чугуҥнаа диэнтэн холб. туһ. Оҕолор чугуҥнаһа-чугуҥнаһа кэлэн баттастылар. Т. Сметанин
Уолаттара сэрэхэдийэ-сэрэхэдийэ, чугуҥнаһа-чугуҥнаһа чугаһаабыттара. «ХС»

тэтэр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Кыысчаан] Миигин көрөкөрө чугуҥнаан, Имэ кыыһан тэтэртэлээн ылла. С. Васильев
Дьүкээбил уота дьирибинии, тэтэртэлии турара киһини тардар, абылыыр. ФЕВ УТУ

I
бугуй I диэнтэн төхт
көрүҥ. Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
II
бугуй II диэнтэн төхт. көрүҥ. Ат бугуйталаан ылла

сыһ.
1. Атахтаргын бэйэ-бэйэлэригэр сыһыары, ыпсары ыкса (тут). ☉ Плотно прижав ноги одну к другой (ходить)
Өйө мөлтөҕүнэн биллибит Роман Татыайык …… кыпчыччы сиэппит икки тобуктарынан тыастаахтык аалынан сүүрэн кэлэн, аҕабыыт …… иннигэр чугуҥнуу турбута. Эрилик Эристиин
2. Олус ыга, ыбылы, тиирэ (кэт, туттар). ☉ Плотно обтянувшись чем-л.
Кыараҕас былааччыйаҕа Кыпчыччы туттарбыт, …… Кырааска хаастаах, Кып-Кыһыл уостаах [кыыс]. И. Эртюков

сыһ.
1. Дьигиҥнээн-чугуҥнаан, куттаммыттыы-сэрэммиттии (тутун). ☉ Боязливо вздрагивая, настороженно (держаться)
Кирик-хорук туттубут Лэкиэс …… хос иһин диэки атыллаабакка, кумунан турда. С. Данилов
Өрүү кирик-хорук туттан, …… барыттан бары дьиксинэр, саллар. Н. Лугинов
Володя хайдах кирик-хорук туттар? В. Яковлев
△ Куттаммыттыы-сэрэммиттии, уоран (көрүтэлээ). ☉ Пугливо, настороженно (оглядываться), исподтишка (смотреть)
Халытар кирик-хорук көрбүт …… Хоохойу батыһыннаран киллэрдэ. С. Данилов
— Оттон боруобалаан көрдөххө, — диэбитэ …… ысыыт кирик-хорук көрө-көрө. Н. Гоголь (тылб.)

1. сыһ.
2. Бу диэки буолбатах, ол диэки; киэр, тэйэ, туора. ☉ Не здесь, там дальше; подальше, в стороне
   Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
   Антах, алаас кэтэҕинээҕи ыркый иһигэр, Саһылыкаан быталанан олорор. Н. Якутскай
   Антах көрүдүөргэ көбүөр устун учууталлар уонна иитээччилэр тыаһа суох төттөрү-таары хаамаллар. И. Данилов
   Антах сайылык оҕолоро аймалаһан, ньамалаһан иһэннэр эмискэччи ах баран хааллылар. А. Бэрияк
3. Ханнык эрэ объектан, предметтэн, туохтан эрэ анараа диэки. ☉ Дальше от какого-л. предмета, от чего-л.
   Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Өстөөх сүрүн күүһэ Бэс арыыттан биэс километр антах, дэриэбинэ иннигэр обороналанан сытара биллибитэ. М. Доҕордуурап. Утар. бэттэх
   др.-тюрк. анда
   ♦ Аан антах бар (түс) — тугунан эрэ сөп буолбакка, дуоһуйбакка өссө аһара бар. ☉ Не довольствуясь чем-л., требовать дальше (больше) чего-л., сверх нормы
   Уолаттар муҥ кыраайдарынан таһаллара, тиритэллэрэ да, каменщик санаата биирдэ да сиппэт этэ. Кини дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова
   «Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап. Антах хайыс — туох эрэ биричиинэнэн кими эмэ кытта бодоруһаргын, кэпсэтэргин-ипсэтэргин тохтот. ☉ По какой-л. причине перестать общаться, порвать отношения с кем-л. (букв. отвернуться, повернуться к нему спиной)
   Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! Ахтар айыы хотун ийэм Антах хайыстын Алгыһыттан матардын! А. Софронов
   Этэр эҥин тылбын Энчирэтэр буоллахпына, Кытаанах кырдьык тылбын Сыыһар буоллахпына, — Айыҥат хаан аймаҕа Аһынар санааларын аралдьытан Антах хайыстыннар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
4. сыһ. дьөһ.
5. Чопчу уонна абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын предмет анараа өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым совершается действие (дальше)
   Мин маҕаһыыҥҥа прилавоктан антах хаһан да бара илик буолан, чугуҥнуу-чугуҥнуу иһирдьэ атыллаатым. Софр. Данилов
   Ол түһүүттэн антах таба аһылыга суох буолан, ыт көлөнөн олорор дойду эбит. А. Софронов
   Ыт эһэни кытта охсуһа-охсуһа, сыыһа-халты харбата, кыылы дьонуттан антах улам тэйитэ сырытта. Н. Заболоцкай
   Онтон антах — сир уһуга, Бүтэр быыһа, сураҕа, дьэ саҕаланар. П. Тобуруокап
6. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык эрэ кэм, событие кэнниттэн буоларын, саҕаланарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на срок, время, событие, после которых совершается, начинается действие (отныне)
   Бу күнтэн антах Боппуолдьа айах Буоларыҥ тохтуур! Эллэй
   Мантан антах олохпут тигинэс буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Дьадаҥы киһиэхэ онтон антах барар кыах көстүбэтэҕэ, онуоха эбии саас даҕаны ыраатан хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Баччааҥҥа диэри эйигин өйөөбөккө кэлбитим. Мантан да антах миигиттэн өйөбүлү күүтүмэ! В. Яковлев. Утар. бэттэх

I
манаа диэнтэн бэй
туһ. Куттанара эрэ куоска, Мананара эрэ мааска, Соһуйара эрэ сохсо, Чачайара эрэ чааркаан (тааб.: кутуйах). Дьулайан, тулаҕын мананан Чугуҥнуу, саараҥныы турбакка, Иккитэ баабырдыы ыстанан …… Кыранаат быраҕан кыыраттыҥ. Күннүк Уурастыырап
Бартыһааннар түү нүгэр бэркэ диэн мананан хоноллор. «ХС»
♦ Тыыҥҥын манан — 1) өлөр-сүтэр кутталга киириэм диэн олус сэрэхтээхтик кэтэнэн сырыт, бэйэҕин көмүскэн, харыстан; быыһан. ☉ Быть предельно осторожным, остерегаться какой-л. смертельной опасности; спастись, выйти живым из какой-л. опасной переделки
Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын мананан сырыт. Л. Попов. Моо тот кэргэнин уонна оҕотун, ону кытта бэйэтин, саалаах-сэптээх буолан кыылга утарсан, тыыннарын манаммыт этилэрэ. Н. З а б о л о ц к а й ; 2 ) т ы ы ннаах хаалар сыалтан туруулас. ☉ Бороться за жизнь
Мин ордук тоҥон өлбөт кыһалҕаттан ыаллар кыһынын дьукаахтаһан олорон тыыннарын мананар кыһалҕалаах олохторун өйдүүбүн. «Кыым»
II
бу I 1 диэн ый
солб. аат. тут. түһүк. Айанньыттар манан ааспыттар.  Урут манан биир даҕаны сөмөлүөт ааспата, сылдьыбат буолара. Н. Якутскай
Хомуньуус Сэмэни с у р уйан, Ааҕааччыа, мин манан бүтэрдим. Күннүк Уурастыырап
◊ Манан (аҕай, ахан, дьыала, суол) буолбатах көр аҕай II
Баишевы кытта өйдөһүү манан буолбатах. В. Яковлев
Хайа тааһын бурдук курдук мээккэлээн көмүһүн ылгыыр манан аҕай буолбатаҕын к и м үл э лэ эн кө р бү т б и л э р. Д. Апросимов
Дьиэтийбит сиртэн-уот тан арах сан барар манан аҕай суол б у о л б атах. ТИП КДь. Үлэни кытта дьиэ үлэтин, оҕону иитиини дьүөрэлээһин манан аҕай дьыала буолбатах. «Кыым»

1. даҕ.
2. Олус үчүгэй, эриэ дэхси үчүгэй. ☉ Прекрасный, превосходный, очень хороший
   Биирдэ уһулуччу үөрүүлээх үтүө киэһэ буолла. Амма Аччыгыйа
   Ол киэһэ, дьэ, кырдьык даҕаны, үтүө да кэпсэтии тахсыбыт эбит диэн, билигин саныыбын. А. Сыромятникова
   Саҥа киирбит үтүө дьиэбит Саргы киинэ буолуохтун, Кинини ким мин дьиэм диэбит Кэрэ кэскил буолуохтун. И. Эртюков
3. Туох баар үчүгэйи, этэҥҥэ буолууну эрэ кэрэһэлиир (эҕэрдэҕэ тут-лар). ☉ Несущий благо, добро, благополучие (приветствие). Үтүө күнүнэн, күндү доҕоттоор!
   □ Үтүө тыл баайдааҕар күндү (өс хоһ.)
   Үтүө тылларыҥ иһин сиртэн-халааҥҥа диэри махтал буолуохтун! Н. Габышев
   Үтүө айаны, дьоллоох олоҕу баҕарабыт. «ХС»
4. Дьоҥҥо чугас, үчүгэй, киһилии майгылаах. ☉ Делающий добро другим, душевный, отзывчивый. Үтүө да дьоннор мустубут эбиттэр
   □ [Сэмэнчик:] Дээдэм, аһыммыккар баһыыба! Эн үтүө киһи буолаҥҥын бачча тухары дьон буолан олордохпут дии. П. Ойуунускай
   [Барахсаанап:] Эрэнэбин, эн үтүө, аһыныгас санааҕар. С. Ефремов
   Кырыктаах киһи кылгас үйэлээх, үтүө санаалаах киһи үчүгэй, үгүс кэнчээрилээх. А. Кривошапкин (тылб.)
5. Баай-тот, өҥ (сир-дойду). ☉ Благодатный, приносящий довольство (о земле)
   Дьөгүөрдээн куолутунан үтүө ходуһалартан барыларыттан аккаастанара. Амма Аччыгыйа
   Биһиги Сахабыт сирэ киэҥ даҕаны, хайдах курдук үтүө сыһыылар, алаастар, үрэхтэр баалларый? А. Фёдоров
   Үтүө күөл онно ходуһаҕа бэрт киэҥ сири ол отчут уолаттарыныын охсон килэһиппит. «ХС»
6. кэпс. Ама соҕус, арыый үчүгэй (хол., ыалдьан баран үтүөрэн эрэр киһини этэргэ). ☉ Сносный, удовлетворительный, приемлемый (о самочувствии)
   Ыарыһахтары, кистэл буолбатах, үтүө соҕус буоллулар даҕаны, таһаарарга күһэллэллэр. «Кыым»
   Нина үтүө буолан эрэр. Сотору оскуолабар барыам диир. КИИ СТ-2
7. аат суолт.
8. Киһини үөрдэр, киһиэхэ туһаны эрэ аҕалар туох эмэ, туох эмэ өҥө. ☉ Добро, благодеяние, то, что приносит пользу
   [Дьэкиим — Маарыйаҕа:] Үчүгэй, баһыыба. Кэнники намнум буолан бараммын бу үтүөҕүн тугунан эмит төлүөм. А. Софронов
   Үгүс үтүөнү, үчүгэйи биһиги ааспытын, биитэр суох буолбутун кэннэ эрэ биирдэ өйдүүбүт, ардыгар. Н. Лугинов
9. Киһиттэн үчүгэйдэрэ, бастыҥнара, талыылара. ☉ Лучший из лучших
   Уҥуохтаах көнөтө, дьүһүннээх үтүөтэ, кырдьык даҕаны бухатыыр моһуоннаах, быһый быһыылаах киһи кэлэн бар дьоҥҥо үстэ сүгүрүс гынна. П. Ойуунускай
   Улахан тутууларга үксүгэр дьон үтүөлэрэ, дьиҥнээх патриоттар кэлэллэрэ. И. Гоголев
   Үһүйээн өссө хамначчыт уол киһи үтүөтэ эбитэ үһү диэн кэпсиир. Далан
   ♦ Үтүө быар түөлбэ. – улаханнык күлсүү-салсыы, күлэн лаһыгыратыһыы. ☉ Громкий смех, дружный хохот (букв. замечательная печень).
   ◊ Үтүө аат көр аат I
   Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ. П. Ойуунускай
   Ол курдук, туох үтүө ааппар, эн миэхэ куккун туттардаҥый? Г. Нынныров. Үтүө төрүттээх эргэр. — ааттаах-суоллаах, биллэр-көстөр төрүттээх. ☉ Благородный, знатного происхождения
   Куорат сахаларын маҥнайгы мунньаҕар, үтүө төрүттээхтэр мунньустар дьиэлэригэр В.В. Никифоров кэнниттэн Максим биһиги тахсаммыт тыл эппиппит. П. Ойуунускай
   Сүөдэр Бэһиэлэйэп «үтүө төрүттээх кырдьаҕас оҕонньор». Амма Аччыгыйа
   Үтүө төрүттээхтэр үрдүбэр түстүлэр, Кулуттар чугуҥнуу турдулар. А. Бэрияк
   ср. др.-тюрк. ейдү ‘хороший, добрый; хорошо’

туохт.
1. Уруккугунааҕар кэҥээн, кэтирээн, уунан биэр. ☉ Становиться более широким, растягиваться, расширяться
Түүн тэнийэр, күнүс кумуллар баар үһү (тааб: быыс). Быстыахтааҕар эбии ууна-ууна тэнийэр, бөҕөргүүр холобурдаах быа буолла. Ньургун Боотур
Тэнийэн хаалбыт ботуруону кыаратар сэбим да суох. Эрилик Эристиин
2. Улаатан, кэҥээн ис, киэҥ сиринэн тайаа. ☉ Расширяться, занимая всё большее пространство
Киэҥ хонуу арыылары, тумуллары аһары көтөн ырыыхыраах тэнийэр. А. Софронов
Ардах астыбакка, былыта тэнийэн, эбии сытайбыта. Күннүк Уурастыырап
Элиэнэ уута үрдээтэр үрдээн, тэнийдэр тэнийэн мэндээрийэн истэ. Н. Лугинов
3. Сабардаа, бүрүүкээ, ыраахха дылы бар. ☉ Заполнять собою, накрывать окружающее пространство, расползаться (напр., о тишине)
Дьиэ таһыгар, дьиэ иһигэр Дьиппиэр им-дьим тэнийэр. Күннүк Уурастыырап
Уҥуор ойуур күлүгүрэн, Улам хараҥа тэнийдэ. М. Хара
Хамандыыр хатан куолаһа атаакалыыр байыастар үрдүлэринэн тэнийэр. Т. Сметанин
4. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, охватывая широкий круг участников, становиться доступным, известным для многих
Улахан уол Гоша ол кэмҥэ ыччакка сүрдээҕин тэнийбит «истилээгэлэргэ» кыттыһан, айдаарсан турардаахпыт. Н. Лугинов
Былыр эр дьон дьахталлары, дьахталлар эр дьону хардарыта туойсуулара олус тэнийбит эбит. Эрчимэн. Ыалтан ыал аайы сурах улам ынырыктыйан тэнийэр. И. Борисов
5. Төрөөн-ууһаан, үөскээн, элбээ, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться
Эниэлэрдээх алааспар Ньэчимиэммит тэнийэн Тэтэрээхтии долгуйуо. С. Зверев
[Биһиги Урааҥхайдар] хайанан, тыанан, кэйээринэн тэнийдэхпит. Н. Лугинов
Туртас сыыйа хоту диэки тэнийэн иһэрэ бэлиэтэнэр. АЛА КК
6. көсп. Уоскуйан, холкутуйан сиҥҥэр түс; эттиин-сиинниин сэргэхсий. ☉ Становиться спокойным, успокаиваться; приходить в бодрое физическое состояние
[Мочоойоп] эрдэ туран, соруйан тэнийээри уонна бэҕэһээҥҥи аһааһын чаанын таһаараары, сатыы хааман, үлэлиир сиригэр …… кэлбитэ. Далан
