чугас II диэн курдук
Мөрүһүөй Сиэнньэтэ кыратык Сототун таһыгар баас ылар, Киниэхэ биир бандьыыт чугастык Кэлбитин түҥнэри, дьэ, ытар. Эрилик Эристиин
◊ Чугастык бил (билис) — истиҥник санаһан доҕордос, ыкса сыһыаннаах буол (урут билбэт киһигин, дьоҥҥун кытары). ☉ Подружиться, сблизиться с кем-л.
Чугастык билсэр киһи эн бардаххына, хайаан да ылыаҥ. Болот Боотур
[Иван Иванович:] Ити кыыс аҕатын кытта чугастык билсэр киһи үчүгэй буолуо этэ. С. Ефремов
Ростовтар мэлдьи үгэстэринэн, чугастык билэр дьонноруттан ким эмэ баскыһыанньаҕа эбиэттэһиэхтээх. Л. Толстой (тылб.). Чугастык санаа — кими, тугу эмэ үчүгэйдик, истиҥник санаа, дууһаҕар чугастык ылын. ☉ Относиться к кому-чему-л. тепло, искренне, принимать душой и сердцем
[Ойуунускай] ардыгар, тугу эмэ сөбүлээбэккэ, …… биир-икки тылынан сэмэлии соҕус ордоотоон кэбистэр даҕаны, миигин эмиэ син чугастык саныыр курдук этэ. Амма Аччыгыйа
Саха ыалларын буруотун, Бөһүөлэк дьиэлэрин уотун …… Киһи чугастык саныыр. Баал Хабырыыс
Убайдыы сыһыана ордук дириҥээбитэ, балтын курдук чугастык саныыр буолбута биллэрэ. Е. Васильев. Чугастык ылын — кими, тугу эмэ сүрэххэр, дууһаҕар киллэрэрдии олус чугастык санаа. ☉ Принять когочто-л. близко к сердцу
Куоратын …… бары итэҕэһин бииргэ силлиһиннэрэн, кини тус бэйэтин …… дьиэгин курдук чугастык ылыммыта. Н. Лугинов
Доропуун оҕонньор, сүөһү көрөөччү киһи туомата, дакылаат ити өттүн ордук чугастык ылынна. Н. Заболоцкай
Убайыҥ кыыһырбыт омунугар саҥарбыт тылларын чугастык ылыныма, сыыһа саҥарбытын кэлин өйдүө. Э. Соколов

I
даҕ.
1. Кимтэн, туохтан эмэ соччо ырааҕа суох, ыкса соҕус баар. ☉ Расположенный вблизи, близко от кого-чего-л., ближний, близкий
Бэҕэһээ чугас лааппыттан Мин саҥа кинигэ атыыластым, Аҕыйах лииһи ааҕаатын Аһыырбын умнан ыллардым. П. Тобуруокап
[Серёжа] күнүс тыраахтар эргийэн кэлэрин кэтэспэхтээн баран, олоруохтааҕар чугас тыаны кэрийэргэ быһаарынна. Н. Лугинов
Киэҥник ыһыллан олорор нэһилиэк ол-бу ыраах, чугас муннуктарыттан, үрэхтэр уонна үрүйэлэр бастарыттан син балачча элбэх киһи мустубут. А. Бэрияк
2. Истиҥник, күндүтүк саныыр, сылаастык сыһыаннаһар (аймах-билэ, доҕоратас дьону этэргэ). ☉ Близкий, родственный, родной (о родственниках, друзьях)
Кини кыыһын саамай чугас дьүөгэтин Даайаны көрсөргө быһаарынна. Софр. Данилов
Биэчэр хара маҥнайгыттан олус көхтөөхтүк барда. Маннык бэйэлэрин икки ардыларыгар соччо чугаһа суох дьон хампаанньаларыгар дэҥҥэ буолааччы. Н. Лугинов
[Марыынаҕа] төрөөбүт-үөскээбит бөһүөлэгин дьоно бука бары …… чугастар, күндүлэр, хаан уруулуу кэриэтэлэр. В. Иванов
ср. др.-тюрк. йаҕух ‘близкий, находящийся вблизи’
II
сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ырааҕа суох, ыкса соҕус (хол., тур). ☉ Недалеко от кого-чего-л., близко, вблизи (напр., стоять)
Ыта Түргэн аттыгар чугас соҕус сууланан баран, сытар эбит. Суорун Омоллоон
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
ср. кирг. жуух, тув. чок ‘близко’

1. даҕ. Ыраахтан да, чугастан да сылдьар. ☉ Как дальний, так и ближний
   Өссө бары ыраахчугас аймахтарын ыҥыртаан эрэллэр. Н. Габышев
2. аат суолт. Тэйиччи уонна чугас баар сир барыта; туох эмэ ырааҕа. ☉ Широкое пространство; какое-л. расстояние
   Сорох хотугу дьон суол ырааҕын-чугаһын көлө ырарынан-ырбатынан кээмэйдиир эбиттэр. Амма Аччыгыйа
   Ырааҕынан-чугаһынан Ынахтар маҥырастылар. С. Данилов
   Ыаллартан, ыраахтан-чугастан Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
3. сыһ. суолт. Тэйиччи да, чугас да. ☉ Как далеко, так и близко, близко-далеко
   Ыраах-чугас баар ыаллар баһылыктарын эр дьону барытын сарсын манна мус. Болот Боотур
   Ыраах-чугас диэбэккэ, Ыһыахтарга тиийтэлээн, Атахилии оонньуутугар Аата-суола биллибитэ. Күннүк Уурастыырап

1) ближний, близкий || близко; чугас ыал ближний сосед; уруу ырааҕа , уу чугаһа үчүгэй посл. хорошо, когда водопой близко, а родня далеко; 2) близкий (о родне, друзьях); чугас уруу близкий родственник.

a. near, close; чугас-чугас a. very close; чугуус-чугас, чугыыс-чугас a. very very close; чугастааҕы a. found near, close