лыглай диэн курдук
Лыглаллыбыт б ы һ ы ы л а а х , Лаҥкынастай саҥалаах Таҥараны сырдатар далбарайым Талах үрдүгэр олорон Лаҥкыначчы, сырылаччы ыллаатаҕына, Таҥара чахчы сырдаата. Саха нар. ыр. I
Хоноһуйан иһэр Хоҥор хаасчаантан Лыглаллан олорон Лыглык ыйытта. М. Ефимов

сыһ. Түрдэстэр гына, түүрэ. ☉ Так, чтобы вздыбилось, сморщилось, собралось в складки
Теплоход ыраас ууну түрдэһиннэри үтүрүйэн, ыстаал быччыҥнарын сырылаччы тыылыннарбахтыыр. А. Фёдоров
Кини, хойуу хааһын түрдэһиннэри соҕус туттан баран, сыарҕаҕа олордо. Н. Заболоцкай
Агафья Михайловна сирэйин түрдэһиннэри туттар. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Мөлбөркөй буола хойун, бөлүөс (хол., үүт аһыйан, туох эмэ итии сойон, тоҥон). ☉ Свертываться, сгущаться в результате скисания или застывания (напр., о молоке, студне и т. д.)
Сайын ийэ барахсан, Сырылаччы сыдьаайан, Бүтэй куйаас обургу Бүүрүк кэрии тыалары Бөлөнүйбүт үүт курдук Бүрүйээхтээн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Мэктиэтигэр, Бэл, салгын бэйэтэ, Бөлөнүйэ тоҥон, Бөҕүөрбүккэ дылы. П. Тобуруокап
2. көсп., кэпс. Уой-тот, төлөһүй. ☉ Полнеть, поправляться (о человеке)
«Тоҕо бу бардамҥыный, хайа сир уутугар бачча бөлөнүйдүҥ?!» — Атласов атыыһыт ахсарбатах курдук дьабадьыта хамсаата. А. Сыромятникова

тыаһы үт. туохт. Биир күрүс бүтэйдик сырылаччы титирэстиир курдук дьир-дьир тыаһаа (хол., мотуорунан үлэлиир туох эмэ тимир тэрил туһунан). ☉ Мягко и глухо стрекотать, издавать вибрирующий звук (о металлическом предмете)
Юра, хаһыыра түһээт, хара аты кымньыылыыр. Хотуур эрбиитэ дьирдьигинии түһэр. А. Федоров. Мотуор дьирдьигинии түстэ, массыына икки өттүнэн иҥнэҥнии-иҥнэҥнии суол оҥхойдоругар түһэн ыла-ыла, иннин диэки дьулуруйда. ПН ДЫ
Үс уһун хотуур дьирдьигинии тыаһаан, кылааннаах кыыл түүтүн курдук хойуу оту ньимсиритэ биэрэллэр. «ХС»

1. аат. Уот, итии күүскэ суоһааһына, суостаахтык тыгыыта. ☉ Жар (напр., огня), зной (напр., солнца). Күн уотун сыралҕана. Уот сыралҕана
   □ Сымала уотун Сыралҕанын курдук Сылаас паарынан Сырылаччы тыынна. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бу балаҕаҥҥа …… күн сыралҕаныттан куотан, сылгылар сөрүөстэллэр. И. Федосеев
2. даҕ. суолт. Олус итии, куйаас. ☉ Невыносимо жаркий, палящий. Сыралҕан куйаас. Сыралҕан итии
   □ Сыралҕан куйаас сыламнаабыт. П. Ойуунускай
   Абытай куйааска Ырбаахы кэппэккэ, Сыралҕан уот эппин Сиритэ сиир этэ. Н. Степанов

аат.
1. эргэр. Көмүлүөк иһинээҕи, оттуллар өттө. ☉ Внутренняя (для топки) часть камелька (якутской печи)
Буруо олох көстүбэккэ, оһох хабаҕалынан тахсан барар эбит. Болот Боотур
Саҥардыы сыбаммыт көмүлүөк оһох хабаҕалыгар куурбут мас бачыгыраччы умайар. И. Гоголев
Тиэтэйбиттии туттан-хаптан туран, оһоҕун хабаҕалын толору хардаҕаһы симнэ. Р. Кулаковскай
2. Туох эмэ оройо, чыпчаала. ☉ Самая высокая часть чего-л., вершина
Сарсыарда халлаан Хара улар Хабаҕалын түүтүнүү Күрэҥсийэн барда. П. Тобуруокап
Суһурҕаччы сапсынан Суор суксуйан ааһар, Халлаан хабаҕалынан Халаахтыы хаһыырар. К. Туйаарыскай
Күн соҕуруу халлаан хабаҕалыгар хатанан, төбөбүт оройун сыралҕан сылааһынан сырылаччы салаабыта. «ХС»
ср. тюрк. кабак, камах ‘передняя часть’

туохт.
1. Тилэри астанан, муҥутаан бус (үүнээйи аһын туорааҕын этэргэ). ☉ Наливаться, созревать (о плодах и зерне)
Саргылаах хадыһалар Саарба кыыл Самыытын түүтүн курдук Саарыгыран бардылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бурдук туорааҕа буһуутун үс кэмҥэ араараллар: үүттүйэ эбэтэр күөх алаҥхара, буоскатыйа эбэтэр саһара уонна ситэри эбэтэр кытаата (саарыгыра) буһуу. СОТ
2. көсп. Толору эттэн-сииннэн, модьураа, баараҕадый. ☉ Стать ядрёным; раздобреть
Били ыыс араҕас буола саарыгыра уойбутуттан туох да хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан
Холоонноох доҕору булунаары этэ-сиинэ ис-иһиттэн саарыгырбыт, иэйиилээхтик имэҥирбит. Н. Борисов
3. көсп. Сит-хот, муҥутаа. ☉ Достигать высшей степени своего развития, быть, находиться в самом разгаре (напр., о лете)
Сыралҕан куйааһынан сырылаччы тыына сайаҕас сайын саарыгырарын кытта аныгы Лоҥкуудаҕа айар-тутар үлэ өрө күүрдэ. М. Доҕордуурап

1. даҕ.
2. Билиҥҥи кэмҥэ сыһыаннаах, билиҥҥи. ☉ Относящийся к настоящему моменту, нынешний
   Аныгы бириэмэ сокуона, былаас былдьаһыытын сокуона биллэххэ да оннук, көрдөххө да оннук. П. Ойуунускай
   Дьэ бу аныгы үйэни көрөн кээс, оҕонньоор. С. Ефремов
3. Туох эмэ кэнниттэн быһаччы кэлэр, буолар. ☉ Следующий, наступающий после чего-л., будущий
   «Тарбыт көҕүрээн хаалбыт, аныгы мээрэйгэ тойон кыайара буолуо», — диэн дьахтар Болокко сибигинэйдэ. Н. Заболоцкай
   «Балыыҥкалаама, гражданин! Эбэтэр билиэттэ ыл, эбэтэр аныгы тохтобулга таҕыс!» — кондуктор кыыс куолаһа үрдээн барда. Амма Аччыгыйа
   Аныгы кэлиибэр разведка туһунан хайаан да тугу эмэ билэр буолуохтаахпын. Т. Сметанин
4. Үрдүк сайдыылаах, бэйэтин үйэтин таһымыгар турар. ☉ Стоящий на уровне своего времени, неотсталый, современный
   Сыралҕан куйааһынан сырылаччы тыына, сайаҕас сайын саарыгырарын кытта, аныгы Лоҥкуудаҕа айар, тутар үлэ өрө күүрдэ. М. Доҕордуурап
5. аат суолт. Сибилигин туох буола турара, дьиҥ билиҥҥи кэм. ☉ Современность
   Кини [Өрүүнэ] биһикки таптаһан сэһэргэһэбит, иккиэн кыратык да иллэҥ эрэ буолларбыт былыргыны, аныгыны түөһэн тахсабыт. А. Бэрияк
   Оттон Чүөчээски наар аныгыны, оскуоланы, оонньууну, колхуоһу, пионердары кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Бу киһи ыатардаххын аата Былыт саппыт былыргытын? Наар ааспыты ахтыы туох аатай. Ким ыллыай аныгыбытын?! Баал Хабырыыс

