килбэһий диэнтэн дьаһ
туһ. [Эллэммит тимирдэри] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
Нехлюдов …… Неваҕа сылдьар оҥочолор, борохуоттар килбэһитэ дьэрэлиппит эрэһэ долгуннарын одуулаһан, кэҥээбитинэн барда. Л. Толстой (тылб.)

чуҥкунаа диэнтэн холб. туһ. [Кыһын] Тоҥортолоон чуҥкунатан, Хаһыҥынан хаарыйбахтаан …… Буолунайдык күннээтэ. Күннүк Уурастыырап
Оһол очуостара Уһуутаан чуҥкунаттылар, Илбис хайалара Иһиирэн чыскыттылар. П. Ядрихинскай
Улахан уот сандаара түһэрин кытта киһини дөйүтэр, кулгааҕы чуҥкунатар этиҥ ньиргийэ түстэ. Л. Толстой (тылб.)

эргичиҥнээ диэнтэн тиэт
көрүҥ. Вася кинини сүтэрэн, ол-бу диэки эргичиҥнээмэхтээн баран, хантас гынна да, сүр сытыытык иһиирэн чыскытта. Амма Аччыгыйа
Сергей түһэрим дуу түспэтим дуу диэн саарбаҕалаабыттыы эргичиҥнээмэхтээтэ. В. Гаврильева
Эргичиҥнээмэхтээн иһэн, син утуйдум быһыылаах. БХ Иэ

только мн. сыпсы, кытаҕас, чыскы; сахарные щипцы саахар чыскыта.

сытыы сыҥаахтаах чыскы (уһун синньигэс суптугур сынаахтаах электромонтажнай эбэтэр слесарнай үлэлэргэ туттуллар илии чыскыта.)

сущ
чыс кутуйах, хонуу күтэрэ

туохт.
1. Тылгын тиискэр даҕайан, уоскун хамсатан хатан тыаһы таһаар. ☉ Издавать свист, свистеть
Уҥа тыа иһигэр киһи иһиирэр, кыыс тохтуур. А. Софронов
Хантас гынна да, сүр сытыытык иһиирэн чыскытта. Амма Аччыгыйа
Степа хомойбуттуу иһиирэн кэбиһэр, хаарынан баҕананы быраҕар. Далан
2. Салгыны күүскэ хайа солоон хатан тыаһы таһаар. ☉ Промчаться, пролететь со свистом, просвистеть
Оҕолор үрдүлэринэн, ойоҕосторунан буулдьалар иһиирэн ааһыталыыллар. Н. Якутскай
Тымпыалыкы үрдүгэр эмиэ хара суор кыламмыта. Ону кытта тэҥҥэ дапсылар тыастара лабырҕаспыттара, оноҕосторо иһиирбиттэрэ. Далан
Тымныы эрэ тыһыргыыр, холорук эрэ сөрүүр, тыал эрэ иһиирэр. Күндэ
Сып-сытыы биилээх сааскалар кылбаҥныыллар, иһиирэн кыһыгыраталлар. Эрилик Эристиин

дэгиттэр чыскы, пассатиж (синньигэс туруупканы, мууптаны, ньииппэли о. д. а. кууһа хам тутар сынаахтаах, сыҥаахтарын кэтэҕэр боробулуоханы хатыйа быһа баттыырдаах, угун төбөтө биинтэ эрийэр, тобулу анньар (отвертка, дырокол) оҥоһуулаах дэгиттэр туһаныллар илии чыскыта.)

1. аал диэнтэн дьаһ. туһ. Санааҕа ылларар игиинэн аалларар кэриэтэ (өс хоһ.). [Эллэммит тимири] Биир аалларан килбэһитэр, Иккис үүттэтэн чыскытар. С. Васильев
2. Аалар курдук бытааннык сыылларан айаннаа (нэс көлө айанын туһунан). ☉ Ехать очень медленно (обычно о лошади, быке)
   Кини тойонун тэлиэгэҕэ олордон баран, аргыый айаннаан аалларан испит. Н. Заболоцкай
   Василий Данилов түөрт ырыган оҕуһунан от тиэйэ аалларда. А. Кривошапкин (тылб.)
3. көсп. Дьарҕа буолбут, куруук ыалдьар ыарыыттан эрэйдэн. ☉ Страдать застарелой, хронической болезнью
   Ол кыһыныгар ойоҕостотон ыалдьыбытым, онтон ыла сэллик өлүү буолан аалларан ыалдьа сылдьыбытым. Күндэ
   [Ийэлэр] оҕолоро аһааҕыран Ыарыйдаҕына аһынаннар Түүн ытыыллар... Аалларан бэйэлэрэ ыалдьаахтыыллар. Онтон төрүт кыһамматтар. И. Гоголев
   Аҕам уруккута буолбатах, хараҕа-көһө мөлтөөн, онуоха эбиитин аалларан ыалдьар буолан күн-түүн кырдьан иһэргэ дылы. С. Тумат
4. көсп. Ааспат-арахпат ыар санааҕа эмнэр; ханнык эрэ ааспат санааҕа ыллар. ☉ Постоянно страдать от тяжелых дум; иметь неотвязчивые мысли
   Санаатыгар аалларан аанньа утуйбат, аанньа аһаабат-сиэбэт буолан биллэ хоттордо, көтөхтөрдө. Далан
   Аркадий уол муҥнаах, дьэбиҥҥэ сиэтэр тимирдии, сүрэҕин санааҕа аалларар. Р. Баҕатаайыскай
   Сергей итинник иһигэр уруккуттан ааллара сылдьыбыт боппуруоһа бүгүн кэлэн сааһыланан, олоҕун булбутуттан эмиэ да соһуйа, эмиэ да үөрэ санаата. В. Яковлев
   ♦ Хараҕын аалларар — кими, тугу эрэ куруук абааһы көрөр, көрө-билэ сылдьан кыйаханар, абарар (хол., ордугурҕаан, иҥсэрэн). ☉ Постоянно раздражаться, досадовать при виде кого-чего-л. (напр., от зависти, неприязни)
   «Эмиэ мин баайбар хараҕын аалларда!»— Харытыана хаһыытыы түһэр. «Баайы миэхэ таҥара биэрбитэ». Амма Аччыгыйа
   Ити уонча сүөһүлээхпин, онно хараххытын аалларан эрдэххит дии! Н. Якутскай
   Сир көхсө киэҥ, хараххын аалларыах буоллаххына, атын да оройуоҥҥа халбарыйыллыа! Р. Баҕатаайыскай

1. хамсаа диэнтэн дьаһ. туһ. Онтон талахпын туох эрэ тардыалаан, хамсатарга дылы гынна. Суорун Омоллоон
   От тиэйээччи атын муоһатын хамсатта, иһиирэн чыскытта. М. Доҕордуурап
   Мин хонон турдаҕым аайы үтүөрэ быһыытыйан истим, илиибин, атахпын көҥүл хамсатар буоллум. А. Бэрияк
2. Төрүүрүҥ чугаһаан, искэр оҕоҥ хамсыыр буол (ынах туһунан). ☉ Шевелиться, двигаться (о детёныше коровы при близком отёле)
   [Дьахталлар] Хайа эмэ ынахпыт Хамсатаарай, баҕар, диэннэр, Кистии-саба сылдьаннар, Кэтиирманыыр буоллулар. Күннүк Уурастыырап
   [Бургунас] сааскы Ньукуолун саҕана төрүөхтээх. Билигин хамсата сылдьар. И. Гоголев
   Мотуруона уолун дьиэҕэ хаалларан баран, төрөөрү хамсата турар ынаҕын көрө тахсыбыт. ВЕФ СХ
   ♦ Айаххын хамсат көр айах I
   Сэниэтэ эбин, айаххын хамсат, ааспыккын аһар! П. Тобуруокап
   Орулҕанын хамсат көр орулҕан. Орулҕаммын хамсатта. ПЭК СЯЯ
   Тарбаҕын да хамсатан көрбөт көр тарбах. Бэйэҥ тахсан соруйуоххар диэри тарбаҕын да хамсатан көрбөт. «ХС»
   Санааҕын хамсатыма көр санаа II. Айан олус эрэйдээх, ону тулуйбакка үгүстэр төннүбүттэрэ, оттон кини санаатын хамсаппатаҕа. А. Сыромятникова
   Дьоҥҥо ытыктанар, туһалаах идэҕэ үөрэниэҥ. Атыҥҥа олох ыытыам суоҕа, санааҕын хамсатыма даҕаны. М. Попов
   Уйулҕатын хамсат көр уйулҕа. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
   Ити кэпсээн Николай уйулҕатын хамсаппыта. А. Сыромятникова
   Уу долгуратын хамсаппат киһи көр долгура. Уу долгуратын хамсаппат, күөх оту тосту үктээбэт киһи. Өксөкүлээх Өлөксөй. Хара маһы хамсатар түөлбэ. — кэлэ-бара сатыыр, тугу да гынара суох буолар, тэһийэ сатыыр. ☉ Испытывать тягостное, томительное чувство от безделья; изнывать от безделья, нудиться
   Ылымына, хара маһы хамсата олорор тойоҥҥо биир да киһи күндүтүк көһүннэ. М. Доҕордуурап
   ◊ Кымыс хамсатар көр кымыс I
   «Оо, Баай Хара-Хаан обургу кымыс хамсатарын хатыҥ маһынан оҥосторо буолуо диэбитим, удаҕан дьахтар хамсатардаах буолар эбит дуу!» — диир [Оноҕочоон Чоохоон]. Суорун Омоллоон
   [Туос көҥкөлөй] симиир айаҕар олордон кымыһы хамсатарга аналлаах. НБФМУу СОБ. Ойдуо уопсай оҥоһуута кымыс хамсатарга маарынныыр. ЧАИ СБМИ. Хамсатар күүс үрдүк. — туохха эмэ (хол., айар үлэҕэ) күүрээнниир, өрө күүрдэр, көҕүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Движущая вдохновляющая сила
   Былыргы саха айар үлэтин хамсатар күүһүнэн айылҕаны кытары быстыспат ситимэ, итэҕэлэ, өбүгэлэрин утумнааһына буолара. АЭ ӨӨКХ
   Үлэҕэ муҥутуур үрдүк көрдөрүүнү ситиһэргэ дьулуур — улахан хамсатар күүс. «Кыым»
   Хайа да дьыала хамсатар күүһүнэн киһи буолар. «Чолбон»