бык диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ким эрэ түргэн-түргэнник быкпахтаан оҥочоттон ууну иһэн чалымнатар. Амма Аччыгыйа

киһи I диэнтэн атаах.-аччат. Ол иһэр хормуоскалаах киһи-чээни билэҕин дуо? М. Доҕордуурап
Нуучча биэлсэрэ кып-кыра, кып-кыһыл киһичээни …… сылаас ууга сууннаран чалымнатта. Айталын

даҕ. Бороҥнуҥу-үрүҥ, чуолкайа суох, боруоран көстөр, борук-сорук. ☉ Бледноватый, блёклый
Кус …… тунаархайдыҥы араҕас атахтарынан тэбиэлэнэн сараҥнатар уонна кынаттарынан ууну чалымнатар. Н. Якутскай

тэлбээр диэнтэн дьаһ
туһ. Мичил эрдиитинэн ууну охсон чалымнатан, оргууй аҕай тэлбээритэн илимигэр киирбитэ. И. Федосеев
Оҥочолорун, оннуттан ньылбы охсон, долгун устун тэлбээрдэн илдьэ бара турар. ПНО

сыһ. Туора соҕус, ойоҕолуу кырыытынан. ☉ Сбоку, боком, вкривь
Проспекка кырыыбалыы турар үс этээстээх хаптаҕай дьиэ. Далан
Оҕонньор сүүрүккэ хоттордор даҕаны, тыытын кырыыбалыы соҕус тутан, түргэн-түргэнник эрдинэн чалымнатан, синньигэс үөһү туораата. Н. Лугинов
Кычан атын, аһатаары, үүнүн ылан кэбистэ уонна ыҥыырыгар, дьахтар курдук, кырыыбалыы олордо. АНК БТТ
Тыал кырыыбалыы, чэчэгэйгэ үрэр эбит. «Чолбон»

аат.
1. Ууну охсор тыас, ууну тыастаахтык ыһыахтааһын, чалымнатыы. ☉ Шум от ударов по воде, плеск
Мин истиэм …… Оонньоон туорахтаһар Мундулар чалбааттарын. Чэчир-76
2
чалбараҥ 1 диэн курдук. Дьэ, арыы, арыгы, сыа, эт чалбаата туран эрэр бу ыалга. ПЭК СЯЯ
Чалбааккытыгар чачайбакка Чарчыстыбыт иэдэстэммитим. С. Васильев

1. халбаҥнаа диэнтэн дьаһ. туһ. Тыылаах киһи, бу дойдулуу чараас оҥоһуулаах синньигэс халбархай тыыны биллэр-биллибэттик халбаҥнатан, эрдэн чалымнатан, субу тиийэн кэллэ. Н. Габышев
   Хотуур төбөтө умса түһэр эбэтэр өрө көрөр буоллаҕына, дууска баайыытын халбаҥнатан тэҥнэниллэр. ПАЕ ОСС
   Остуолу халбаҥнат. ЯРС
2. көсп. Уларыт (хол., эппит тылгын, санааҕын). ☉ Изменять что-л. (напр., мнение)
   Бэйэбин кытаанахтык туттуохха. Дьон өйүн-санаатын халбаҥнатар сылтаҕы биэримиэххэ. Болот Боотур
   «Петя, доҕоор, эһиил университекка киирэр санааҕын халбаҥнаппат инигин?» — диэн ыйытар Балаҕанныырап Петя Ивановтан. С. Никифоров

туохт.
1. Тугунан эмэ сотон этиҥ инчэҕэйин куурт эбэтэр туох эмэ биһиллибитин ыраастаан, суох гын. ☉ Вытираться, обтираться
Хараҕын уутун соттон оту-маһы көрөн, санаата арыыйда дьэҥкэрдэ. П. Ойуунускай
Сонун ис сиэбиттэн ыраас былааты сулбу тардан ылан, сүүһүгэр бычыгыраан тахсыбыт көлөһүнүн сотунна. П. Филиппов
«Манан сотун», — диидии Сергей Иванович ыраас соттору ууммута. Ф. Софронов
2. Тугунан эмэ биһин, оҕунуохтан. ☉ Мазаться, натираться чем-л.
Кыргыттар, уоскутун тоҕо Кыраасканан соттунаҕыт? Күннүк Уурастыырап
Оҕо кырааскаламмат баҕайыта. Улааттаххына соттоор дуу. Сөп дуо? М. Попов
Искэ иһэр боросуоктар, Таска соттор араас маастар Наадыйыыны толорботтор. «ХС»
♦ Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) көр илии
Кини кэргэнинээн хас да оҕону көмөн, ытыстарын соттон олороллоро. Н. Якутскай
Соҕотох ынахтарыттан ытыһын соттуон санаата буолбат быһыылааҕа. П. Аввакумов
Дьэ ити курдук үйэлэрин тухары ииппит-харайбыт табаларыттан соҕотохто матан, …… ытыстарын соттон хаалбыттара. «ХС»
Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Мин эйигин уопсайынан дьорҕоот киһи дии саныырым ээ. Онон тумсугун дулҕаҕа сотторуҥ сатаммат ини. Н. Лугинов
Тумсугун дулҕаҕа соттума, мин билэбин. В. Протодьяконов. Хараҕын уутун сотунна — улахан аһыылаах сүтүктэнэн, хоромньуланан эбэтэр сыаналаахтан матан баран, тугунан эмэ санаатын манньытар, уҕарытар. ☉ Утешиться чем-л. в своём горе, восполнить чем-л. свою потерю
Тэрэнтэй итинэн хараҕын уутун соттон, санаата арыый чэпчээн, төттөрү устан чалымнатан испит. М. Чооруоһап

аат., эргэр. Тугу эмэ (хол., бурдугу, арыыны, үүтү) кутан уурарга аналлаах төгүрүк быһыылаах намыһах туос иһит. ☉ Невысокий берестяной сосуд округлой формы для хранения продуктов питания (напр., муки, масла, молока)
Даайа хас да кураанах чабычаҕы эҥини аҕалан, холумтан таһыгар уурталаата. А. Софронов
Дьахталлар сарсыарда эрдэ туран ынахтарын ыан, үүтү чабычахха кутан чалымнаталлар. Н. Заболоцкай
[Бииктэр] таҥха иһиллээри …… атах орон анныгар киирэн иһэн, чабычахтаах бурдугу тохпута. Л. Попов
♦ Чаба чабычах саҕа көр чап II
Дьахтар саныыр: «Оок-сиэ, көрдөхпүнэ оҕо, Оттон чаба диэн чабычах саҕа». Таллан Бүрэ. Чабычаҕа таһымнаа- быт — ким эмэ ханнык эмэ ыар буруйу оҥорбутугар иэһин төлүүр кэмэ кэлбит. ☉ Настал час расплаты для кого-л. (букв. турсук его перелит через край). Үтэһэтэ туолбут, чабычаҕа таһымнаабыт (өс хоһ.)
◊ Сабарай чабычах көр сабарай II
Чороон айах чуоҕуспут, Кэриэн ымыйа кэккэлэспит, Саар ыаҕас ханыыласпыт, Сабарай чабычах салаҥнаабыт. Күннүк Уурастыырап
Мин эдэр эрдэхпинэ лэппэй, сабарай чабычах, саар ыаҕас, холлоҕос диэн туос иһиттэр бааллара. М. Доҕордуурап
Сабарай чабычах — олус улахан кээмэйдээх. НБФ-МУу СОБ
ср. хак. чабызах ‘низкий, невысокий’, бур. һабяаг ‘лукошко’

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков