разг. 1) чурбан, чурка (обрубок дерева); чурбааны хайыт= расколоть чурбан; 2) перен. чурбан (о глупом человеке). чурумчу 1) кольцо (прутяное, вдеваемое в нос быка); 2) петля (на носу несамоходного судна, через к-рую протягивают буксирный трос).

обрубок бревна, короткое бревно, чурбан; сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар погов. пока топор падает, бревно отдыхает.

1. аат. Чуурка, лэкэчэк. ☉ Чурбан, чурка (обрубок дерева)
   Чурбааны хайыт. ЯРС
2. даҕ. суолт. Мас акаары, хоҥ мэйии (киһи). ☉ Чурбан, глупец (о человеке). Туох чурбаан киһиний, тугу да өйдөөбөт

аат. Кыра дүлүҥ. ☉ Чурбан маленького размера
[Киһи] кыракый дүлүҥкэйгэ маар диэки хайыһан олорунан кэбистэ. Уустаах Избеков
Олбуор иһигэр сүөкэммит дүлүҥкэйдэри хайыта-хайыта саһааннаан барбыттара. Е. Неймохов

разрубать или распиливать дерево на короткие брёвна, чурбаны.

тыаһы үт. т. Туох эмэ (хол., халыҥ өстүөкүлэ, тоҥ чуурка) д э б игис бааччы быһа барар, хайдар тыаһа. ☉ Подражание сухому треску, который издаёт хрупкий предмет (напр., толстое стекло, мёрзлый чурбан), лопаясь, раскалываясь.

аат. Оһох эбэтэр кулуһун уота олох умуллан хаалбатын диэн уган кэбиһиллэр, уһуннук умайар кэлим үөл мас (хол., чөҥөчөк, дүлүҥ, төҥүргэс). ☉ Большой обрубок дерева, горящий долго и тем самым служащий для поддержания огня в камельке или костре (напр., пень, чурбан)
Түүн аайы уотугар уккунньах ууран, ол сылааһыгар утуйан тахсара. Далан
Буокай оҕонньор илиитин уккунньах уотугар сабыта туппахтыы олордо. А. Сыромятникова
Умуллан эрэр уккунньах уотугар сыраллан, утуйа сытар. «ХС»

1. аат.
2. Дүлүҥтэн быһан ылыл лыбыт лаппаҕар кылгас кэрчик. ☉ Ко роткий обрубок бревна, чурбан
   К ү н д э л э й , суон лэкэҕэ лаҕыччы олорон эрэн, сүгэнэн хардаҕастары хайытан а ҕ ы л ы ы р. «ХС»
   Бу дьоллоох Дьокуускай бы лыргы уулуссатыгар тэлгэммит мас лэкэ чээрэтэ. Н. Лугинов
3. балык. Муҥханы таһаарарга муҥха алын ситимнэрин баттыырга аналлаах төбөтүгэр балтыһахтыы туорайдаах ураҕас. ☉ Шест с поперечиной на конце, которым при вытягивании невода из проруби придавливают две нижние тетивы (бечевы), чтобы они сильно не поднимались.
4. даҕ. суолт., кэпс. Ордуга, эбиитэ суох. ☉ Составляющий ровный счёт чего-л., без излишков. Лэкэ икки эрэ мөһөөгү төлөөтө

