сыһ. Ыраастык, чөллөркөйдүк (күл). ☉ Искренне, заливисто, голосисто (смеяться)
[Катя] эмискэччи сүр чэгиэнник, эдэрдик күлэн тэбистэҥ тиистэрэ кэчигирииллэр. Амма Аччыгыйа
Дьаныһан мин үөрэ истиэҕим Дьыбарга чэгиэнник күлэргин. Р. Баҕатаайыскай
— Көрүҥ, бу көлүччэ кэрэтин! — Василий сөҥ куолаһа чэгиэнник сатарыйан иһилиннэ. А. Сыромятникова

даҕ.
1. Ыарытыйбат, кытаанах доруобуйалаах. ☉ Не больной, здоровый
Өрүү эдэр, чэгиэн буол! Өһөр, кырдьар куһаҕан! С. Данилов
Сааһым тухары ыалдьа иликпин, билигин да чэгиэммин. И. Данилов
△ Эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, кытаанах, доруобай. ☉ Физически крепкий, здоровый
[Үүйэ] сарапаана этигэр сыстан, кыыс эдэрчэгиэн быһыыта, боруонса курдук, кутуллан тахсыбыт этэ. Л. Попов
Айааным этэ-сиинэ чэгиэн, төрөлкөй киһи. Н. Кондаков
Киһим алта уончатыттан аастар да, бэрт чэгиэн көрүҥнээх, туттара-хаптара да сып курдук. Күрүлгэн
△ Ханнык да алдьаныыта, буорту буолуута суох (хол., мас этин этэргэ). ☉ Без каких-л. изъянов, свежий (напр., о древесине)
Булчут эбээн мааман чэгиэн муоһун булан, ол муоһунан Владимир Ильич бюһун чочуйан оҥорор. Софр. Данилов
Сэргэ буолуон иннинэ кини, мас киэнэ көнөтө, киилэ, чэгиэнэ тиит, оол-ол тумул тыаҕа үүнэн турбута. Н. Лугинов
Мас чэгиэнэ, киилэ даҕаны эмэхсийэр баҕайыта. С. Федотов
2. Ыраас, кэһиэҕэ суох (куолаһы этэргэ). ☉ Чистый, не хриплый (о голосе)
Ким эрэ чэгиэн, ып-ыраас куолаһа: «Ыччаа-ычча, хата, бу киһи кэлэн уот оттубут!» — диэн саҥарбыта. Н. Заболоцкай
Настаа Слепцова …… чэгиэн чөллөркөй куолаһынан ыллаан доллоһутта. Н. Габышев
ср. др.-тюрк. йег ‘хороший’

даҕ. Олус кытаанах, үчүгэй доруобуйалаах, үөл (киһи). ☉ Имеющий очень крепкое, отличное здоровье (о человеке)
Этэ-хаана чэгиэнэ-чиргэлэ, күүһэ-уоҕа бэрт буолан, ити ынырыктаах ыарыыга Силтэһин, дьиҥинэн, атыттартан чэпчэкитик ыалдьыбыта. Күннүк Уурастыырап

чэгиэн диэн курдук
Мин эһиэхэ баҕарабын: Чиргэл муос курдук ыраас, Чэгиэн-чэбдик этихааны! С. Васильев
[Баһылай] этэ-сиинэ толору, чэгиэн-чэбдик, туттунуута да ньымса. Л. Попов
Доҕорум барахсан …… чэгиэн-чэбдик бэйэтэ, үчүгэйкээн кэрэ дьүһүнэ хара дьай оонньуута буолан, күл көмөр буолбутуттан уйадыйан, ытыы сыһа-сыһа, арыычча кыана олордум. «ХС»

даҕ. Эдэр сааһын үгэнигэр сылдьар, тугунан да мөлтүү-ахсыы илик. ☉ Находящийся в самом расцвете сил, молодой, удалой, молодцеватый
Охоноон уон сэттэтигэр диэри олоҕун «дьоллоох оҕо сааһым» кэмэ диэҕин, оччотооҕу эрэлин, кэскилин, тапталын, эдэр-чэгиэн бэйэтин бүүсбүтүннүүтүн сэрии түҥнэри эргиппитэ. Н. Лугинов
«Кырдьыбат да эбиккин!» — диэн Кырдьыкпынан сөхпүтүм, Устан ааспыт эдэр-чэгиэн Уруккуну сөхсүппүтүм. Күннүк Уурастыырап. Сайаҕас үтүө санаалаах Сайдан тахсар саргылаах Эгил-тэгил улааппыт Эдэр-чэгиэн ыччаппыт Кэрэ үөрэҕи билээри Кинигэ тылын кичэйбит. С. Васильев

1. здоровый, крепкий; чэгиэн киһи здоровый человек; чэгиэн мас крепкое (без изъянов) дерево; 2. диал. нареч. всегда, каждый раз; чэгиэн инньэ диигит всегда вы так говорите.