просторный, широкий; киэҥ нэлэмэн муора морская ширь; киэҥ нэлэмэн бааһыналар обширные пашни.

сыһ. Киэҥник, төһө аһылларынан. ☉ Широко, во всю ширь
Айаҕын аппаччы атан, төп-төгүрүк хараҕын чыпчылыйбахтаан, куттанан буолбатах, дьиибэргээн, улар одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа
Ваня уол тыла тоҥуор диэри айаҕын аппаччы атан, кини баҕас бөрөһүт буолта баар э э. М. Доҕордуурап. Онуоха эр киһи киирбитигэр дьахтар киһи остуолун аппаччы тардан биэрбит. Саха фольк.

аат. Туох эмэ устатын эбэтэр туоратын тухары мэһэйи оҥоруу, туруоруу. ☉ Устройство преграждений во всю ширь чего-л.
Манна хаары тохтотууга икки ньыма тарҕанан турар — быһыттааһын уонна лабаалары быраҕыы. ПФМ КО
Композитордар [дуобат композициятын оҥорооччулар] бэйэлэрин айымньыларыгар тиэмэ быһыытынан өттүктээһин, туһахтааһын, быһыттааһын, бохсуу, сохсолооһун о. д. а. курдук балаһыанньа элэмиэннэрин туһаналлар. ПРД ТҮө

сыһ. Сарайан (саратан), сараҕар буола (гына). ☉ Растопырив (напр., пальцы), развернув во всю ширь (напр., шубу), раздувшись
Саарба тириитинэн Саҕынньах тиктэрэн, Сарадах маһыгар Сараччы ыйатан кэбистэ. П. Ойуунускай
Көкөт, …… икки илиитин тарбахтарын сараччы туттан уокка иттэ турда. Софр. Данилов
Дьэ, доҕоор, аҕыйах чаас гынан баран Макаар иһэ [эми мээнэ иһэн] икки хара тыа саҕа сараччы үллэн тахсыбат дуо! Суорун Омоллоон

туохт. Тугу эмэ тэниччи, тарҕаччы уур. ☉ Разложить, расстелить, раскинуть что-л. во всю ширь
Хаалдьыт этэрбэһи Ойууҥҥа биэрэр, тэллэҕи уот иннигэр тэлгиир. А. Софронов
Бастыҥ көҕүл олоххо маҥан биэ тириитин тэлгээн биэрдилэр. И. Гоголев
Дьиэ таһыгар күөх окко таҥас тэлгээн, киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ олорор, эчи, үчүгэйин! Далан

сыһ. Киэҥник, тэлэччи, нэлэччи. ☉ Широко, настежь, во всю ширь
Бүтэй айаҕын киэҥ гына эҥэччи аһан кэбиһиҥ. ПЭК СЯЯ
Ааны эҥэччи ас. ЯРС
Улуу үрэх сир Тоҕойдуу түһэн сытарын курдук Ньир гына эстэр Ньиргиэрдээх ньирилики Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

даҕ., поэт. Устата туората биллибэт киэҥ, нэлэмэн (хочо, алаас уо. д. а. туһунан). ☉ Имеющий необъятную ширь, простор (о долине, аласе и т. п.)
Үөр-көт, сырдык мичиктэн, мин тапталлаах Сахам сирэ, аҥаат-муҥаат алаастарым, дэбилийэр дьэҥкэ өрүстэрим, дьалкылдьыйар тайҕа тыаларым! Амма Аччыгыйа
Сорох сири тараҕай сирэйдэнэн кэлэ-кэлэ ыраатан, хаптайан барыталыыр, арыы-арыы бөлкөй талахтардаах аҥаат-муҥаат хочо нэлэһийэ сытар. Р. Кулаковскай
Маа бэйэлээх аҥаат-муҥаат буолактар усталаах-туораларын сыыйан, хамбаайыннар күнүстэри-түүннэри үлэлээн тиҥийэллэр. «ЭК». Үрүҥ көмүс кырыаны Үгүөрүтүк тиһинэн, Аҥаат-муҥаат халыҥ тыаны Атахпынан кэмниибин. Хоһоон т.

дьүһ. туохт. Ордук улаатан, кэтирээн, кэҥээн, килэйэн көһүн (биир тэҥ дэхси, кылааккай ньуурдааҕы этэргэ). ☉ Предстать во всю ширь ровной гладкой поверхности (напр., о водной глади моря)
[Муора] килэдийэн, саҕахтыын ыпсыһар. М. Ефимов
[Алаһа дьиэ] чэҥинэн килэдийбэккэ, …… Халыҥ хахха буолаар дуу! С. Руфов
Дьэ, эбэ да эбэ, килэдийэн бара, тэнийэ турар. А. Сыромятникова
♦ Килэдийэр киин (үөс) — туох эмэ кэҥээн, улаатан көстөр киинэ, үөһэ. ☉ Возвышенный центр, сердцевина чего-л.
Хочо киэҥ нэлэмэн килэдийэр үөһүгэр отчуттар от охсо сылдьаллар. — [Ордуу] Киэҥ-дьайаан Килэдийэр киинигэр Суорба таас хайаны …… Суоран аҕалбыттар. П. Ойуунускай

даҕ., үрд. Улуу, сүдү, модун (үксүгэр айылҕаны этэргэ). ☉ Величественный, великолепный (обычно о природе)
Бэйэтин санаатыгар кини хаампакка көтөн иһэр курдуга. Айыллыбытынан аар-саар айылҕаны кытта аан бастаан көрсүһүүтэ оннук үчүгэйэ. И. Данилов
Аар-саар айылҕаны кытта алтыһар, хоту дойду дьонун кытта доҕордоһор олус да үчүгэй этэ. «Кыым»
△ Киэҥ-нэлэмэн сир иэнэ; аан дойду. ☉ Ширь земли; весь мир, вся земля
Кини аар-саарга (ханна да) ааттаппатах, аптаах-хомуһуннаах, улуу ойуун. Күннүк Уурастыырап
Албан ааттаах өбүгэлэр Аар-саарга аараан ааспыттар. Баал Хабырыыс
Ол эрэн аймыыр дьиксинии: Аар-саарга алта сүүс кыталык Ордон хаалбыта сүрүн ньии! «ХС»
♦ Аар-саарга аатыр — киэҥник, сөҕүмэрдик сураҕыр. ☉ Быть широко известным, прославленным
Ыт абааһытын иккистээн эргийбэт оҥоруом, оччоҕо биһиги аймахпыт саас-үйэ тухары аар-саарга аатыран, саха урааҥхайга бастыаҕа. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Эн улуу уус аатырбытыҥ, өссө аар-саарга аатырарыҥ иннигэр — биинтэ быһар тимири булан бэлэх биэрэбин, ылан дьоллоо! Суорун Омоллоон
[Аан Далбар:] Эркээни эмээхсиэн, тыл аба күүстээх, эн алгыскынан аар-саарга аатыраҕын, Бу оҕону алгыаҥ буолаарай? И. Гоголев

аат.
1. Киһи-аймах төрөөн-үөскээн, иитиллэн олорор эйгэтэ. ☉ Место обитания человечества, мир. Аан дойду чемпиона. Аан дойду балаһыанньата
□ Аан дойду үлэһит норуоттарыгар, аан дойду улуу мунньаҕар, аан дойду бары Үрдүк Сэбиэтигэр уруй-айхал ыытабыт. П. Ойуунускай
Аан дойдуга туохтан да үчүгэй — эйэ. Амма Аччыгыйа
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Н. Лугинов
2. Киһи, атын да харамай тыыннааҕын тухары олорон ааһар эйгэтэ (сирдиин, халлаанныын, күннүүн эҥин). ☉ Жизнь на земле; мир, свет, на котором живется. Аан дойдуттан араҕыста (өллө)
□ Бу аан дойдуга төрөөн-үөскээн, олорон бүттэҕим бу... П. Ойуунускай
«Өллүм быһыылаах, аан дойду, күн сырдыга, быралыйар бырастыы!» — диэтэ Болот. Н. Заболоцкай
3. Төрөөбүт-үөскээбит сир киэҥ эйгэтэ. ☉ Родной край, родные места, родная ширь
«Мин атым үрдүттэн балтыбын эрэ ылларбын аан дойдубар, алаһа дьиэбэр баран көрүөм!» — дии саныы истэ. Ньургун Боотур
Аан дойдум күннүүн, халлаанныын Мин туспар тупсан турара, Аан бастаан тапталбыныын — Барыта аттыбар баара. С. Данилов
♦ Аан дойдуну арҕар — ыраах, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сырыт. ☉ соотв. объехать (обойти) весь мир
Дмитрий Петрович курдук аан дойдуну арҕарар, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэр айанньыт ахсааннаах ини. Е. Неймохов
Мин аан дойду аартыктарын арҕарабын, Эн эрэ, эн эрэ дьолуҥ туһа диэммин. С. Данилов
Урут сир ийэ хотун Сибииринэн бүтэр дии санаабыт сахалар билигин Бииктэртэн сири сиксигинэн, аан дойдуну арҕара ыйыталастылар. Л. Попов. Аан дойдуну биир гын — кыахтаахтык кэл-бар, киэҥ сирдэринэн тэлэһий. ☉ Иметь возможность преодолевать большие расстояния; бывать везде
Кини улаата охсуон, мас ата дьиҥнээх ат буолан, тэлгэһэ иһигэр эрэ буолбакка, аан дойдуну биир гына сиэлэр көҕөччөр аттаныан баҕарара. В. Гаврильева. Аан дойдуну хастыыр — киэҥ сири кэрийэр (үксүгэр туох эрэ сүппүтүн көрдөөн). ☉ Обходить, объезжать большую территорию (обычно в поисках кого-чего-л.)
Үс ынаҕа хонон хаалаллар. Бостуук оҕонньор, күнү быһа аан дойдуну хастаан баран, ыкса түүн эрэ кэлэр. А. Федоров. «Саһыллаах» колхоз маныыһыта Сэргээчээн бу ынаҕы көрдөөн аан дойдуну хастаабыта. Д. Таас