прил. 1. хатан, чаҥкынас; пронзительный крик хатан хаһыы; 2. (о ветре и т. п.) сытыы; 3. (о взгляде) сытыы, тобулу көрөр.

1) страд. от аймаа =; 2) гл. тревожиться, приходиться в беспокойство, растраиваться, смешиваться, приходить в сметение; 3) расхищаться, разоряться; 4) вопить, громко кричать; чаҥкынас саҥа аймана түстэ вдруг кто-то истошно завопил.

прил. 1. (о человеке) ыһыы-ха-һыы, айдаан; 2. (о голосе) чаҥкынас, чаһыыр-хай, часкыырдаах; 3. (сопровождающийся криком) ыһыылаах-хаһыылаах, айдааннаах; 4. перен. наһаа көстүүлээх, киһи хараҕа хатанар; крикливый наряд наһаа көстүүлээх танас сап

туохт. Сорудаҕы, дьаһалы толорторо орто бирикээстэ биэр. ☉ Приказать
Чаҥкынас куолаһынан бирикээстээбитигэр, үс ньиэмэс тура эккирээтилэр. Н. Габышев
«Чэйгитин өрүҥ!» — диэтэ Попов бирикээстиир эҕэлээхтик. Амма Аччыгыйа
«Ол массыыналары хомуйан бэрэбиэркэлээбит аактаҥ ханнаный, ону аҕал», — бирикээстиир курдук уохтаахтык саҥарда. А. Софронов

чорбоҥноо диэнтэн дьаһ
туһ. Уолчаан уоһун чорбоҥнотто уонна иэҕэлдьийэ-иэҕэлдьийэ, оҕотук чаҥкынас куолаһынан ыллаан барда. И. Гоголев
Тугу эрэ саҥараары уоһун чорбоҥнотто. М. Доҕордуурап
[Эһээхэй оҕо] уоһун сыыһын чорбоҥнотор, айаҕын сыыһын оппоҥнотор. «ХС»

даҕ. Кыыкынас, кэһиэҕирбит (куолас, тыас туһунан). ☉ Не чистый по тону, с хрипотцой, сиплый (о звуке, голосе)
Нөҥүө сарсыардатыгар уһуктан кэлбитэ, дьиэҕэ ким да суох буолбут. Кыракый түннүктэр таастара дэрдиргэһэллэр. Л. Толстой (тылб.)
«Кырдьык Каштанка дии!» - диэн итирбит киһи дэрдиргэс куолаһа бигэргэтэн эттэ. А. Чехов (тылб.)
Маякин чаҥкынас, дэрдиргэс хаһыыта атыыһыт аймах киһини дөйүтэр, өрөгөйдөөх үөгүтүн үөскэппитэ. М. Горькай (тылб.)

тыаһы үт. туохт. Кылгас-кылгас, чаҥкынас тыаһы таһааран саҥар (хол., кыырт туһунан этэргэ). ☉ Издавать короткие, пронзительные звуки с металлическим тембром, клекотать (напр., о ястребе)
Булдун былдьаппыт кыырт, көҥөөн, охсуһуох курдук, дьаныардаахтык тыытыгырыытыытыгырыы, миигин эргийэ сылдьыбыта. Суорун Омоллоон
Халтайы харбаабыт кырбый киҥнээхтик тыытыгыраабытынан өрө көтөр. А. Кондратьев

даҕ. Олус хатаннык иһиллэр чуор, лыҥкынас, чаҥкынас (хол., саҥа). ☉ Резкий, жёсткий (о речи); пронзительный, режущий слух по высоте, звонкости (напр., о голосе)
Хас да киһи тыл ылан, Хатан-чаҕаан тылынан Кулаак кутуругун Силтэһини, Куубурҕас куолуһут Кынчаайабы Хабыр-хабырдык таарыйан Хаарыйталаан ыллылар. С. Васильев
Кыыс оҕо ыллаан хатан-чаҕаан куолаһа кытыл иһин толорон кэбистэ. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Саҥа таһааран чуумпуну, нуһараҥы аймаа, долгут. ☉ Нарушать тишину, покой шумным весельем, громким голосом
Иччитэх өтөхтөрү эймээҥҥин, абааһылаах ампаардары аймааҥҥын, салгыбакка саҥарар да буолар эбиккин. М. Тимофеев-Терёшкин
Саҥа-иҥэ, күө-дьаа кэпсэтии, хаадьылаһыы, көрдөөх күлсүү сатарыйда, тыа баһын эймээтэ. В. Протодьяконов
Эйэҕэс майгыннаах Эдэркээн Манчаары Эйээрэр куолаһа эймиирэ маардары. Т. Сметанин
2. Холку туругу кэһэн, долгут, куттаа. ☉ Взбудораживать, тревожить, вносить беспокойство, чувство страха
«Кини баҕар, балыктыыр хомоҕо илимин көрө барбыта буолуо», — Мариса симиктик саҥарбыта Бурхалей сүрэҕин эбии эймээтэ. Эрилик Эристиин
Уу нарын куолаһа Олоҥхо кылыһах Тойугун кэриэтэ Дууһаны эймээтэ. М. Тимофеев
Эмээхсин чаҥкынас куолаһа Ол кэпсээн суланар саҥата Кыра уол сүрэҕин эймээбит. Эрэйдээх эмээхсин абата Хараҕын ууларын элбэппит. «ХС». Тэҥн. аймаа

I
туохт.
1. Баайдан-дуоллан (хол., үп-харчы, мал-сал, сүөһү); материальнай өттүнэн кыаҕыр. ☉ Богатеть, обогащаться (напр., деньгами, скотом и др. имуществом); становиться материально крепким
Никифоров кинээс бэйэтэ үлэлээн байбат, киһини босхо үлэлэтэн байар. М. Доҕордуурап
Өҥ дьылларга бар дьоҥҥо бэлэмнэппит отторун-бурдуктарын сут дьылларга баайдар уон төгүл ыарахан сыанаҕа атыылаан, ордук байаллара. Амма Аччыгыйа
Кэнники олус байан аатырбыт кинээскулуба буолбут киһи Баһылай Слободчиков (Чоочо) диэн. МНН
2. көсп. Өссө элбээн, кэҥээн сайдан ис; сайын. ☉ Становиться еще богаче; развиваться дальше
Хойут олох кэҥээн, бар дьон сайдан, билии-көрүү үксээн истэҕин аайы, биллибэтинэн-көстүбэтинэн саха тыла байыа, элбиэ. Эрилик Эристиин. Күннүк Уурастыырап хоһоонун куормата байар
Кини хоһоонун мээрэйин, тэтимин хоһоон ис номоҕор сөп түбэһэр гына оҥорор. Софр. Данилов
ср. тюрк. бай, байу, байы ‘богатеть’
♦ Сыта (кэдирги, сытыйа, туора) бай – сиэри таһынан аһара бай. ☉ Сильно разбогатеть, стать чрезмерно богатым
Оттон Гринштейн кини курдуктар көлөһүннэрин сүүрдэн сыта байар. И. Федосеев
Харытыан Киппирийээнэбис Бадаайап сытыйа байбыта, туора топпута. Л. Попов
Тус бэйэ иннин илимниир, сылааргыыр, сатаан оҕуруктуур, сыта байары толкуйдуур – биһиги дьыалабыт буолбатах. Дьуон Дьаҥылы
◊ Баай бай кэпс. – элбэх үптэнхарчылан, сүөһүлэн-астан, маллан-саллан. ☉ Богатеть, наживать богатство
Далбарай баай саныыр: аҕа баһын быһа олорон баран мин баайбынан байыах, ааппын ааттатыах суох. И. Данилов
Көмүсчүтү халаан ылбыт көмүһүнэн баай байда. Л. Попов
«Оҕом чэ, баран барҕа баайы бай, бар дьону бастаа, аҕа баһын тоһут», – диэн алгыстаах буола турда. Эрилик Эристиин
II
саҥа алл.
1. Соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное удивление
«Бай, ыалдьыт кэллэ быһыылаах, сыарҕа тыаһа кэллэ», – диэтэ Дьаакып. Эрилик Эристиин
[Күлүк:] Бай, ол Сис Сэмэнэ оҕонньор тоҕо кэллэҕэй. А. Софронов
«Бай, хайа бу кимий? Кооко дуу?» – хараҥаҕа Петенче атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)
2. Дьиибэргээһини, дьиктиргээһини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Бай, бу хайа дьайтан уу халыйан таҕыста?» – диэтэ, Дьэллик олоро түспүтэ, ампаар аһаҕас аанынан уу бөҕө кутан дьалкыһытан ахан эрэр эбит. Н. Заболоцкай
Бай! Ол хантан ылбыт быраапкыный, киһини хаайар? Болот Боотур
[Тимэппий:] Бу дьиэҕэ эн тойон буолбатаххын, бу дьиэ эн дьиэҥ буолбатах. [Онтоон:] Бай! Ким дьиэтэй! Күндэ
3. Астыныыны, дуоһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, довольство
[Егор:] Бай, сыалай бараат дьоно бу тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бай, доҕор, хата, бу бэйэтин күүһүн-кыаҕын чахчы билиммит киһи тыла буолаарай? Софр. Данилов
[Чүөчээски] бу иһэрин Түүлээх Уллуҥах көрдө. Көрөн саҥа аллайда: «Бай, бу байанайы көр эрэ! Бу маҥайкаан, хор, бу сылдьар эбит дии», – диэн баран, саһан ньылбыс гынна. Суорун Омоллоон