аат. Отторго эбэтэр тиэйэргэ сөптөөх гына быһыллыбыт төгүрүк мас. ☉ Обрубок бревна, чурбан
Сытар дүлүҥ анныгар уу киирбэт (өс хоһ.). Оонньуур сир ортотугар тиит төрдүгэр дүлүҥ сытар. А. Софронов
Эһиил оттор маспытын күргүөмүнэн кэрдэн, дүлүҥ оҥорон бэлэмниэҕиҥ. М. Доҕордуурап
Дүлүҥү аҥаардас [ытаһата суох] сүгэнэн хайдах да кыайан хайытыаҥ суоҕа. «ХС»
◊ Дүлүҥ олох мас эргэр. - олорорго табыгастаах, төгүрүк кэтит сирэйдээх дүлүҥ. ☉ У якутов: обрубок широкого бревна, который служит в качестве стула, столярного стола
Тыһаҕас тириитин дүлүҥ олох маска сүллүгэстээн лигийэ олордо. Амма Аччыгыйа
Ампаар ааныгар уһанар дүлүҥ олох мас, ол аттыгар дэгэпчилэммит араас чороон, кытах, удьаа хамыйах. Суорун Омоллоон
Бүөтүр айа кэнтигин ылан уот иннинээҕи дүлүҥ олох маска олорон кэрдиистээн барда. Эрилик Эристиин. Дүлүҥ (хаһыы) тыы (оҥочо) эргэр. - суон дүлүҥү хаһан оҥоһуллубут тыы, оҥочо. ☉ Чёлн
Дүлүҥ тыыга олорон Соболоон аһыыр этэ. М. Тимофеев-Терешкин
Дүлүҥ оҥочотун адьас ыксатыгар долгуҥҥа дьааһык биэтэҥнии уста сылдьар эбит. ПНО. Сул дүлүҥ - хатырыга суох, сулламмыт дүлүҥ. ☉ Чурбан, очищенный от коры
Арыҥах маһы атыллаабатах, Сул дүлүҥү туораабатах кыыс үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сул дүлүҥ кырбас, чараас чыыппаан кэчигир, куобах тирии мөлбөс, эриэн ситии чиккэс. И. Гоголев
бур. нулэ

1. кэрт диэнтэн хай. аата. Мас кэрдиитэ.  Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев
   Ким көрбүт суолай, буруйа-аньыыта суох барахсаттары суута-сокуона суох кэрдиини. А. Сыромятникова
2. кэпс. Туох эмэ кэрдиистии кэрдиллибитэ, кэрдииһэ; туох эмэ кэрчигэ. ☉ Зарубка; обрубок, чурбан
   Баай тиит кэрдиитин курдук быччыҥнаах. ПЭК СЯЯ
   △ Туох эмэ кэрдиис курдук быһыыламмыта. ☉ Кэриэн айаҕы кэккэлэтэ туппут курдук кэрдии мырааннардаах эбит. Нор. ырыаһ.
3. Туох эмэ буолуохтаах, бүтүөхтээх кэмэ, муҥур уһуга. ☉ Время проявления, осуществления, завершения чего-л.; конечный срок, предел существования чего-л.
   Андаҕайабын Аан дайды бастаан айыллыбыт чааһынан, Кэнэҕэс кини эмиэ кэрдиитэ ситэринэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тус бэйэтин тыыннаах олоҕо муҥурданар кэрдии кэмин норуот сүрэҕиттэн сүппэт кэрэ айымньытынан муҥура суох кэҥэтэ силэйэн, көлүөнэлэр ортолоругар бииргэ олорсо сылдьарыгар кини кытаанахтык эрэнэр этэ. Амма Аччыгыйа
4. Туох эмэ иитэ-саҕата, кыраныыссата, быыһа. ☉ Пределы, границы чего-л.
   Киэҥэ биллибэт, кэрдиитэ көстүбэт кэтит сир буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
   Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
5. эргэр. Ойуун абааһылары үтэйэригэр, куту илдьибит үөрү эккирэтэригэр, айыылартан кут көрдөһө айанныырыгар тохтобулларын икки ардынааҕы айана уонна сынньанар тохтобуллара (итэҕэл быһыытынан, улуу ойуун оннук тоҕус кэрдиилээх буолара). ☉ Остановки или места отдыха шамана на долгом пути в погоне за чьей-л. душой, похищенной үөр-духом, или на пути, куда он отправляется, чтобы вымолить души детей у Айыы для кого-л. (по поверью, самый длинный путь великого шамана включает девять остановок)
   Дьахтар кутурук салайан, тоҕус кэрдииттэн үс кэрдиигэ нэһиилэ тахсан баран, ийэхара көлөһүнэ барыта түспүт, тулуйбатах. Саха фольк. Биир тоҥус ойууна: «…тоҕус кэрдиигэ тиийэн тургулланар киһи буолуохтаах, онон тоҕус кураахтаах дүҥүрү, тоҕус тоноҕостоох арбаҕаһы булуннаххытына сөп буолсу», — диэн барбыта. Болот Боотур
   ♦ Кэтэ кэрдии — бото болдьох диэн курдук (көр бото)