с. 1. (животного, птицы) чуучала (мончуук); 2. (пугало) чуучала, далла; огородное чучело оҕоруот даллата; 3. (о человеке) чуучала (киргэ-хорго буккуллубут, куһаҕан таҥастаах киһи).

с. 1. далла, чуучала (оҕоруоттан, садтан көтөрү үргүтэр он-оһук); 2. перен. куттабыл.

аат., эргэр. Ханнык эмэ кыыл, көтөр чуучалата (эмэгэт оҥостоллоро). ☉ Чучело животного или птицы (хранимое как талисман). Көтөр уонна сүүрэр харамайдар тугулҕахтара
ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’

аат. Кыыл, көтөр лабаалара суох көҥдөй көхсө. ☉ Туша, тушка животного, птицы (без конечностей)
Кутуруктарын арааран баран, бөдөҥ уонна орто көтөрдөр көҥкөлөрүн таҥнары ыйаан туран сүлээччилэр. АБН ЭТМС
Сиэгэн, үүс курдук кыыллар чуучалаларын оҥорорго көҥкөлөрүн кэминэн чэпчэки бэс хаптаһыны эбии каркаас тирэх буоларын курдук ылыллар. АБН ЭТМС

аат. Мас сымалата, дьүөкэт. ☉ Смола, дёготь
Туох эрэ чөчүө курдук хара, куһаҕан баҕайы сыттаах эми, суунар мыыланы хаалларбыт. Болот Боотур
Хатыҥ уутун чөчүөтэ Харах уутун санаппыта. Р. Баҕатаайыскай
Чуучалаҕа анаан уон түөрт көтөр арааһын, түөрт тыыннаах харамайы, …… хас даҕаны удьурҕайы, икки хатыҥ чөчүөтүн мусуойбутугар аҕаламмыт үлэ-хамнас элбии түстэ. ҮөАЧҮ

1. аат. Ол-бу көтөрү үргүтэргэ аналлаах киһи даллаҥныы турарын курдук оҥоһук; чуучала. ☉ Чучело для отпугивания птиц, пугало. Оҕуруот таһыгар далла туруорбуттар
2. даҕ. суолт. Кэтит, улахан. ☉ Широкий, большой
   Сүөһү үүрээччилэр далла отууларыттан таҕыстылар. И. Никифоров
   Далла сыарҕа соһоммун Доруобуйабын сиэппэппин. «Саха с.». [Хотой] далла кынатын салгыныттан куттаммыт чубуку оҕото букатын өлбүтүнэн ааҕынан тураахтыыра. А. Кривошапкин (тылб.)
   ◊ Далла мэндэйии - ох саанан сыал ытарга күрэхтэһии. ☉ Состязание в стрельбе из лука
   Эмээхсин саҥа ситэн эрэр Суор Бугдук диэн уолугар далла мэндэйиигэ Тыгын уолаттара бары кыайтарбыттар. БИГ ӨҮөС
   Биһиги эһигини көрсүспүччэ, күрэхтэһии тэрийэргэ ыҥырабыт: күөн көрсүһүүгэ, далла мэндэйиигэ. И. Данилов. Тэҥн. дал ытыһыы. Далла мэндэтиһии эргэр. - былыр икки бэргэн ытааччы бэйэ-бэйэлэрин ытыһыылара. ☉ В старину: стрельба двух метких стрелков из лука друг в друга
   Далла мэндэтиһиигэ биирдии эрэ оҕунан ытыһаллар, син аһарсаллар. Саха сэһ. I
   Далла ураһа көр ураһа. Далла ураһа дьиэлэниҥ, Холумтана суох отууланыҥ. Д. Говоров
   Далла ураһаттан Кучайа кыыс тахсан көрөн-истэн тырыбынайда. ИН ХБ

туохт.
1. Туох эмэ кэнниттэн, иһиттэн эбэтэр ортотуттан өҥөй, өҥөс гын, көһүн, көстөн кэл. ☉ Выглянуть, высунуться откуда-л. Арай биллэрик орон быыһын үрдүнэн оҕо сирэйэ аргыый быган кэллэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ биһиги сыппыт сирбититтэн киһи төбөтө быкта, киһи буолуо дуо, бөлүүн биһиги оҥорбут чуучалабыт. Т. Сметанин
Кэлин ыаллара уоскуталлар, Бэйэлэрин биллэрэллэр, Онтон-мантан дьоннор быгаллар, Кэҥээн, кэпсэтэн бараллар. Дьуон Дьаҥылы
2. Үүнэн таҕыс, сир үрдүгэр, кырсыгар көһүн (саҥа үүнэн эрэр от-мас туһунан). ☉ Взойти, всходить (о растениях)
Онно эппиттэр сүллэр этиҥнэр, Онон ааспыттар иэрийэр силлиэлэр, Улахан да халааннар устубуттар, Кэрэ чэчирдэр сиртэн быкпыттар. С. Данилов
Сотору халдьаайыга харалдьыктар тахсыахтара, онно маҥнайгы ньургуһуннар быгыахтара. С. Никифоров
Хаар хайдарын кытта Тимэх оттор быкпыттар. Баал Хабырыыс. Тэҥн. былтай
3. көсп. Туох эмэ кэнниттэн көстөн тур, туох эмэ иһиттэн көстө сырыт (тыыммат эттиктэр тустарынан). ☉ Выступать из-за чего-л., торчать из чего-л. (о неодушевленных предметах)
Хонук сиргэр бэрэмэдэй туолуор дылы Кыһыл эмэхтэ хаалаа, Саһылгын үрдүгэр уган тураҥҥын Кутуруга быга сылдьар гына Кыбыс-кытаанах гына тис. Саха фольк. Бэл диэтэр кырдьаҕас эмээхситтэр соҕуруу халлаан анныгар саҥардыы быган эрэр ыыстыйбыт хара былыт түгэҕин чарапчыланан көрөллөр. Эрилик Эристиин
Эмээхсин соһуйан, күөх луук адаарыйа быга сылдьар суумкатын мүччү ыһыктан кэбистэ. Л. Попов
4. көсп. Таҕыс, көһүн (халлаан сырдатааччыларын туһунан). ☉ Взойти, показаться (о небесных светилах)
Өлбөөркөй сарыаллаах дьэс ыйым — Үптэри эрэйбэт банаарым, Саатар, эн былыттан быкпаккын. Эллэй
Тымныы тыына халбарыйда, Былыттан быган мичик-мичик, Күнүм уота чаҕылыйда. Дьуон Дьаҥылы
5. көсп. Кэлбэт, сылдьыбат буол, кимнээххэ эрэ сылдьаргын тохтот (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Перестать ходить, приходить (в какое-л. место)
Дьэкиим, дьахтарыҥ тугу гынар, тоҕо хайаҕыт да быкпат буолан хааллыгыт, туохтан хоргуттугут? А. Софронов
Хас да хонук ааспыта. Ольга Александровна ити күннэргэ биирдэ да хонтуора диэки быкпатаҕа. Д. Таас
Оҕолононурууланан, бу дойдуга букатын быкпат буолан хааллыҥ дуу? Дойдугунсиргин умнан эрэҕин дуу? Далан

1. аат.
2. эргэр. Ала сылгы тириитинэн оҥоһуллубут, абааһыларга анаммыт кэрэх (чуучала). ☉ Чучело из шкуры лошади пегой масти, предназначенное духам.
3. Былыргы саха охсон тыаһатар муусукалыыр инструмена. Улахана түүтэ ыраастаммыт хас да инчэҕэй сүөһү тириититтэн маска тиирэн оҥоһуллубут былаайаҕынан охсон оонньонор. Кырата биир сүөһү тириититтэн төгүрүк дүҥүр курдук оҥоһуллар, ону тарбаҕынан охсон оонньонор. ☉ Древний якутский ритуальный ударный музыкальный инструмент
   Большой инструмент делали из нескольких сырых, очищенных от шерсти шкур домашних животных путём натягивания их на специальные столбы; играли на нём с помощью колотушек (былаайах). Маленький инструмент изготавливали из одной шкуры в виде круглого бубна, на котором играли пальцами. Ол күн сэрии буолбута, Халлааҥҥа нүһэр этиҥинэн Табык охсуллубута. П. Тобуруокап
   [Эркээни:] Табык дорҕоонноох тыаһын истэн, Сүрэҕим тулуппакка, бу тиийэн кэллим. И. Гоголев
   Табык тыаһа өлөргө-алдьанарга тыаһаан ааһар. Багдарыын Сүлбэ
   Быыстапкаҕа сылдьыбыт дьон саха музыкальнай инструменнарын: этигэн хомуһу, табыгы, кырыымпалары сэргии көрүөхтэрэ. «Кыым»
4. даҕ. суолт., фольк. Иччилээх, илбистээх; сэттээх, суостаах, дьулааннаах. ☉ Имеющий таинственную силу, внушающий страх; влекущий за собой кару
   Таллан таас оройу Таҥнары табыйсар, Табык илбиһэ оонньообут. П. Ойуунускай
   Моһоллоох ойуун айгыстан туран кэллэ: «Куһаҕан Ньукулай уола кэллэкэлээт, бу туох дьуон-дьаҥаат тойугу туойда, бу туох табык иирээнин тарта?» — дьон сирэйдэрин кэриччи көрдө. М. Доҕордуурап
   Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идэмэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор! Күннүк Уурастыырап
   Иһилигимтаһылыгым, Иэҕэлим-куоҕалым, Татай дьаҕай ырыабын, Табык дьаҕаан тойукпун! ТТИГ КХКК
   ◊ Табык холорук — сүүнэ улахан лаһырҕас-тардырҕас тыастаах, куһаҕаҥҥа түһэр дьулааннаах аан холорук. ☉ Чёрный вихрь наподобие смерча, торнадо, издающий оглушительный шум, треск, появляющийся, по поверью, в знак беды, смерти
   Табыйар хара ат обургу Таныытын хаһыҥыратан кэбиспитэ Табык холорук буолан Дьабыл үтүгэн түгэҕэр таҥнары ытыллан түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Өһүөҥ сууллуо сотору, Эрийиэ табык холорук. Р. Баҕатаайыскай
   [Пахом] сааһын тухары аар тайҕа табык холоругун түөһүнэн тэлэн, ардаҕын-хаарын санныгар сүгэн, …… кырдьар сааһыгар үүтээниттэн күннүктүү сылдьан кэбэҕэстик бултуйар. Н. Борисов
   ср. др.-тюрк. тапыҕ ‘служба, служение, услуга; служение, поклонение’, монг. тавиг ‘жертва; служба (в храме)’

туохт.
1. Туох эмэ элбэҕи быраҕаттаа, тамнаа, тох. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. Кукушкин …… эмискэччи тас таҥаһын устан ороҥҥо ыһан кэбиһээт, оһоххо иттэ барар. Амма Аччыгыйа
Маайа …… үргээбит отун ыһан баран ытыһын сотунна. Эрилик Эристиин
Сэбирдэхтээх хаппыт от сыатын хаарга ыспыттар ахан. Н. Борисов
△ Туох эмэ бэрээдэгин кэс, алдьат, үрэй, үрүө-тараа ыыт. ☉ Приводить что-л. в беспорядок, раскидывая, разбрасывая, растрёпывая
Баттаҕым күдэригин Тыал ыһара харса суохтук. И. Гоголев
Ол эн булуоҥ дуо? Хата, түөрэ чүүччэйэн, барыны бары кыладыапканы биир гына ыстыҥ ини. Далан
Ньукуу эмиэ кэннин хайыспыта: «Эмиэ баттаҕын ыспыт. Куйаас бөҕө. Сынньаныахха». «ХС»
2. Ибиир, бырдаҥалат, ыһыахтаа (хол., ууну). ☉ Разбрасывать капли, брызгать, окроплять
Буораҕы ууга суурайан ньирэйигэр иһэрпитэ, кириэһи сууйбут уунан эмиэ ыспыта. Ньирэй өлбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ыадаҕар былыттар ыаһыран, ыанньыйан, Ыаҕастаах уунан сир түөһүн ыстылар. Эллэй
Илиитин таһынан уутун ыһаат, …… тыраахтарын диэки суһаллык хааман сукулдьуйа турбута. Н. Габышев
Күөлгэ саба сырсан киирэн, ыаҕаһынан, чаанньыгынан, хортууһунан уу баһан таһааран, уокка ыстылар. «ХС»
3. Сиэмэни буорга биир-биир таммалатан түһэрэн олорт. ☉ Разбрасывая, заделывать семена в почву, сеять, сажать
Өрт уота сиэбит сиригэр уонча сыл буолан баран моонньоҕон уга бытыгырыыр. Ким да ыспатаҕын, үүннэрбэтэҕин үрдүнэн. Далан
Сииктээх сири тиэрэн Толуу бөдөҥ сиэмэни ыстаххына, — Ылыаҥ үрдүк үүнүүнү. А. Абаҕыыныскай
Төҥкөйөн буору хам тутан көрбүтэ — ыһарга сөп буолбут эбит. П. Егоров
