чөрбөҥнөс I диэнтэн хай
аата. Бырааба дьиэҕэ баппат дьон муһунна. Сэргэҕэлэһиичөрбөҥнөһүү сүрдээх. П. Ойуунускай
«Ол биир дьахтар иһэр!» — диэн от үрдүгэр турааччы дьон аймалаһаллар. Чөрбөҥнөһүү буолар. Амма Аччыгыйа

көр кыра-хара
Чысхаан сүүрэн кэлэн кылыйда да, хаамыы аҥаарыттан ордугу куоһара түстэ. Кыра-чаҕаан өттө үөрэн-көтөн чөрбөҥнөһө түстүлэр. В. Чиряев

сэргэҥнэс диэнтэн хай
аата. Сэргэҥнэһии, чөрбөҥнөһүү бөҕө. Отделение сүүрүктэрин билгэлииллэр, ханнык ат кыайарын сылыктыыллар. В. Протодьяконов
Биһиги бары даҕаны, оҕобутугар түһэммит, сэргэҥнэһии буолла. Сэмээр Баһылай

аҕылас диэнтэн хай
аата. Аргыспытын эккирэтэн сылайыы, аҕылаһыы, тиритии-хорутуу бөҕө буолан, төһө эмэ сири урут тиийэн чэйин оргутунан иһэ олордоҕуна ситэбит. Амма Аччыгыйа
Чөрбөҥнөһө түспүттэрэ, кырдьык, таһырдьаттан атах тыаһа, аҕылаһыы, оҕо-уруу ньамалаһыыта, күлсүү-салсыы иһилиннэ. С. Курилов (тылб.)

барыҥнаа диэнтэн холб. туһ. «Тохтоо! тохтоо!» – диэн хаһыытаспытынан, суол икки өттүттэн дьон барыҥнаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Биригээдэҕэ куруутун кэлэбара сатаабыт быстах үлэһиттэр үлэлииллэр. Олор буоллун-хааллын эрэ диэн барыҥнаһаллар. С. Никифоров
Кыыллар туохтар эрэ барыҥнаспыттарыттан соһуйан чөрбөҥнөһө түстүлэр, ойуоккалаамахтаан ыллылар. П. Ламутскай (тылб.)

быгыалаа диэнтэн холб. туһ. Хаҥас диэки тумус быыс кэннигэр Лэглээриннэр сэргэхсийэллэр, улам быгыалаһан, уҥа диэки кэлэллэр. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн сыгынньах кыра оҕолор быгыалаһан иһэннэр, мэлис гынан хааллылар. М. Доҕордуурап
Бу кэмҥэ үрүҥнэр онон-манан быгыаласпыттар. Баайдар өрө чөрбөҥнөспүттэр. П. Аввакумов

I
сыҥырҕаа диэнтэн холб. туһ. Дьиэ иһэ кубус-кураанах, арай Дарыбыан икки Хоруодьа икки бааллара, …… биир туспа ытаан сыҥырҕаһа олордулар. Эрилик Эристиин
Оҕолор сыҥырҕаһан ытаһа-ытаһа бырааттарын оронун баһыгар чөмөхтөспүттэр. «ХС»
II
даҕ. Сыҥыргыы сылдьар (ким эмэ туһунан). ☉ Шмыгающий, швыркающий (носом — о ком-л.)
Тихон Тыллыров …… чөрбөҥнөс уостаах, сыҥырҕас муруннаах, хатыҥыр киһи …… тэрилтэлэри кэрийэ сырытта. Софр. Данилов

сээбэҥнээ диэнтэн холб. туһ. Биһиги дьон хараҕын ортотугар түмүстэхпитинэ, эмиэ тугу эрэ тэринээри сүпсүгүнэстэхтэрэ диэн дьон сээбэҥнэһиэхтэрэ. Г. Колесов
Бандьыыттары күлэн ортолуу күннүүхаанныы олордохпутуна, мин таспар олорор эдэр киһи тахсан барда, эргиллибэтэ, дьон чөрбөҥнөһө, сээбэҥнэһэ түстүлэр. Р. Кулаковскай
Хайа диэкиттэн ким эрэ кинилэр дьиэлэригэр чугаһаан иһэр тыаһа иһиллибит, булчуттар сээбэҥнэһэ түспүттэр. В. Санги (тылб.)

туохт. Туох эмэ тыаһы истэн сэрэнэ, чөрбөйө түс, кыра да куттал сибикитин билээт, куотарга бэлэм буол (кыыл, көтөр туһунан). ☉ Насторожиться, услышав какой-л. звук, быть готовым бежать при малейшей опасности (о животных, птицах)
Аттар тыаһырҕаан кулгаахтарын үөргүсүөргү туттан чөрбөҥнөһөллөр уонна тыа түгэҕин диэки көрөн өндөҥнөһө иһэллэр. М. Доҕордуурап
Айылҕам маанылаах Биир бастыҥ оҕото — Туртас кыыл тыаһырҕаан Чэрэйдэ, сэрэннэ. ВСП ТЭ
Ийэ тайах тыаһырҕаан тура эккирээтэ. ФВС К

I
1. аат. Алта уон мүнүүтэҕэ тэҥнэһэр бириэмэ кээмэйэ. ☉ Промежуток времени в 60 минут, час
Айаммытыгар кэлэ-бара үс чаастан ордуга суох буоларбыт буолуо. Р. Кулаковскай
[Бадин:] Аны биир чааһынан бараллар. С. Ефремов
Аҕыйах чааһынан биир кыра дэриэбинэҕэ тиийэн кэллэ. Дж. Родари (тылб.)
△ Чаһы бириэмэ хаамыытын сыыппаранан көрдөрүүтэ. ☉ Обозначение времени при количественном или порядковом числительном, час
Начаалынньык аҕыс чааска хонтуоратыгар кэлиэ. Н. Якутскай
Түүн үс-түөрт чаас буолла. Н. Габышев
Москваҕа сэттэ чаас буолбутун тыллаан, «Север» репродуктор үс төгүл …… тыҥкынаан ылла. М. Доҕордуурап
2. үрд. Кэм, бириэмэ (туох эмэ саҕаланыытын эбэтэр бүтэрин этэргэ). ☉ Пора, время (наступления или существования чего-л.)
Туох-ханнык кэмнээх-чаастаах, Кэхтэр да, тиллэр да кэрдиистээх. Саха фольк. Түрмэ иһигэр хааллан сыппыт дьон, босхолонор чаастара чугаһаабытын билэн, сэргэхсийэ, чөрбөҥнөһө түстүлэр. П. Филиппов
3. Тугу эмэ гынарга анаммыт бириэмэ (хол., сынньалаҥ кэмин этэргэ). ☉ Время, предназначенное для чего-л. (напр., для отдыха)
Мунньах ыҥырыылаах чааһа чугаһыыр. Н. Якутскай
Салгыҥҥа дьаарбайар чаастара быһыллыбыта. П. Филиппов
◊ Кылаас чааһа калька. — оскуолаҕа биир кылааска үөрэнэр оҕолор кылаастарын салайааччытын кытары сүбэ мунньахтара. ☉ Классный час. Оҕолор, барымаҥ, кылаас чааһа буолар
□ Бүтэһик кылаас чааһыгар дьиэҕэ «Мин баҕа санааларым» диэн үлэни өйтөн суруйан аҕалбыттара. «Сэмсэ». Өлөр чаас — ким эмэ өлөр, суох буолар бириэмэтэ, кэмэ кэлиитэ. ☉ Время наступления смерти, ухода из жизни, смертный час
[Бассабыык] Өйдөөтө өлөр чааһын, Хараҕа ууланна. Эллэй
О, бүттүҥ эн, Иосиф Коган, Өлөр чааһыҥ уолдьаста. Күн Дьирибинэ
[Сергей Тихонович] аҕа табаарыһыттан өлөр чааһа ыган кэлбитин кистиэн баҕарбатаҕа. Н. Габышев
Тиһэх чаас көр тиһэх I. Төрөөбүт дойдутуттан арахсар тиһэх чааһыгар бу орто дойдуга төрөөн Томсон туох үчүгэйи көрбүтүн була сатыыр. Н. Якутскай
Туппут үрүҥ сибэккини Эн оҕоҥ тиһэх чааһыгар. Баал Хабырыыс. Үлэ чааһа — тэрилтэ үлэһиттэрин үлэлиир бириэмэлэрэ (үксүгэр сарсыарда тоҕустан чаастан киэһэ алтаҕа чааска диэри). ☉ Рабочее время (обычно с девяти часов утра до шести часов вечера)
Биирдэ үлэ чааһа бүтүүтэ ааҥҥа түбэсиһэн дорооболоспуттара. Н. Лугинов
Сотору үлэ чааһа бүтэн, дьиэлээтэ. М. Попов
Үлэ чааһа букатын эрдэттэн саҕаланар. Н. Ефремов
Чаас аҥаара көр аҥаар. Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан …… айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
[Михаил:] Кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
Массыына чаас аҥаарын кэриҥэ сэндэҥэ бэс тыа иһинэн айаннаабытын кэннэ …… Таллан өрүс бу мэндээрэ түстэ. С. Никифоров
II
аат.
1. Туох эмэ өлүүскэтэ, сорҕото. ☉ Часть, деталь чего-л.
Арамаан маҥнайгы чааһа бэлэм. Сыыһа, таба сыаналаан Үөрдүүй, таптыыр көлүөнэм. И. Гоголев
Бэриллибит тиэкиһи чаастарга араарыҥ. ПНЕ СТ
Турку бары чааһа хатыҥ мастан таҥыллар. Хомус Уйбаан
2. Ким эмэ туохха эмэ (хол., нэһилиэстибэҕэ) анал өлүүтэ, туох эмэ сыалайтан киниэхэ анаммыт сорҕото. ☉ Часть, доля кого-л. в чём-л. (напр., в наследстве)
Отут сүөһүнү, ол иһигэр биир бастыҥ атыыры чаас аныыр. Суорун Омоллоон
[Бороскуобуйа] дьиҥэ, үлэлээбитин, баайы иитиспитин быһыытынан чаас ылыахтааҕа. А. Сыромятникова
Ол нөҥүө күнүгэр оҕонньор уолуттан арахсан, чаас сүөһүтүн ылан, …… аччыгый уолун аахха көһөн таҥкынаан тиийбит. А. Бэрияк
3. байыан. Аармыйа көрүҥнэриттэн биир туспа биирдэмэ (хол., пехота). ☉ Отдельная войсковая единица (напр., пехота)
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ арҕаа боруоҥҥа артиллерийскай чааска сулууспалаабыта. Н. Якутскай
Сахаттан биһиги чааспытыгар Николаев эрэ биһикки хааллыбыт. Т. Сметанин
Чааскыттан сурук кэллэ дуо? С. Никифоров
4. көсп. Ыйаах, дьылҕа. ☉ Участь, доля (человека)
Аҕал, аҕал мин дууһабар Ааттаах хатан ыстаалгын, Дьылҕам чымаан чааһыгар Тостубат аналланыахпын. И. Гоголев
Үөскэппит Үөһээ Айыы, Миэхэҕэ киһи курдук, Киһи буолар чааста ыйан биэр. Күн Дьирибинэ
◊ Саҥа чаастара көр саҥа I
Тыллары саҥа чаастарынан наардаан суруйуҥ. ПНЕ СТ
Тыллар суолталарынан тустуспа бөлөхтөргө арахсаллар. Ол бөлөхтөр саҥа чаастара дэнэллэр. КИИ СТ-2
Саппаас чаас көр саппаас. Саппаас чааһы сопхуостар үллэстэн баран сорохтор курулаан сытыараллар, сорохтор туохтара да суох буолан сылы быһа умналаһан тахсаллар. Далан
Саппаас чаас сороҕо оройуон тэрилтэлэриттэн, холкуостартан, уустук уонна сэдэх өттө куораттан көстүөх курдуга. В. Титов
Мин өйүүн саппаас чаас ыла куораттыыбын. «ХС»