туой I 1, 2 диэнтэн х-ччы аата
Чараҥ чалбаҕын чалбааччы Орой-мэниктэй уолчаантан Дьоллоох күннэри туойааччы Поэт туйгуна чугдаарда. Эллэй

даҕ. Ону-маны кыраны уорар. ☉ Ворующий по мелочи, вороватый
Чабычахтаах үүтүн үрдүн Чалбаабыта-холбообута Чахчы кыбыгас хотука. К. Туйаарыскай
Бардам бааһынай этэ Клим: Өлөр иһээччи, кыбыгас. Н. Некрасов (тылб.)

оччугуй диэнтэн аччат. Уоннаах эрдэххэ чалбыыр Оччугуйкаан көлүйэ Күҥҥэ күлүмнүү, сырдыы Сытар дии төгүрүйэн. Баал Хабырыыс
Улуу эбэм Өлүөнэ Оччугуйкаан кыысчаана — Мааны-мааны далбара, Манньыаттыыра эрээри, Суола, Суола үрэҕим, Сураҕырбыт эбиккин. Р. Баҕатаайыскай

туохт. Ууга (өрүскэ, муораҕа, үрэххэ) киирэн суун, харбаа. ☉ Купаться
Манна сайын оҕолор сөтүөлүүллэригэр төһө эрэ үчүгэй буолар этэ. Амма Аччыгыйа
Антон быйыл сайын биирдэ да сөтүөлүүрдүү сөтүөлүү илик. Т. Сметанин
Сарсыарда үрэххэ киирбитим: Оҕолор сөтүөлээн чалбыыллар. П. Тулааһынап

чалбаа 1 диэнтэн бэй
туһ. Эбэ күөлгэ мундулаан аһыыр кустар суунан чалбаналлар. Ойуку
Таатта уутугар оҕолор Чалбана күннүү сууналлар. И. Эртюков
Эһэ ууга өр чалбанан …… төбөтө сахсайан хаалбыт. ПАК ЭТ

күөрэй диэнтэн төхт
көрүҥ. [Туматтар] бүччүм-бүччүм өрүс хоннохторугар, быттыктарыгар биирдэ күөрэйтэлииллэрэ. Далан
Витя умса-умса күөрэйтэлии, мөхсө, чалбыы сырытта. Н. Заболоцкай
Тохсунньуттан күн кыһыҥҥы күдэриги быыһынан, күкүр хара тыаны үрдүнэн көнтөс устатын төһөтүнэн күөрэйтэлээн эрэрий? С. Васильев
Детдом салайааччыларыгар киһи сатаан өйдөөбөт дьыалалара хат күөрэйтэлээн барбыттара. Н. Заболоцкай

туохт. Астынар гына тото-хана аһаа-сиэ (үксүгэр арыгы иһэн холуочуйуоххар диэри). ☉ Обильно угощаться, сытно есть, пить, быть навеселе
Эһигини кытта малааһын аһын асаһансиэһэн чалбыыр, чаллайар кыах суох. Күннүк Уурастыырап
Дьэргэ холуочуйан чаллайбыта уурайан, сирэйэ-хараҕа сууллан, ойуун түүлүттэн саллан, дьигиҥнэс буолла. Болот Боотур
Сыбаайбаҕа Сылдьыбаккын Амтаннаах аһы аһаары, Арыгы иһэн чаллайаары. В. Гольдеров

I
туохт.
1. Уу үрдүгэр көбөн чалбаа, чалбааттан (балык туһунан). ☉ Играть, плескаться на поверхности воды (о рыбе)
Үрэххэ уу чолур гынна — бадаҕа сордоҥ сэмсээтэ. Н. Габышев
Күөлүн уутугар эмис соболор сэмсииллэр, уҥуоргу кытыынан кус оҕолоро усталлар. «ХС»
Эмискэ балыксыттар анныларыгар күөлгэ сордоҥ өрүтэ чолоҥнотолоон оонньоон ылбыта. Кытыыга балыктар сэмсээбиттэрэ. «ХС»
2. кэпс. Тугу эмэ элбэхтик кэс, уһаты-туора, кэрийэ хаамп. ☉ Обходить что-л., долго бродить по чему-л.
Биһиги дьоммут тахсан үгүс киһилээх киэҥ олбуору сэмсии сырыттылар. Амма Аччыгыйа
Эмиэ тоҥуу хаары сэмсээн сөптөөх бэһи көрдүүллэр. А. Фёдоров
Уолаттар ыкса киэһээҥҥэ дылы куораты биир гына сэмсээтилэр. «Чолбон»
II
көр самсаа
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ, кэпсэтэн-сэлэһэн барда. В. Протодьяконов
Онон ыһыы тиэхиньикэтин эргэнэн сэмсээн оҥоруу ханнык да үчүгэй хаачыстыбаны мэктиэлиэн сатаммат. «Кыым»