Сиэмэ бөҕөнү сиэйэлкэнэн ыспыттара сириэдийэ үүннэ. Нор. ырыаһ. Бааһына, сэрэйбит курдук, кырдал өттө адьас куурбут
Сибилигин да ыспытынан бар. «ХС»
4. Тугу эмэ чаас-чааһынан араартаа, үрэй (өрөмүөннээри эбэтэр алдьатан). ☉ Разъединять, разбирать что-л. на составные части (в целях ремонта, разрушения). Массыынатын ыһан туруорар
□ [Тайах чуучалатын] ыһан көрбүттэрэ — быһыытын-таһаатын үтүгүннэрэр мас каркааска тиирэ тардыллыбыт этэ. ВПВ ИК
5. көсп. Тугу эмэ (хол., билиини, сонуну) киэҥник тарҕат, биллэр. ☉ Делать известным, доступным многим (напр., знания), доводить до сведения многих (напр., слухи, известия), распространять
Үтүө сигилигин …… Сылдьыбыт ыалым аайы Ырыа гынан ыһыам. Саха фольк. Некрасов «өйдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи» бар дьоҥҥо ыһарга ыҥырар. Амма Аччыгыйа
Санаабытын салгыҥҥа ыһа сылдьар, билбитин биэс сиргэ тарҕатар киһи буолбатах. И. Федосеев
Дьэ, маннык түҥкэтэх сиргэ билиини-көрүүнү ыһа сүүрбэ саастаах Василий Иванович кэлбитэ. «ХС»
6. көсп. Хойуутук төрөө-үөскээ, олус элбээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Заводиться в большом количестве, размножаться, плодиться (напр., о насекомых)
Быт бөҕө ыста, Кумаар бөҕө тутта, Кир бөҕө сиэтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тууһу бэрэмэдэйтэн ылаҥҥын, иһэ ыраастаныллыбыт куһу тууһаан ис. Бачча итиигэ имирэн хаалыа, сахсырҕа ыһыа. Далан
Сиик, таммах тэллэйдээх Кур эмэх өһүөҕэ Үрүҥ үөн ыһара, Хончоҥнуу сыылара. С. Васильев
Илиим устун кыһыл ымынах ыһан кэбиспит. Хомус Уйбаан
7. көсп. Туох эмэ олохтоммут бэрээдэгин, хаамыытын кэс, тохтот. ☉ Нарушать установленный порядок, прекращать ход, течение чего-л., срывать что-л. Горбачёв Сэбиэскэй Сойууһу аҕыйах сыл иһигэр ыһан кэбиспит үтүөлээх үһү. ЭКС АА
Баайдар …… мунньаҕы ыһан кэбиһэн бараннар, уһун түүнү быһа дьону кэрийэ сылдьаннар, хоп тылларыгар киллэрэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Уочараты ыһаайаҕыт, оргууй үмүөрүһүҥ! «ХС». Клавдия Константиновна олоҕун аргыһын сүтэрэр хомолтолоох, аһыылаах кэмигэр, аҕалара сөбүлээн дьарыктаммыт дьарыгын ыһарга санаата буолбатаҕа. «Саха с.»
8. көсп. Тугу эмэ (хол., харчыны) буоларга-буолбакка, толкуйа суох, мээнэмээнэ бараа, ыскайдаа. ☉ Тратить бездумно в большом количестве, проматывать (напр., деньги)
Эн этэргинэн, баайбытын барытын киһиэхэ ыһан баран, бэйэбит халлааҥҥа айахпытын атыыһыкпыт дии. А. Софронов
Маннык баҕайыга ким ойох кэлэ тардар үһүө: баайын, үбүн сылдьыбыт сирин аайы ыһан кэбиһэр киһиэхэ. Н. Неустроев
Үстүү сүүһү ыһар үбэ суох киһибин мин. Амма Аччыгыйа
♦ Буор ыспат — саба тутуллубат, кистэммэт, умнуллубат, өтөрүнэн син биир өтөн, биллэн тахсыаҕа. ☉ Не поддаваться чьему-л. негативному влиянию, быть непотопляемым, проявляться, выступать, несмотря ни на что (букв. не засыпать землёй)
Норуот күүһүгэр буор ыспат (өс хоһ.). Туруммут норуот Буор ыспат сүдү күүһүгэр Сүрбүн баттатан Сөҥөн тураммын, Улуу дойдубун санааммын күлүм гынабын. С. Данилов
«Сэрии үрдүнэн буор ыспат» диэн саха өһүн хоһооно баар. Бар дьон, биһиги бары, санаабытын түмэммит, бэйэбит былааспытын көмүскээтэхпитинэ, биһигини ким да, туох да кыайыа суоҕа. Амма Аччыгыйа
