥэ барыс эбэтэр туохха эмэ кими, тугу эмэ кытта тэҥ буол, тэҥнэс. ☉ Быть равным в чём-л. кому-л. (напр., в скорости). Тыа сирдэригэр да, Дьокуускай куоракка да ол Ураанайы кытта тутуһар ат суох буолбут. Саха сэһ
1977
Кылыйсыыга тутуспаппын Кырдьыгынан этэбин. Күннүк Уурастыырап
Сүрэҕэ суоҕунан кини кэргэнин кытта тутуһар киһи бүтүн нэһилиэк үрдүнэн суох буолуохтаах. А. Кривошапкин (тылб.)
8. көсп. Тугу эмэ ордук сөбүлээн элбэхтик сиэ. ☉ Есть что-л. с особым аппетитом
Баабыр [киһи аата] тэриэлкэ муҥунан эмис тууччаҕы балачча тутуста, онтон аны хойуу чэйгэ кииристэ. Н. Заболоцкай
9. көсп., кэпс. Сүүйсүүгэ сакалааттас. ☉ Биться об заклад, держать пари
Олунньу сүүрбэ күнүгэр икки улуус быыһыгар аттарбытын илдьэн сирэйхарах көрүһүннэрэбит уонна улуустар биэстии акка сакалаат тутуһуох тустаахпыт. И. Федосеев
Мин тойонум Сиидэр кинээс сүүрүк атын Уһун Кутуругу баайан, оҥорон бэлэмнээбит, улуус кулубатын кытта уоннуу ынах тутуспуттар үһү. И. Никифоров
10. көсп., кэпс. Туора киһини, дьахтары кытта чугаһас, көссүүлэс. ☉ Быть в любовной связи с кем-л. [Маайа:] Аны сымыйанан ол-бу киһини тутуһар диэн эрбэр, аҥала, акаары киһиэхэ, дэлби кырбатан өлөртөрөллөрүгэр тиэртилэр. А. Софронов
△ Сүүлүҥ кэмигэр иссис (хол., кыылы этэргэ). ☉ Сходиться для случки, спариваться (напр., о животных)
Кыыл таба эмиэ дьиэ табатын курдук, тутуһар кэмигэр мастаах, үрүйэлээх, таас хапчааннардаах, хайалаах сирдэргэ үөрүн хаайар. «Кыым»
♦ Илии тутус көр илии. Ыалдьыт дьиэлээхтэри кытта илии тутуһан дорооболосто. Баралларыгар иккиэн илии тутустулар
□ [Батенчук] кырдьаҕас доҕорун көрдөр эрэ, саҥа аллайбытынан утары сүүрэ үллэһийэн кэлэн, илии тутуһар, эҕэрдэлиир, кэпсэтэр. И. Данилов. Оттон-мастан тутуһан (тардыһан) сылдьар көр от-мас. Эһээлэрэ кырдьан-бодоорон, нэһиилэ оттонмастан тутуһан сылдьар. Сибээстэ тутус кин. — сибээскин сүтэримэ, билсис. ☉ Поддерживать связь, быть на связи с кем-л. [Молкочанов аармыйата] биһигини кытары араадьыйанан эрэ сибээһи тутуһара. ОТК. Тутуһан ту- ран — 1) олох чугас-чугас, сэргэстэһэ сылдьан (хол., сүтэрсэн кэбис). ☉ Находясь рядом, в непосредственной близости (напр., упустить кого-л.). Тутуһан туран атын куоттаран кэбистэ
□ [Сэриигэ] өмүтүннэрэн эмискэ сабыта түсүһүү, үксүгэр олох чугастан, тутуһан туран ытыалаһыы баар буолар. С. Никифоров; 2) өр-өтөр буолбакка; сонно тута, тутатына. ☉ Тут же, сразу же; незамедлительно. Ол кэмҥэ, тутуһан туран айаннааһын буолла. Кыратык олоро түһээри гыммыта, тутуһан туран барыахтаах кэмэ тиийэн кэллэ
□ Халлаан субу тутуһан туран хараҥаран барда. Э. Соколов
II
тут II диэнтэн холб. туһ. Кинилэр эйэлээх олоҕу тутуспуттара
□ Эрдэлиир Дьөгүөрдээҥҥэ отуу тутуспута. Амма Аччыгыйа
Бу үрдүк дыбарыастары Томороон илиитинэн Тутуспута буолуо. И. Гоголев
Кини ол дьиэни тутустар, дьоҥҥо туһалыа этэ. Д. Таас