эҕий диэнтэн арыт
көстүү. Куолаһа чөллөркөйө, этэрэ ууһа, хааман эҕилдьийэрэ эрчимнээҕэ түһүлгэҕэ киириэ да суоҕу угуйар күүстээҕэ. Хомус Уйбаан

тыаһы үт. туохт. Хатаннык дьиэрэччи тардан ыллаа, дьиэрэһит. ☉ Заливаться, петь пронзительно громко с переливами
Чөллөркөй куолаһынан икки өттүгэр аргыый аҕай иэҕэҥниииэҕэҥнии, ыллаан кулурдан киирэн барда. ДАЛ УуУоО

туохт. Биир кэм улаханнык, холкутук саҥар, туой. ☉ Говорить, петь ровно, свободно, громко
Оҕонньор этэн-тыынан доллоһутта. Амма Аччыгыйа
Настаа Слепцова быар куустан туран ыллаан доллоһутта. Н. Габышев
Гавриил чөллөркөй киэҥ-куоҥ куолаһынан сахалыы «дьээ-буо» тойугу доллоһутар. ДАЛ УуУоО

туохт., эргэр. Көҥдөй, чөллөркөй дорҕоону таһаар. ☉ Литься, раздаваться громко и широко (о голосе)
Хаамыра аана аһыллыбыта, кулгааҕар диэри аллаччы амайбыт, чешскэй полицейскай фуражкалаах сирэй өҥөйбүтэ уонна улаханнык көндүөрүйбүтэ: — Сынньалаҥ! ФЮ ӨИЭТ

сыһ. Ыраастык, чөллөркөйдүк (күл). ☉ Искренне, заливисто, голосисто (смеяться)
[Катя] эмискэччи сүр чэгиэнник, эдэрдик күлэн тэбистэҥ тиистэрэ кэчигирииллэр. Амма Аччыгыйа
Дьаныһан мин үөрэ истиэҕим Дьыбарга чэгиэнник күлэргин. Р. Баҕатаайыскай
— Көрүҥ, бу көлүччэ кэрэтин! — Василий сөҥ куолаһа чэгиэнник сатарыйан иһилиннэ. А. Сыромятникова

даҕ., буолб. ф.-ҕа тут-лар. Тохтоло, быыстала суох (хол., бар, кэл, тугу эмэ гын). ☉ Бесконечно, без конца, без остановок (двигаться)
Оттон дьон харыыта суох кэлэ турбуттара. Далан
Эргиччи уу-чуумпу налыйда, арай кэһиэҕирэри билбит чөллөркөй күөмэйдээх кэҕэлэр барахсаттар харыыта суох этэллэр. В. Яковлев
Ол түүн анды кинилэргэ харыыта суох түспүт. А. Бродников

туохт.
1. Түгэҕэр, ойоҕоһугар сыстан хаал, олорон хаал (оргутарга, буһарарга иһиккэ ас сыстан кэһиэх үөскүүрүн туһунан). ☉ Покрываться накипью (при варке пищи, кипячении молока — о дне и стенках посуды)
Солуттаҕына солуур кэһиэҕирбэт диэбиккэ дылы, Бүөтүккэ айатын куобах эспэт. М. Доҕордуурап
2. Ыраастык, чөллөркөйдүк саҥарбат кээҕинэс буол (ыарыыттан, тымныйыыттан, улаханнык долгуйууттан, кыыһырыыттан о. д. а. — күөмэй туһунан). ☉ Охрипнуть, стать сиплым, осесть (о голосе)
Миитэрэй оҕонньор кэһиэҕирэн хаалбыт хардьыгынас куолаһынан нэһиилэ ыган саҥарда. Софр. Данилов
Ыларов бөтө бэрдэрэн, куолаһа кэһиэҕирэн ылла. Р. Баҕатаайыскай
Халҕан нөҥүө кэһиэҕирбит куолас кээҕинээтэ. Н. Габышев

даҕ.
1. Үчүгэй, чөллөркөй, чуор тыастаах, ырыалаах (хол., хомуһу этэргэ). ☉ Звучный, звонкий (напр., о варгане)
Бу үтүө үөрүүлээх өрөгөй күннэргэ Этигэн хомуспун, дьэ, тардыым, дьэ, охсуум! П. Ойуунускай
[Хаалдьыт (дүҥүрү охсор):] Оок! Этигэн күтүр эбит. А. Софронов
Эйээриий, этигэн хомуһум, Истиэххэ кэрэтин тойугуҥ! Эллэй
2. Ис хоһоону чаҕылхайдык, хомоҕойдук этэр, арыйар (хол., тыл). ☉ Хорошо выражающий смысл, яркий, выразительный (напр., о слове)
Эргэ тыллар, сатаатахха, хоһуйар кыаҕы кэҥэтиэхтэрин, тылы этигэн оҥоруохтарын, байытыахтарын сөп. КНЗ СПДьНь
Омук тылын үөрэтии бэйэ төрөөбүт тылын байытар, кинини ордук чаҕылхай, имигэс, этигэн оҥорор. ЧМА СТС СЭ
Бу үҥкүү этигэн хамсаныылара сыанаҕа тиллибиттэрэ. «ХС»
ср. алт. эдил ‘звонкий, мелодичный’

