чапчый диэнтэн бэй
туһ. Олбуор аанын таһыгар тугу эрэ уһанан чапчынар оҕонньорго тиийэн кэлэллэр. Г. Васильев

чапчый диэнтэн тиэт
көрүҥ. Сорох суунар, сорох ыллыыр, Сорох уһанан чапчыйбахтыыр. Л. Попов

көтүр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ууспут] Саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн Күрбүйдэ, Чапчыйда, Дарбыйда. К. Туйаарыскай

туохт. Тимир уустаах буол, тимир ууһуна булун. ☉ Иметь кузнеца, обзаводиться кузнецом. Холкуос тимир уустаммыт. Саҥа уустаммыттар — чапчыйыы бөҕө

аат. Тугунан эмэ (хол., өтүйэнэн) охсуолаан, хатан, чапчыйар тыаһы таһаарыы. ☉ Резкий, звонкий звук, стук
Өтүйэ хатан чапчыыра Уус дьиэтигэр иһиллэр. «ХС»

туохт. Тохтообокко, улаханнык бүтэҥитик тыаһаан үлэлээ (хол., уус туһунан). ☉ Заниматься чем-л. (мастерить что-л.), производя непрерывный энергичный глухой шум (напр., о кузнеце). Күннэй диэн күндү кыыс оҕолоох, Күндэлэс күрүлгэн кыһалаах, Күкүр Уус күрбүйэ уһанар, Көмүһү, күлүүһү уһаарар. Суорун Омоллоон
ОлоонДолоон күөрт күөртээн күрбүйэ, балталаан чыҥыйа олорор эбит. И. Гоголев
[Ууспут] саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн күрбүйдэ, Чапчыйда Дарбыйда. К. Туйаарыскай

туохт.
1. Биир дэхси килэркэй ньуурданар курдук оҥор, оннук көстөр гын (хол., сыбаа, аал, имэрий эҥин). ☉ Делать так, чтобы легло ровным, гладким слоем, пригладить, прилизать (напр., намазать маслом хлеб)
[Маппый] таптайан чапчыйбыта, буруустаабыта уонна хататынан сотон ньалҕаарыппыта. П. Аввакумов
Мөкүрдээнэп хаһаайынныы туттан, быһыы килиэп ылан, арыы сыбанан ньалҕаарытта. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Оргууй, сэрэнэн саҥар (албыннаһан, ааттаһан эҥин). ☉ Говорить тихо, очень осторожно (напр., уговаривая, упрашивая льстиво)
«Тохтоо, доҕор», — дириэктэр ааттаспыттыы ньалҕаарытар. С. Окоёмов
«Тэлэбиисэргэ умса түһэн сыталлар», — Лиза оргууй ньалҕаарытар. Э. Соколов. Тэҥн. ньалҕарыт

аат. Мас холуокка иһигэр чараас сытыы тимирдээх, маһы кыһарга туттуллар уһанар тэрил. ☉ Рубанок
Оннооҕор дьиэҕэ биир түннүккэ саҥа арааманы уурдаххына, дьиэни хотоҕоһунан устуруус көөбүлэ тахсар. С. Васильев
Микиитэ Уйбаанабыс, устурууһун тимирин таһаараары, аҥаар хараҕын быһа симэн кыҥыы-кыҥыы, кэтэҕиттэн саайан чапчыйар. Д. Таас
Устуруус тимирин көннөрү ньыманан сөп буолар иҥнэри гына дэхситик сытыылыырга сатабыл уонна уопут наада. ДьХ
◊ Кынаттаах устуруус — икки өттүнэн тутаахтаах устуруус (икки киһи тутарыгар аналлаах). ☉ Двуручный рубанок, медведка
Киһим хонноҕун анныгар кынаттаах устурууһу кыбыммыт, илиитигэр сүгэни туппут. Н. Неустроев
русск., диал. струж, рубанок

туохт.
1. Ыга ылбат, туппат гына холку, босхо буол. ☉ Стать свободнее, ослабнуть, разболтаться
Ханна эрэ холкутаабыт суха мастарын ытаһалаан чапчыйаллар. Эрилик Эристиин
Били илиитин баайбыттара холкутаан, илиитэ хамсыыр буолла. Н. Түгүнүүрэп
Бу буолта эбэтэр биинтэ эрэдэһиннээх биһилэх хотууру бигэтик тутар. Холкутаатаҕына, эбии эрийэҕин. ПАЕ ЭАБ
2. көсп. Долгуйбутун, ыксаабытын ааһан, уоскуйбут курдук буол. ☉ Успокаиваться, расслабляться
Маратик, дьэ холкутаабыттыы, атаҕын тыылыы тэптэ. А. Сыромятникова
Билэр дьоммут киирэн кээлтэрин көрөн, хайа муҥун, биһиги дьэ холкутаатыбыт. ИСА
Биһиги көрдөхпүтүнэ, генерал хамандыырбытын кырбыах курдук, онтон сыыйа холкутаата. ПИМ ДьТ
△ Арыыйда буолан кэҥээ, сэргэхсий (хол., ыалдьарыҥ намыраан). ☉ Облегчённо вздохнуть, отойти (напр., после приступа болезни). Сүрэҕэ эмискэ хам тутан баран, дьэ ыытан, холкутаата

туохт.
1. Кими-тугу эмэ ытан, быраҕан табаары, аҥаар хараххын симэн, аҥааргынан сыаллаан көрөн, тонолуппакка одуулаа. ☉ Целиться, прицеливаться, брать, навести на цель
Атаҕа да суох буоллар турар, илиитэ да суох буоллар ытар, хараҕа да суох буоллар кыҥыыр баар үһү (тааб.: иитиллибит айа). Кылгас муруннаах, төгүрүк сирэйдээх эдэркээн саха снайпер бинтиэпкэнэн кыҥаан, ыас харанан чөрбөччү көрөн сытара «Комсомольскай правда» хаһыакка бэчээттэммит. Амма Аччыгыйа
Өргөлөй Бэргэн биир талыы оҕун ылан, төбөтүгэр үстэ силлээн баран, аҥаабыллаан, кыҥаан, ытан саайбыт. «Чолбон»
2. Сөбүн, хайдаҕын билээри кичэйэн, сыныйан көр, кыҥастас. ☉ Внимательно изучать кого-что-л., пристально наблюдать за кем-чем-л.
Харандааһын ылан, аҥаар хараҕын симэн, кыҥаан көрө-көрө уһуктанна. А. Софронов
Куоталаспыт курдук туттан, Хотуурдарын таптайдылар, Кыҥаан көрө, ыга тутан Кыстык үөһэ чапчыйдылар. Р. Баҕатаайыскай
Биэтэккэ анньыллыбыт ураҕастарынан кыҥаан көрүүгэ, соноҕос кулгааҕынан куоппут. Р. Кулаковскай
♦ Кылыытын кыҥаа — кылыытын кэтээ диэн курдук (көр кылыы I)
Мин Кылыыбын кыҥаан, Хардыыбын ааҕан, Харабыллаан олордоҕуна, Мин сор суоллаах Бүтүн оҥоһуута суох буолан, Мүччү үктээн биэрбитим. А. Софронов. Кыҥыырыҥ эрэ кыыһыҥ, одуулууруҥ эрэ ойоҕуҥ кэпс. — дьиэтин кэргэттэрин итэҕэстэрин-быһаҕастарын була сатаан мөҕөр-этэр, күлүү гынар (дьиэ баһылыгын туһунан). ☉ Только и знает, что придираться к своим домашним, издеваться над ними (о хозяине дома).