Итии уунан саба ыспыт курдук — тымныы уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Иванов …… этэтэ бүтүннүү, итии уунан саба ыспыт курдук, дьырылаата. М. Доҕордуурап. Күдэҥҥэ ыс — сир үрдүттэн суох оҥор, букатыннаахтык эс, мэлит, күдэҥҥэ көтүт. ☉ Уничтожить бесследно, стереть с лица земли, изжить, истребить
Өстөөҕүҥ өлүгүн Күдэҥҥэ ыһаргар, Баай-фашист баандатын барыыргар — Туох да күүс эйигин туппатын, Туох да күүс иннигин ылбатын! Эллэй
Муспуту күдэҥҥэ ыһаары Муос, туйах тоһуйа көрсөҕүн. А. Чугунов
Күн-ый (ый-күн) ыһыаҕын (ыһыаҕа гынан) ыс — ый-күн (күный) ыһыаҕа гын (оҥор) диэн курдук (көр ый-күн). [Чаарчахаан Моҕуһу] этин эттээн күн-ый ыһыаҕа гынан ыһан кэбиспит. Саха фольк. Көтөр-сүүрэр Көҥсүгэ оҥордо, Ый-күн ыһыаҕа ыста. П. Ойуунускай
Тыалга быраҕар (ыһар) көр тыал. [Туоскун — Оҕотоойопко:] Мин тылбын тыалга ыспаппын билэр буолуохтаахтар. Софр. Данилов
Тыл да аҥаарын Тыалга ыһаайаҕын! П. Тобуруокап
Тымныы уунан саба ыспыт курдук — <тымныы> уунан саба ыстарбыттыы (саба ыстарбыт курдук) диэн курдук (көр уу I). Ону истэн Өкүүсэ сык гына түстэ. Эт-этэ барыта тымныы уунан саба ыспыт курдук буолла. Эрилик Эристиин. Ыһар буор (кумах) курдук (кэриэтэ) — олус, ыһыллар элбэх, дэлэй. ☉ соотв. как грязи
Хараан түүннэргэ бырдах, ыһар буор курдук, хойдор. Н. Заболоцкай
Куобах куруутун баар булка киирсибэт. Эмискэ ыһар буор курдук үөскээн элбээн-дэлэйэн ылар. С. Юмшанов
Мэйиктэр олус диэн киэҥ сиринэн тайаан тарҕаммыттар, ыһар кумах кэриэтэ үксээбиттэр. Багдарыын Сүлбэ. Ытык ыс — эргэр. 1) улаханнык ыалдьыбыт киһи туһугар көрдөһөн сүөһү хаанын өлбүт сылгы үрдүгэр ыс. ☉ Обрызгивать кровью скота конную скотину, умерщвлённую в качестве жертвы духам за душу больного
Ньоҕурук иирээн төрдүгэр ытык ыспыта — чоккуруос харахтаах кыһыл буулур биэни арбаабыта. Күннүк Уурастыырап; 2) кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык, убаастабыллаахтык сыһыаннас. ☉ Уважительно относиться к кому-л. [Маайака:] Биэлэйдэр диигит, үөдэн сах диигит дуу, арай олор кэллиннэр, миэхэ ытык ыһыахтара үһү дуо? А
Софронов. Илиилэрин иһигэр киллэрдэхтэринэ, ытык ыспаттара биллэр. «ХС»
◊ Бурдугу ыс көр бурдук
Былыр сахаҕа бурдугу ыстара биэрдэхтэринэ, киһи өлөр аһа буолуо диэннэр, кистээн буорга көмөн баран, үүммэтэ диир сурахтаахтара. Амма Аччыгыйа
Бурдугу ыспыппыт — Үүммүт да үүммүт. Эллэй. Саба ыс — олус хойуутук үөскээ (хол., үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве, плодиться (напр., о насекомых)
Аат харата суккураан, Уолан бардылар көлүкэлэр, Дөлүһүөн хатыыта бэл хатта, Түүлээх үөн саба ыста. Р. Баҕатаайыскай. Ыһар массыына — сиэмэни уонна уоҕурдууну ыһан тарҕатарга аналлаах тыа хаһаайыстыбатыгар туттуллар массыына. ☉ Сельскохозяйственная машина для посева семян и внесения удобрений в почву, сеялка
Улахан бөһүөлэк ортотугар …… Ыһар массыына дьардьамата Ырыттан, Үрэллэн тураахтаата. С. Васильев
Ыһыах ыс көр ыһыах. Сайыҥҥы уйгуну-быйаҥы көрсө сахаларга ыһыах ыһан бырааһынньыктыыр үгэс баар. Саха фольк. Маннык үчүгэй кэм эргиллибитин кэннэ хайдах ыһыах ыспат буолуохпутуй?! С. Никифоров. Билиҥҥи сахалар саныылларынан, Эллэй Боотур аан бастаан ыһыах ыспыта. ВВЕ СТИ
ср. др.-тюрк. сач, чеч, йас ‘сыпать, рассеивать, разбрасывать’