туохт. Киһи аахайбат да суолун ураты ис хоһоонноон, суолталаан биэр, кэпсээ. ☉ Умело описывая, придать определённый смысл чему-л. (напр., незначительному событию)
[Эллэй] суруйааччы киһи буолан, суолтата да суох түгэннэри соһуччу баҕайы номохтуура. С. Тарасов

аат. Үөрэххэ эбэтэр успуорка билиини, таһымы бэрэбиэркэлиир ньыма; оннук бэрэбиэркэни барбыты туоһулуур бэлиэтээһин. ☉ Зачёт
Сенялаах Серёжа аҥаар кырыытыттан күрдьэн, син кэмигэр биэс сочуоту туттардылар. Н. Лугинов
Бэҕэһээ киэһэ англия тылын сочуотун туйгуннук туттардым. Амма Аччыгыйа
Икки сүүсчэкэ тустуук көбүөргэ тахсан туһунна. Сочуоту таһынан аҕыс уонча спартаковецтар кыттыбыттара күрэхтэһиини ордук интэриэһинэй ис хоһоонноото. «Кыым»

чохой диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Тумса чороҥноон, кэтэҕэ чохоҥноон, Тоҥсоҕой чоргуйда маннык хоһоонноон. Болот Боотур
Тураах атаһа чонох гына-гына чохоҥноото, Кыбыстан, кыймаҥнаан хамсаата, дааҕырҕаата. Күн Дьирибинэ
[Чөкчөҥө] сэрэммит, иһиллээбит курдук чохоҥнуу олорбохтоон баран, уоскуйан, тугу эрэ көрдөөн хаампахтаан иһэн, сүүрэн дьөгдьөрүйдэ. СҮК

туохт. Саҥарар саҥаҕар туох эмэ туһунан аһаҕастык буолбакка, хос ис хоһоонноон эт. ☉ Придавать своим словам скрытый смысл, говорить с подтекстом
Иһиттим: мин сиикэй көй бааспын, Эҕэлээн, дьоннорго кэпсииргин — Олоххо оҥорбут алҕаспын Уон төгүл омуннаан этэргин. Р. Баҕатаайыскай
«Хайа, бу тоҕо хотонтон субурустугут, ынах ыы сылдьаҕыт дуу?» — диэн эҕэлээтэ. Е. Неймохов
Эҕэлээн этэри сатыыр буолан, кини кэпсээннэрэ күлсүүнү үгүстүк күөдьүтэллэрэ. В. Гаврильева

көр олус
Биирдэ, алыс эдэр эрээри, ордук тыйыстык тутта сатыыр, кубаҕай дьүһүннээх иниспиэктэр куораттан таҕыста. Амма Аччыгыйа
[Сөдүөччүйэ — Манчаарыга:] Хата аҥаардастыы алдьатаргын истэистэ, Адьарайы аҥаардаспыт Алыс абааһы буолуо диирим. А. Софронов
Арыллан баран умнуллан, Ааҕылла илик хоһооннуу Алыс да чуумпу буолар Күһүҥҥү алаас, тыа, хонуу. С. Данилов
Бу дьол тааһа [алмаас] олус күндү буолар, кинини айылҕа алыс ыраах кичэмэллээхтик кистээн, кини көстөрө син биир бэрт күчүмэҕэй буолта. Суорун Омоллоон
казах., сал. алыс

туохт. Тугу эмэ уобарастаан, таайтарыылаах ис хоһоонноон эт, көрдөр. ☉ Выражать, представлять что-л. образно, фигурально
Кылгас сытыы тыллаах үгэлэргэ бүгүҥҥү олох итэҕэстэрин тэгилитэн көрдөрөр бэргэнник ойууламмыт Бэдэр бэрэдэбиэстэр, былыт эркээйилээх Элиэлэр, наһаа хайҕанан кутуйахтыырын тохтоппут Куоскалар эҥиннэр бэрт элбэхтэр. Н. Тобуруокап
Күнү саҥарар саҥаҕа, ордук ырыаҕа-тойукка, уус-уран айымньыга тэгилитэн, уобарастаан этии быһыытынан туттуу билигин да мөлтөөбөт. КНЗ СПДьНь
Холобур, тыаны сылгы сиэлин-кутуругун, мастары — тойон, хотун дьоннору кытта тэҥнээһин; сылгы үөрүн «үрүҥ сүүрүк», ынах үөрүн «хара сүүрүк» диэн тэгилитэн ааттааһын. СЛ-8

1. даҕ. Боччумнаах, дьоһуннаах, түс-бас (хол. этии, кэпсэтии). ☉ Основательный, дельный (напр., о речи, разговоре)
   Мантан ыла ыпсыылаах кэпсэтии да, аһааһын да уурайбыта. Н. Якутскай
   Бүөтүр оччо ыпсыылаах тылы булан таһаарбата уонна таһырдьа тахсан барда. Эрилик Эристиин
2. аат суолт. Боччумнаах, суолталаах туох эмэ. ☉ Что-то разумное, дельное, заслуживающее внимания
   Төлкөлөөҕү түөһэ, Ыпсыылааҕы ыллыы, Номохтооҕу дойҕохтуу, Таҥалай үктүү Дьаарбаҥ хаама, Ласпар биэрэ Сылдьыбыта эбитэ үһү. Күннүк Уурастыырап
   Ыпсыылааҕы ыллааҥ, Туймуулааҕы туойуҥ, Хойуккуну хоһооннооҥ, Кэнэҕэһи кэриҥнээҥ! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ диэн ис хоһоонноо, өйдөбүллээ. ☉ Придать чему-л. какое-л. значение, смысл, использовать в каком-л. значении
Сүлбэни ити иһигэр иккис суолталаан өйдөөһүн эмиэ баар, сыккыс диэн. Багдарыын Сүлбэ
Уопсайынан бу [сүүрбэһис] сылларга киһи аатын социальнай суолталаан персонаж быһыытын-майгытын арыйарга көмөлтө ньыма быһыытынан туттуу суох. ФЕВ УТУ
2. Тугу эмэ суолталааҕынан, наадалааҕынан аах, оннук сыаналаа. ☉ Придавать чему-л. значение, считать важным, значительным
Оҕо үлэни аахайбат, ыарырҕаппат, суолталаабат буола үүнэр. Н. Габышев. [М. Горькай] П. Ойуунускай «Кыһыл Ойуун» уонна А. Софронов «Аанньал уонна Абааһы» диэн поэмаларын биһирээбитин биллэрбитэ
Бу айымньылары кини …… билиҥҥи чинчийээччилэрдээҕэр быдан далааһыннаахтык, дириҥник өйдөөбүт, суолталаабыт этэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Кимтэн эмэ төрүттээх, хантан эмэ удьуордаах. ☉ Имеющий какие-л. корни, принадлежащий к какому-л. роду
   Ытык үүнүү ыччатабын, Төрүт ас төрүөҕэбин: Аҕам араҕас сэлиэһинэй, Ийэм симии хортуоска — Дуолан улуу туймуулардаах этим, Киэҥ кэтит кэскиллэрдээх этим. С. Зверев
   Туохтан туймуулаах, Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргин, …… Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо-бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай
3. Тугу эмэ быһаарар, сүрүн. ☉ Главный, ключевой, решающий
   Чэ, ону чахчы өйдөөх ыччат, туймуулаах түмүккэ кэлэн, көннөрүнүө буоллаҕа. С. Дадаскинов
   Дархан сахалар түүлээх чөмчөкөлөрүн иһигэр туох-ханнык туймуулаах толкуй, сарбыдахтаах санаа буһан маннык түмсэргэ моһуйда? «ХС»
4. аат суолт. Олус суолталаах, кэскиллээх тыл-өс, санаа. ☉ Очень важные, значимые слова, мысли
   Төлкөлөөҕү түөспүттэр, Туймуулааҕы туойбуттар, Хойуккуну хоһооннообуттар. Күннүк Уурастыырап
   [Кырдьаҕас дьахталлар] Ол ыарахан мүнүүтэҕэ, Ол тиһэх сөкүүндэҕэ Тугу эрэ тобулан сүбэлиэхтэрэ, Тугу эрэ туймуулааҕы этиэхтэрэ. Н. Босиков

туохт.
1. Туох эмэ тыымматы тыыннаах курдук оҥорон көр, оннук санаа. ☉ Одушевлять, одухотворять, наделять душой неодушевлённые предметы
Хайалары, өрүстэри, үрэхтэри, күөллэри, улахан бэлиэ мастары, күрбэ таастары, уо. д. а. тыыммат предметтэри тыыннаан сүгүрүйэллэрэ, үҥэллэрэ. Саха фольк. Миэхэ, айбыт Айылҕам, Биэрбитиҥ дуо толору Дьүһүлгэни айар кыаҕы, Тылы тыынныыр дьоҕуру? С. Данилов
Туспа талааннаах тарбаҕыҥ Туойу, мыраамары тыынныыр. Баал Хабырыыс
2. көсп. Сэргэхсит, күө-дьаа оҥор (хол., ханна эмэ баар буолан, тугу эмэ гынан). ☉ Оживлять, бодрить (напр., своим присутствием, деятельностью)
Сир-дойду чуҥкук, иччитэх таһаатын Киһи эрэ тыынныыр, иччилиир. М. Ефимов
Олус да муударай, олус да истиҥ киһи [ийэ барахсан] сүрэҕин сылааһа бу кыракый үүтээн дьиэ кутун-сүрүн тутар, тыынныыр. «ХС»
3. көсп. Ханнык эмэ ис хоһоонноо (хол., уус-уран айымньыны). ☉ Наделять каким-л. содержанием (напр., художественное произведение)
Суруйааччы …… айымньы сүрүн тутаах ис номоҕун таба харбаан, ону сайыннаран, бэйэтин айар күүһүнэн-күдэҕинэн, уотунан-төлөнүнэн тыыннаан, бэйэтин сүрэҕин сылааһын, иэйиитин иҥэрэн суруйуута. Софр. Данилов. Эрилик Эристиин айар истиилигэр олоҕу уонна геройдарын дьайыыларын романтическай тыынныыра биллэр. Д. Васильева