аат., суутсок. Туохха эмэ уорбаланан эбэтэр кэрэһит быһыытынан силиэстийэҕэ, суукка доппуруостанааччы, быһаарыы биэрээччи. ☉ Человек, которого допрашивают, допрашиваемый
Ыйытыллааччы уол, Микиитэни кытта үлэлиир батараак Дабыыт, …… дэбигис саҥарбат. Амма Аччыгыйа
— Чэ, айыылаахпын, — диэн ытамньыйан барбыт саҥатыттан Маайа ыйытыллааччыны биллэ. Эрилик Эристиин
Олуона боппуруостар ыйытыллалларыттан дьиксинэ быһыытыйбыт ыйытыллааччы: «Ханнык буолан? Дьэ, дьээбэ саҥалаах киһи буоллуҥ ээ. Бэйэм быһахпынан сүлүстэҕим дии». Н. Борисов

даҕ. Уустуга суох, чэпчэки, судургу. ☉ Нетрудный, несложный, простой, легкий
Өбүгэ үгэһин биирдэ кэстиҥ да, иккиһин кэһэриҥ кэбэҕэс! «ХС»
Сирэр хайгыырдааҕар кэбэҕэс диэччилэр. «ХС»
Үөрэнээччилэр уруок аайы ыйытыллар буолан, барар тиэмэни өйдүүллэрэ кэбэҕэс. «Кыым»
ср. др.-тюрк. кев ‘ослаблять, истощать’

сыһ. Сылаастык, эйэҕэстик. ☉ Мягко, ласково, нежно
Катя эбирдээх кылгас муруннаах, кэтит сирэйдээх, хараҥатыҥы халлаан күөҕүнэн сымнаҕастык диэличчи көрбүт кыыс. Амма Аччыгыйа. Огдооччуйа уолу кырыллыбатаҕа ырааппыт, тарааҕы билбэтэх адаархай баттаҕыттан сүр сымнаҕастык имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
◊ Сымнаҕастык эттэххэ — сымнатан эттэххэ диэн курдук (көр сымнат)
Ол остолобуойтан, сымнаҕастык эттэххэ, ыйытыллыбакка ылыллыбыт куурусса этэ. Н. Заболоцкай

даҕ.
1. Ордон, чорбойон хаалардаах, тобохтоох. ☉ Имеющий остаток, излишек
Бу ыйтан ордуктаах хаайыы тухарытыгар түөрт төгүл ыйытыллыбыттар. Эрилик Эристиин
Оттон илиинэн солооччулар уон биэстии буолан, икки аҥыы хайдан, иккилии аҥаар гааттан ордуктаах сири мээрэйдээн биригээдэнэн солууллар. М. Доҕордуурап
2. Тугунан эмэ үчүгэй, чорбойор өрүттээх. ☉ Лучший, имеющий преимущество в чём-л.
Эдэр ыанньыксыттар ынаҕы этэтэ суох ыаһын туох ордуктааҕын ким-хайа иннинэ өйдөөбүттэрэ уонна олохтообуттара. И. Данилов

сыһ. Киһи куттаныан, дьулайыан курдук. ☉ Грозно, устрашающе
Ыраахтааҕы аатыттан суостаахтык дибдийэн, ыҕарыйан Тойоттор дьаһаах төлөтөллөрө. И. Гоголев
Кини аата өстөөххө аптамаат тыаһыныы суостаахтык иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ кырса оҕолоруттан көҥөнөн үрэн чардыргыы-чардыргыы, арҕаһын түүтүн адьырытан, тиистэрин суостаахтык килэтэн, утары сүүрэн кэлэ-кэлэ төттөрү куотара. И. Федосеев
△ Кыыһыран, кыйаханан. ☉ Сердито, гневно
«Ыты сибилигин таһааран ытан кэбиһиэххэ!» — Ким эрэ суостаахтык ордоотоото. И. Гоголев
«Түрмэҕитин хампы сыспыт киһи баар ини!» — диэн ким эрэ суостаахтык хаһыытыыр. А. Фёдоров
«Саҥарба! Эйигиттэн ыйытыллыбат!» — Кузьмин суостаахтык көбдьүөрбүтэ. С. Никифоров

1. ынчыктаа диэнтэн холб. туһ. Биһиги Шагуровпыт ньиэмэс плащ-палаткатын бүрүммүтүнэн сыттаҕына, кэлэн наһыылкаҕа уураары көтөҕөн ынчыктаспыттар. Т. Сметанин
   Бэрт чугас сиргэ үнүөхтэһэн, ынчыктаһан тиийэрбит ыраах. С. Маисов
2. Тугу эмэ кыайбакка, сатаабакка, ырычаахтаһан, өр бодьуустаһан саҥа таһаара-таһаара оҥор, гын. ☉ Кряхтеть, пыхтеть от физического напряжения
   Ыйытыллааччы уол, Микиитэни кытта үлэлиир батараак Дабыыт, хам хаппыт этэрбэһин устаары оһох кэннигэр ынчыктаһа олорон, дэбигис саҥарбат. Амма Аччыгыйа
   Сылайбыт киһи быһыытынан олоппос ылан, аа-дьуо саппыкытын устан ынчыктаста. П. Аввакумов
   Дьөгүөссэ бэрт өр ынчыктаһан, хостоһон, ис сиэбиттэн имиллибит кэнбиэрдээх суругу таһааран, Михаилга ууммута. «Чолбон»

аат.
1. Уруучукаҕа олордон чэрэниилэнэн сурук суруйар оҥоһуулаах чараас тимир. ☉ Стальная пластинка для писания чернилами, перо. Уруучукалаах бөрүө
□ Комендант суруйа олорор уруучукатын остуолга талыр гына бырахта, онтон, сүр түргэнник сулбу тардан ылан бөрүөтүн одуулаһа-одуулаһа, эттэ: «Доҕоор, эйигиттэн Өтүөс Бүөтүрү ким ыйытта? Ыйытыллар боппуруоска эппиэттээ». Амма Аччыгыйа
Харандааһа, бөрүөтэ, Харыалаах да маһа суох — Атах киэбэ азбука Араас тыллаах суруга. Билээччи дьон хараҕар Барытын кэпсии сытар. С. Данилов
2. көсп., кин. Суруйааччы айар үлэтэ, суруйар үлэ. ☉ Символ творческого труда писателя
Бөрүөм төрүт нэһэ миэнэ Төрүөхпүттэн бэйэм киэнэ. Күннүк Уурастыырап
Баҕар, эдэр саас үтүөтэ Сууллар сулустуу сүтүөҕэ, Баҕар, тойуксут бөрүөтэ Ыллаан бүппэккэ бөтүөҕэ. Эллэй
Бүгүн бар дьоннорбун сирдээн, Чохороонунан буолбакка, Үтүө суолга бөрүөбүнэн Эркээйини охсуохтаахпын. Баал Хабырыыс
♦ Бөрүөтэ сытыы — сытыытык суруйар (бэргэн, сытыы тыллаах-өстөөх, түргэн публицист туһунан). ☉ (У него) острое перо (о публицисте, умеющем писать остро и оперативно). Ол суруналыыс бөрүөтэ сытыы буолааччы

1. тыын I диэнтэн дьаһ. туһ. Ньыыкан кыайан тыыннарбаттыы күөмэйэ аһыйда. Е. Неймохов. Быччыҥнары толорор үлэлэриттэн көрөн хас да бөлөхтөргө араартыыллар: такытар, чиккэтэр, эҕиритэр, төттөрү тыыннарар уо. д. а. СИиТ
2. кэпс., сэтэр. Кими эмэ холкутук саҥарт, саҥарар кыахта биэр. ☉ Давать кому-л. возможность что-л. сказать, выговориться
   Сиидэрэп хаанын хамнатан, үлтү дибдийэн: «Эһиги кулаак кутуруктараҕыт, эһигини кытары холкуостан таһаартыахха баар», — диэн саба саҥартаан, биир да киһини тыыннарбата. Күндэ
   «Бу хотун миигин сүгүн тыыннар эрэ», — Гаврил боруосканы сыҥсыйа-сыҥсыйа муннун аалла. М. Доҕордуурап
   [Яков — Васяҕа:] Эйигиттэн ыйытыллыбат. Бэл билиҥҥиттэн киһини тыыннарбат оҕо, эгэ улааттаҕына хайдах буолуой? Сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан улахан киһини кытта тэҥҥэ тыл аахсар. Н. Туобулаахап
   ♦ Тыҥалааҕы тыыннарбат көр тыҥа
   Хотуна …… Чалыбыай Аана диэн тыҥалааҕы тыыннарбат дьахтар. И. Федосеев. Утары тыыннарбат — кими эмэ утары саҥардыбат. ☉ Не давать кому-л. возможности возразить (букв. не позволяет дышать против)
   [Сүөкүлэ:] Оннооҕор кыыһым Дааска, убайыгар көҕүйэн, дьиэтигэр таба олорбот буолан хаалла. Тугу эмэни саҥаран, үөрэтэн көрөөрү гыннахпына, убайа буолуохсут, көмүскэһэн, утары тыыннарбат буолла. А. Софронов. Хабахха тыыннар — кими эмэ төрүт саҥардыма, бэйэтин санаатын этэр кыаҕы биэримэ. ☉ Не давать кому-л. говорить, свободно высказывать свои мысли
   Хабахха тыыннарар муҥур суут (өс хоһ.). Хайа, мантан антах хабахха тыыннарыыһыгын, хабарҕабыттан хаба олорууһуккун дии. И. Никифоров

I
хаай I диэнтэн хай
аата. Бу ыйтан ордуктаах хаайыы тухары түөрт төгүл ыйытыллыбыттар. Эрилик Эристиин
Нээстэр Былатыанабыс, мин соҕотох киһибин, бырааба быһаарыыта, суут-сокуон хаайыыта улахан. Бэс Дьарааһын
Чысхаан, тымныы күннэргэ табалар турар сирдэрин иһигэр анал оҥоһуулаах хаайыыга күүлэйдэтиллэр. СИиТ
II
хаай II диэнтэн хай. аата. Кэнники Эллэй, оҕонньордоох эмээхсин хаайыыларын быһа гыммат курдук, көйгө кыыстарын ойох ылыах буолан сөбүлэнэр. Н. Неустроев
Хамхаадьаа биһиэхэ киирэ сырыттаҕына, аҕам хаайыы былаастаах көрдөһүүтүн ылынан, остуоруйалыыр буолара. И. Сосин
Ону да, хаайыы күүһүнэн быыкаатык сыпсырыйар уонна баһыыбалыыр. Н. Заболоцкай
III
аат. Киһини хаайан олордор сир, түрмэ. ☉ Тюрьма
Сиидэрэптэр, Малыкааннар дьыалаларын силиэдэбэтэлгэ ыыттылар, бэйэлэрин хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Күндэ
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Харабыллар киирэн, Мэхээһи хаайыыга умса анньан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Күлүүс хаайыыта — буруйдааҕы түрмэҕэ хаайан олордуу. ☉ Тюремное заключение
Сууттанан күлүүс хаайыытыгар хас да сыл сытан тахсыбыта. «Чолбон». Хаайыы (түрмэ) дойдулаа көр дойдулаа. Ыраахтааҕы былааһа элбэх киһини хаайыы дойдулаабыта
◊ Хаайыыга бырах калька. — тутан ылан хаай, хаайыыга ук. ☉ Бросать в тюрьму
Ыраахтааҕы хараҥа былааһа саба баттаан, мөккүһэр дьону хараҥа хаайыыга быраҕара. Күндэ

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ утары бар; сэриинэн атаакалаа. ☉ Наступать на кого-что-л.; наступать на противника с боем
Биирдэ Н сэлиэнньэҕэ Этэрээт киммитэ. И. Гоголев
Өстөөх Үрүтүн үөһэ кимнэ. Күннүк Уурастыырап
Тойон нырыынан кулаан барбыт, дьон өссө өрө кимэн испиттэр. Эрилик Эристиин
△ Өрө баран утарылас. ☉ Идти наперекор, напролом
Сорохторун киэр үүрбүтүм — Киммэтиннэр күүстэринэн. С. Тарасов
Өйдүүгүн дуо лиириктэргэ Физиктэр киммиттэрин. И. Гоголев
2. Этэргин үрүт үөһэ эт. ☉ Повторять (говорить) настырно одно и то же
«Баар бырайыактары манна бигэргэттэрэр эрэ соруктаахпыт», — Ньукулааскы оргууй аҕай кимэ олордо. У. Нуолур
3. көсп. Кими эмэ кытта эрийис; үчүгэй сыһыаны ситиһэ сатаа. ☉ Приударить за кем-л.; упорно добиваться расположения кого-л.
Кыдьыгырбыт хабалыардар кыргыттары, …… кимэн киирээри, итирдэллэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Кимнэр (кимтэр) ким — сорунуулаахтык инниҥ хоту дьулуруй. ☉ Двигаться вперед безостановочно
Кыһын кимнэр кимэн истэ. Күннүк Уурастыырап
[Уол] кыыллыйбыттар саайкаларын кимтэр кимэн, ыллар ылан истэ. БАИ Х. Кимэн киир — атаакалаа, сэриинэн утары бар. ☉ Атаковать, наступать с боем
Ытыалыы-ытыалыы кимэн киириҥ! Н. Якутскай
Атааканан өстөөххө кимэн киирбитим. С. Васильев. Кимэн киирии — атаака, сэриинэн утары барыы. ☉ Атака, наступление с боем
Чугуйуу эбэтэр кимэн киирии Дьулаан суолунан испиттэр. И. Эртюков. Кимэн киирээччи (киирэн иһээччи) — атаакалыыр киһи, саба түһээччи. ☉ Атакующий, нападающий
[Гранаталар] кимэн киирэн иһээччилэр сыаптарыгар түһэн, дэлбэритэ ыстаннылар. С. Никифоров. Түөскэ ким — кими эмэ утаран түөскэ ас. ☉ Ударить кого-л. в грудь, выражая неприязненное отношение
Баһыахтыыр Балбаара Сыллайы түөскэ кимэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ханнык киһи (киһиэхэ эрэ сыһыаннаан этиллэр, э. ахс. кимнээх). ☉ Кто (вопр
мест., относится в основном к человеку: кто такой, что за человек?) Ким киирдэ? — [Константинов:] Биһиги иннибитинэ ким ааста диибин эбээт. С. Ефремов
2. Киһи эбэтэр туох эмэ (хол., тэрилтэ, идэ) аатын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Слово, употребляемое для выяснения имени, отчества человека, а также названия чего-л. (напр., организации, профессии)
Кини кимий? — Учуутал. Аҕаҥ аата кимий? — Уйбаанабыс. Эһэҥ кимий? — Охоноон. — [Өлөөнө:] Холкуоскут аата ким диэний? С. Ефремов
3. Туох эмэ, ким эмэ ханнык киһи киэнэ буоларын ыйытарга туттуллар тыл. ☉ Чей (вопр
мест). Ким суумката турарый? — Ким оҕотоҕун? И. Федосеев
2. түмэр солб. аат суолт. Ханнык баҕарар киһи, ким баҕарар. ☉ Любой, всякий, каждый (о человеке). Бу кинигэни ким ылара көҥүлэ. — Ким санаата да, кэргэниттэн арахсан иһэрэ табыллыа дуо? А. Федоров
3. аат суолт. Киһи аата-суола, балаһыанньата (тард. ф-гар мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Имя, отчество, фамилия, социальное положение человека (употр. в притяж. ф. в отриц. предложениях)
Ыйытыллааччы Маайаҕа кимэ биллибэтэ. Эрилик Эристиин
[Киирик:] Кини [геолог] кимэ миэхэ наадата суох. С. Ефремов
4. ситим т. суолт. Болдьох дэгэттээх туһаан суолталаах аттаһык баһылатыылаах холбуу этии чаастарын ситимнииргэ туттуллар (үксүгэр ол солб. ааты кытта). ☉ Употребляется для связи предикативных частей аналитического сложноподчиненного предложения с подлежащным значением, осложненным оттенком условия (преимущественно с мест. ол)
Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй
Сэриилэһиигэ ким сырдык санаалаах, үрдүккэ дьулуурдаах, ол өрүү кыайыылаах тахсар. П. Аввакумов
Ким бу былааҕы тэпсибэтэх — ытыллыа. «ХС»
◊ Ким билиэй — биир да киһи билбэт. ☉ Никто не знает
[Кырса] оннук идэлээҕин ким билиэй. Н. Якутскай. Ким буолаҕын? — туох идэлээххиний (дуоһунастааххыный)? Туох үлэһиккиний? ☉ Какую профессию (должность) имеешь? Кем работаешь? — Эн ким буолаҕын? — Учууталбын
— Ким буолуохпун билбэппин. П. Тулааһынап. Ким буоларын көрүөхпүт (билиэхпит) — быһаарыылаах күрэхтэһиигэ ким кыайыылаах буоларын (билиэхпит). ☉ (Узнаем) кто будет победителем в решающем поединке
Саахымакка ким буоларын бүгүн билиэхпит. — Сарсын Сэрэпиин баар буоллаҕына, көрүөхпүт ким буоларын. «ХС». Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> — төрдүҥ-ууһуҥ кимий-тугуй? ☉ Откуда ты родом? Кимтэн кииннээх киһи этиҥ? П
Ойуунускай. Кимтэн кииннээх, Хантан хааннаах киһи этигиний? С. Данилов
Итини таһынан кимтэн кииннээҕэ, хантан хааннааҕа эмиэ ыйыллар. Эрчимэн
тюрк. ким, кем