аат.
1. Кыра тырыыҥка. ☉ Мелкая лучина
Тыҥкырай курдук тыллаах итиччэ кыра, быһах угун аҥаарын саҕа иэҕии тэрил [хомус], күн толбонун ырыатынан ыһыахтанан, бар дьон кутун кууста. К. Уткин
2. булт. Чааркаан тэптиргэтэ уурулларыгар аналлаах синньигэс сытыары мас тоһоҕоһо. ☉ Тонкая горизонтальная палочка в капкане на мелких зверей (чааркаан), на которой вертикально устанавливается сторожок
«Көр, бу тыҥкырайын үктэлигэр таарыйдар эрэ, төлө барар гына иитэр куолута», — аҕам чааркааны хайдах иитэргэ миигин үөрэтэр. Н. Якутскай
Айа холоруга — айаны тардан иитэр кэрдиистээх сүрүн мас, киниэхэ элбэрээк уонна тыҥкырай диэннэр холбоноллор. СНЕ ӨОДь
Хаар саба түһэн кэбиһиэ диэтэҕинэ, чааркаанын тыҥкырайыгар хос боробулуоха бүтэйи оҥорор, оччоҕо хаар чааркаан айаҕын бүөлээн кэбиспэт, булда киирдэ да син биир эстэр. «Кыым»
3. бот. Сибэккитэ үүнэр сирэ саптыҥы биитэр розеткалыы быһыылаах, төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх биир эбэтэр элбэх сыллаах үүнээйи. ☉ Проломник (вид растения)
Дыгдаллыбыт быһыылаах, Лыҥкынастай саҥалаах Тыҥы хатарар чыычааҕым Тыҥкырай отум үрдүгэр олорон Лыҥкыначчы, сырылаччы ыллаата. Саха нар. ыр. I
Ол дьүһүннээх бурдуктара эмиэ тыҥкырай от буолан хаалар дуу? А. Сыромятникова
Тыҥкырай от уһуктаах төбөтүттэн аһа тохтон, сэбирдэхтэрэ саһаран, чарчыйан барбыттар. М. Шолохов (тылб.)

туохт.
1. Дириҥник тыыныталаан, искиттэн уһун-уһуннук салгынна үрэн таһаарталаа (хол., ыалдьан). ☉ Тяжело вздыхая, делать продолжительный выдох (напр., от боли)
Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр, биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
[Токоно оҕонньор] Хамсатын хаһан хачыгыратта, Уохтаах табаҕы уурунан, Убаҕас унаар буруону Уһууран таһаарда. С. Васильев
Яков кыайан утуйбата, хата, мөхсөн, уһууран, оронугар эргийбэхтээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
2. Буруонан биитэр итиинэн оргуйа олор, сырылаччы үр. ☉ Обдавать паром, жаром
Уот хараҥа халлааны иҥсэлээхтик салаамахтаан, уһуура турда. Софр. Данилов
[Эһэ] бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сытырҕалаан көрдө, уотунан-күөһүнэн уһууруо, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Бронепоезд субу кэлбит, сурдургуур, бурдургуур, уһуурар. Д. Кустуров
3. Үрэр курдук уһуутуур тыаһы таһаар (хол., тыал). ☉ Поднять гудящий шум (напр., о ветре)
Халыан холорук хаһыыран, Хаҥыл биһикпин хачайдаабыта, Омуннаах буурҕа уһууран, Оттоох уйабын бигээбитэ. С. Васильев
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар буолар эбит. А. Сыромятникова
Кыыдааннаах тымныынан хаарыйан Бусхаат тыал уһуура да турдун — Ийэлии итиитик айхаллаан Көрсүөҕэ хотугу мин дойдум! П. Ламутскай (тылб.)
◊ <Кутаа уотунан> өрө уһуур — күлүбүрүү умайа-умайа өрө көтөн таҕыс. ☉ Полыхая, взвиться, взметнуться вверх (о пламени)
Маҥнай Везувий үрдүнэн хара буруо халлааҥҥа тиийэ өрө уһууран тахсыбыта. Н. Якутскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда, онтон эмискэ иһиттэн сүүнэ улахан кыһыл төлөн өрө уһууран таҕыста. И. Никифоров
Аракыаталар тыаһаанууһаан, уот оноҕос буола өрө уһууран, хараҥа халлааҥҥа өрө харбаһан тахсаллара. И. Федосеев
[Кыргыһыы кэмигэр] кутаа уотунан өрө уһууран, дьиэлэр сууллаллара, тыас-уус, буулдьалар быысталы биэрбэккэ чыыбыгырас тыастарыгар киһи арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк
ср. тюрк. уч ‘парить’