даҕ.
1. Ыарытыйбат, кытаанах доруобуйалаах. ☉ Не больной, здоровый
Өрүү эдэр, чэгиэн буол! Өһөр, кырдьар куһаҕан! С. Данилов
Сааһым тухары ыалдьа иликпин, билигин да чэгиэммин. И. Данилов
△ Эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, кытаанах, доруобай. ☉ Физически крепкий, здоровый
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэрчэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
Айааным этэ-сиинэ чэгиэн, төрөлкөй киһи. Н. Кондаков
Киһим алта уончатыттан аастар да, бэрт чэгиэн көрүҥнээх, туттара-хаптара да сып курдук. Күрүлгэн
△ Ханнык да алдьаныыта, буорту буолуута суох (хол., мас этин этэргэ). ☉ Без каких-л. изъянов, свежий (напр., о древесине)
Булчут эбээн мааман чэгиэн муоһун булан, ол муоһунан Владимир Ильич бюһун чочуйан оҥорор. Софр. Данилов
Сэргэ буолуон иннинэ кини, мас киэнэ көнөтө, киилэ, чэгиэнэ тиит, оол-ол тумул тыаҕа үүнэн турбута. Н. Лугинов
Мас чэгиэнэ, киилэ даҕаны эмэхсийэр баҕайыта. С. Федотов
2. Ыраас, кэһиэҕэ суох (куолаһы этэргэ). ☉ Чистый, не хриплый (о голосе)
Ким эрэ чэгиэн, ып-ыраас куолаһа: «Ыччаа-ычча, хата, бу киһи кэлэн уот оттубут!» — диэн саҥарбыта. Н. Заболоцкай
Настаа Слепцова …… чэгиэн чөллөркөй куолаһынан ыллаан доллоһутта. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йег ‘хороший’

I
аат.
1. Үүнээйи ордук амтаннаах, иҥэмтэлээх симэһинэ. ☉ Жидкость, сок, содержащийся в клетках, тканях растений
Утаҕы ханнардын диэн Хоһооммор иҥэрэбин Хатыҥ уутун, буспут дьэдьэн, Сугун аалай сүмэтин. И. Гоголев
Кырдьыга, ити бэйэтин ходуһатын от сүмэтэ наһаа хата илигинэ, арыый кэмигэр соҕус оттоон ылаары Силип ыксыыр. Күннүк Уурастыырап
Сиилэстэнэр үүнээйилэр сүмэлэрэ бэрт кыратык икки-үс бырыһыан курдук эрэ тохтор. ПВА ССССБ
△ Үүнээйи сибэккитигэр баар ураты минньигэс симэһин. ☉ Сладкий сок, цветочный нектар
Лыахтар сибэкки сүмэтинэн (нектарынан) аһылыктаналлар. ББЕ З
Ыҥырыа бэрт түргэнник минньигэс сүмэ — нектар хаппахчылана сытар сирин — хоруона түгэҕин диэки талаһар. КВА Б
2. көсп. Туох эмэ саамай ордуга, уратыта, кэрэхсэнэр өттө. ☉ Самая ценная, привлекательная сторона чего-л.
Саха тыла! Саха омук тылын сүмэтэ — Кулаковскай, Ойуунускай тыллара. Далан
Платон Алексеевич бэйэтэ кыра оҕо эрдэҕиттэн норуот айымньытын дириҥ далайыгар бигэнэн үөскээбитэ, этэргэ дылы, бу айымньы саамай чулуу сүмэлэринэн утахтаммыта. Н. Заболоцкай
Манчаары ырыалара норуот баай ийэ тылын сүмэтинэн айыллыбыттар. Олус этигэн, хомоҕой тылынан. Г. Попов
♦ Сүмэ сирэй эргэр., сиилээн. — уҥуох силиитин курдук наһаа ыраас сирэй (үчүгэй сирэйинэн эр дьону иирдэр дьахтары сиилиир-хоһулуур тыл). ☉ Чистое, светлое лицо, подобное по цвету костному мозгу (о женщине, которая, используя свою привлекательность, соблазняет мужчин)
[Кулун Куллустуур — удаҕан дьахтарга:] Буо, буо! Сүмэ сирэй, Сүүдүрүүн сүһүөх Мин диэтэх киһини, …… Аҕыс атахтаах Тимир наарта сыарҕаҕа көлүйэммин, Хаҥылын сыһытаммын, Эмньигин эллээммин Илдьэ кэллим диэн киһиргээригин Илдьэ иһэҕин дуо?! ТТИГ КХКК
[Үүттүүрэп:] Эн сүмэ сирэйгэр миигин тоҕо ымсыыртыҥ? Эрилик Эристиин. Сүмэтин обор (эмп) — киһи күүһүн, сэниэтин бараа, көлөһүннээ. ☉ соотв. выжать все соки из кого-л.
Эн искэр киэбирэн олорбут Баай аймах, кинээстээх кулуба, Кыра дьон сүмэтин оборбут, Батталлаах дьоннору умнума! Эрилик Эристиин
Онно үлэһит күүс сүмэтин Обот баай оборон ылар. Олоҕу айааччы бэйэтэ Онно аччыктыыр-хоргуйар. И. Гоголев
Эһиэхэ мин иитиллибэтэҕим, Эстибит-быстыбыт сүмэтин эмпэтэҕим. С. Васильев
ср. ДТС йүү ‘сок’, бур. шэмэ ‘нектар’, монг. шим ‘сок; питательность; плодородие’
II
аат. Ынах эмиийин үүтэ. ☉ Млечные протоки в коровьих сосках. Эмиий сүмэтэ
□ Ынаҕыҥ эмиийин, үүт кэлэр сүмэтин хам тутан тардарыҥ буолуо, ол иһин иэппэттэр, — диэн баран, Аана иэдэс биэрбитэ. М. Доҕордуурап
«Эн ынахтарыҥ сүмэлэрэ чөллөркөйдөр даҕаны», – диэн Кэтириис ордугурҕаата. «ХС»
ср. бур. һүбэ ‘пура (на коже)’, монг. сүв ‘дырочка, ушко; узкое отверстие, проход, щель’, туркм. сүмелге ‘отверстие’, казах. шүмек ‘носик крана самовара’