Соноҕос хас да эргииргэ чугуҥнаан, бугуйталаан көрөн баран, кэнникинэн тэнийэн аттары улгумнук батыһан барда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Олус элбэҕи кэпсэтэн, бииртэн биир тахсан, уһаа-кэҥээ. ☉ Говорить о чём-л. очень долго, подробно, многословно, распространяться
Дьэ тэнийэн, дьон сэргэ олоҕун-дьаһаҕын бүтүннүү ырытан кэпсэтэн киирэн бараллар. Н. Якутскай
Дьүөгэтин кытта бэркэ тэнийэн ыаһахтаһа турар Октяны ытын өлөр саҥата соһутан тохтоппута. Далан
[Мөккүөр] улам кэҥээн, тэнийэн, ханнык эмэ биир түмүккэ кэлии улам уустугуран барбыта. В. Яковлев
Тулааһынап, кырдьыга, өр тэнийэн кэпсэтиэн баҕарбатаҕа. «ХС»
♦ Тириитэ тэнийэр — 1) этэ-сиинэ чэпчиир, эттиин-сиинниин сэргэхсийэр (хол., эрчиллэн, сүүрэн). ☉ Чувствовать лёгкость, приятную истому, бодрость в теле (напр., после физических нагрузок, бега)
Тириитэ тэнийиэр диэри, аҕылыы-аҕылыы төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ. Сэмээр Баһылай
Сүүрэн кэллэхпинэ, тириим тэнийэр, чэпчиибин. А. Шапошникова; 2) туохха эмэ сөп буолар, баҕата ханар, туохтан эмэ олус астынар. ☉ Чувствовать полное удовлетворение от чего-л.
Уоллаах аҕа бу киэһэ …… атах тэпсэн олорон, тириилэрэ тэнийиэр диэри сэһэргэстилэр. Болот Боотур
Пуд Ильич дьону кытта …… сэһэргэһэрин сөбүлүүр, онно кини үөрэр, …… тириитэ тэнийэр. Далан
Сынньана-сынньана, тириитэ тэнийиэр диэри аһаата. Н. Павлов. Этэ-хаана тэнийэр — эт-хаан өттүнэн сайдар. ☉ Развиваться физически
Оҕо ытаатаҕына этэ-хаана тэнийэр (өс хоһ.). Этхаан тэнийэн, эр-биир дайбаан, Эрэттэр охсон истилэр, …… Күөх хотуурдар күлүмнэстилэр. Дьуон Дьаҥылы
◊ Тэнийбит этии тыл үөр. — тутаах чилиэннэриттэн (туһаантан уонна кэпсиирэттэн) ураты биир эбэтэр хас да ойоҕос чилиэннээх этии. ☉ Распространённое предложение
Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии улахан быһаарыыга наадыйбат курдук. АНВ СТУ. Тэнийбэтэх этии тыл үөр. — ойоҕос чилиэнэ суох, тутаах эрэ чилиэннэрдээх этии. ☉ Нераспространённое предложение
Уруокка оҕолор …… тэнийбэтэх этиилэри тэнитэллэр уонна тэнийбит этиилэри тэнийбэтэх оҥороллор. ПНЕ СТ
ср. алт. тени ‘бродяжничать, скитаться’, п.-монг. тэний ‘растягиваться’

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов