уун диэнтэн тиэт
көрүҥ. Харыстан эрэ ордук иирэ төбөтө кымньыытын өрүтэ ууммахтыыр. Амма Аччыгыйа
«Көрсүөхпүт, Үүйэ!» — диэн чаҥкыныыр Эльвира, кини кырасыабай кылбаҕар илиитин өрө ууммахтыыр. Л. Попов

дьүһ. туохт. Биирдэ баар буолан хаал, эмискэ көһүн (туох эмэ улахан туһунан). ☉ Вдруг показаться, возникнуть (о чем-л. крупном)
Хатан саҥа Микиитэ үрдүгэр чаҥкынаата, кэнниттэн кууспут киһи сылгы тыһа томороон үтүлүктэрэ балтас гыннылар. Амма Аччыгыйа

сыһ. Чаҥкынаан иһиллэр курдук, хатаннык. ☉ Звонко, резко, пронзительно
Уолчаан ынахтарын хомуйан бырааба аттынан ааһан иһэн чаҥкыначчы ыллаата. И. Гоголев
Нина илиитин быар куустан кэбистэ, чаҥкыначчы эттэ. Н. Габышев
«Ханна олоруохтарай, манна дуо?» — Уулла чаҥкыначчы саҥарда. «ХС»

чаҥкынаа диэнтэн дьаһ
туһ. Микиитэ сүр улаханнык ааҕан чаҥкынатан киирэн барда. Амма Аччыгыйа
Сыанаҕа хатыҥыр, үрдүк уҥуохтаах эдэр киһи тахсан сахалыы ыллаан чаҥкыната турар. П. Аввакумов
Дина ыалдьыттары кытта куолаһын чаҥкынатан быраһаайдаста. Н. Габышев

сыһ. Сытыытык, дьорҕооттук (хол., эппиэттээ, хардар). ☉ Смело, храбро, резво, бойко (напр., отвечать)
Кырбый түөһүн мөтөтөн чобуотук хоруйдаата. И. Гоголев
«Ээ, аска түргэтээмнэбит», — Катя бэрт чобуотук чаҥкынаата. С. Никифоров
Сталина икки тылынан чобуотук саҥарар сытыы кыыс, оскуолаҕа үчүгэйдик үөрэммитэ. П. Аввакумов

I
чаҥкынаа диэнтэн холб. туһ. Санаалара табыллыбатах тыыраахылар чаҥкынаһа ытыыллара. В. Титов
Икки дьахтар күлэн чаҥкынаспыттара. «ХС»
Ынах үүрэр оҕолор хаһыылара, хотонноругар тахсыбыт дьахталлар саҥалара чаҥкынаһаллар. СҮК
II
даҕ. Чаҥкынаан иһиллэр, хатан (хол., куолас, саҥа). ☉ Звонкий, пронзительный, резкий (напр., о голосе)
«Кинини наһаа сөбүлүүр курдуккун дии», — Улусова чаҥкынас куолаһынан хардарбыта. Р. Баҕатаайыскай
Эмискэ иннибитигэр чаҥкынас саҥа иһилиннэ. Н. Габышев
«Бай, хайа бу кимий?» — хараҥаҕа Потончо атыыһыт чаҥкынас саҥата иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)

даҕ. Алта саастаах. ☉ Шестилетний
Алталаах Сэмэнчик мас саатынан-саабылатынан өстөөҕү урусхаллаан бүтэрбитэ ырааппыта. Амма Аччыгыйа
Кэри-куру дьиэ иһин сэргэхситэн: «Чээчэм иһэр, чээчэм, чээчэм!» — диэн, чигдигэ оонньуу сылдьар алталаах Тооко чаҥкыныы түстэ. Болот Боотур
Алыс дьахтар айылынна диэбиттэригэр Алталааҕыттан ыла анаммытым. П. Ойуунускай

туохт., кэпс. Тугу эрэ көрдүүр курдук түргэнник ону-маны өҥөйтөлүү сырыт. ☉ Ходить, двигаться быстро, заглядывая мимоходом во что-л., куда-л., как будто что-то ищешь
Хаамансиимэн сургулдьуйан, көрөн-истэн эрилиҥнээн кырдьык да хотой курдук көрүҥнээҕэ. Н. Кондаков
«Арамаан! Рома!» — диэн дьиэ тулатынааҕы күрүө маһын үрдүнэн-аннынан сүүрэн сургулдьуйа сылдьан чаҥкынаан ыҥырбахтаата. П. Аввакумов
Тохтоон иһиллиииһиллии мастар быыстарынан сургулдьуйда. «ХС»

дьүһ. туохт. Уҥуохтара биллэ сылдьар ырыган, дьүдьэх самыылаах буол (үксүгэр сүөһүнү этиллэр). ☉ Быть узкозадым; поджимать зад (обычно о скоте)
Хараанай чаҥкынаат, ынаҕын хопчойбут самыытын ытыһынан лап гына оҕуста. И. Гоголев
Урут хопчойбут самыылаах кыра, көтөх ынахтар оннуларыгар оҕус саҕа ынахтар улахамсыйбыкка дылы куталдьыһаллар. Эрилик Эристиин

аат. Илим, муҥха үөһээ ситимигэр баайыллар дагдатар түүрүллүбүт туос эбэтэр атын чэпчэки оҥоһук. ☉ Поплавок из берёсты или другого легковесного материала
[Хатыҥ] туоһа эҥин бэйэлээх иһит, муҥхаҕа, илимҥэ хотоҕос буолар. Суорун Омоллоон
Сотору буолаат, илим хотоҕоһо хамнаан, тимирэ-тимирэ күөрэҥнээбитигэр кыыс чаҥкыныы түспүтэ. Далан
Хотоҕоһун туостара оҕуруо курдук дьэрдьигинээн сыталлара. Р. Кулаковскай