I
1. даҕ. Чычаас (уу). ☉ Неглубокий, мелководный
Чаллыргыыр чалым уу, Күллүргүүр күөх далай. В. Кейметинов
Налыыга оҕолор уһун сайыны быһа чалбыыр, кумаҕынан будулуйар чалым уулаах. А. Сыромятникова
Чалым уунан халыйбыт хотооллору туораата. Уустаах Избеков
2. аат суолт.
1. Уу ньуурун охсор тыас. ☉ Шум от удара по поверхности воды, плеск
Дьон саҥата, эрдии тыаһа, уу чалыма үрэххэ туолла. Амма Аччыгыйа
Уу үрүҥ кыым буола бырдаҥалыыр. Күлсүү, ыһыы-хаһыы, уу чалыма. Н. Габышев
2. Чычаас, чычаарбыт уу. ☉ Неглубокая вода, брод, мелководье
[Алыһар] Иирэ талах кытылларга, Итии уулаах чалымнарга Кыракыйчаан күстэхтэри Кырыытыттан кыайталаата. П. Тобуруокап
ср. ног. шалп-шылп, казах. шалп ‘звукоподражание плеску, всплеску волны, плесканию воды’
II
аат., түөлбэ. Таба эбэтэр кыыл синньигэс оһоҕоһо. ☉ Тонкая кишка оленя или какого-л. зверя
Тимир оһох үрдүгэр буһа турар күөстэн буруолуу сылдьар таба этин, чалымы таһааран сыыһа-халты уобаат, таҥаһын үрдүгэр түстэ. Г. Нынныров
Чалымы тоҥортуу уурбуттара. А. Егоров. Табаҕыт эмис ини? Саатар чалымы ыраастаһыам этэ. А. Кривошапкин (тылб.)

туохт.
1. Хам бааччы сытар да, олорор да кыаҕыҥ суох буолан мээнэ хамсан, дэлби хамсаан таҕыс (хол., туохтан эмэ босхолоно сатаан, эбэтэр ыалдьан, тыын былдьаһан). ☉ Биться, метаться (напр., от боли или высвобождаясь из чего-л.)
Ууттан тахсыбыт собо мөхсөн лаһыйар.  Бэһис балаатаҕа Степанов сордоох билиҥҥэ диэри ө й д ө н ө и л и к , …… тыынын былдьаһан мөхсөр. Н. Лугинов
Биирдэ өйдөнөн кэлбитим, о ҥ х о й и һиг э р с ыт а р э б и п пи н , туох эрэ кыбыс-кытаанах хам баттаабыт. Мөхсөбүн. Т. Сметанин
Витя умса-умса күөрэйтэлии, мөхсө, чалбыы сырытта. Н. Заболоцкай
2. Күүскэ тэбиэлээн ыл, мөҕүллэҥнээ (сүрэх туһунан). ☉ Забиться, задрожать (о сердце)
Оксана сүрэҕэ мөхсөн, уҥуоҕа хамсаан кэлтэ. Суорун Омоллоон
Орлосов хараҕа хараҥарталаан ылла, сүрэҕэ ойон тахсыах курдук мөҕүстэ, хаана ыгылынна. Н. Габышев
Аркаша нохтолоох тойон сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ. ДьИэБ
3. көсп. Б ы ы һ а с у о х т у о х х а э м э т ү б ү г ү р , туох эмэ түбүгэр түс. ☉ Быть постоянно занятым чем-л., заваленным работой, хлопотать, суетиться, вертеться как белка в колесе
Анна Андреевна наар эт атыытыгар мөхсөн таҕыста. Софр. Данилов
Ити күнтэн ыла Сүөдэр, бурҕалдьытын кэппит оҕус курдук, эмиэ күннэр аайы үлэҕэ мүлкүллэн, мөхсөн барар. Н. Якутскай. Куорат тойотторо, а т ы ыһыттар …… куораты урукку чөлү гэр түһэрээри араастаан мөхсөллөрө. П. Ф илиппов