даҕ. Ылыгас, харайа сылдьар. ☉ Вороватый, нечистый на руку
[Соруока] Хаһаайыстыбаннай үлэҕэ хабааннаах, Харайыгаһынан, харамынан талааннаах, Кыраҕы, кыраны булугас, Кыһамньылаах, сырыыны кыайыгас. Болот Боотур

прил. 1. (загрязнённый) кирдээх; 2. (неоднородный) булкаастаах, сыыстаах; нечистая глина булкаастаах туой; 3. перен. (нечестный) чиэһинэйэ суох, кирдээх; # нечистое произношение ыраапа суох саҥарыы; нечист на руку ылыгас идэлээх, уоруйах.

туохт., кэпс. Тугу эмэ үрэй, ыс-бурай (тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л., разводить беспорядок, разыскивая что-л. Арай кутуйах ампаарга Ас көрдөөн түүннэри тырҕайда. С. Васильев
Обургуну, [киис] аны айанын, атаратын бытаардан, мунна да сыты ылыгаһа бэрт дии, кутуйах уйатын булан тырҕайбыт. В. Протодьяконов
Ама мин да буолтум иһин, дьон булдун көҥүлэ суох тырҕайа сылдьыам дуо? Сэмээр Баһылай

I
аат. Кыстыыр сүөһүнү аһатарга кэбиһиилээх оту тиэйэн аҕалан хаһаанарга анаммыт, хотон икки дал икки ардыгар «кыбытыллыбыт» күрүө. Хотоҥҥо оту түннүгүнэн киллэрэргэ табыгастаах. ☉ Отгороженное место между хотоном и загоном для скота, куда складывают запасы сена, сеновал без укрытия
Былыргы оҕо күһүн, саас кыбыыга, далга от сыыһа тохтубутугар туллугу доҕуурдуур идэлээҕэ. Софр. Данилов
Кыбыыга баайыллан турар атаҕа суох оҕуһу көрөөт, биэлсэр дьэ өйдөөтө: киниэхэ оҕус атаҕын эмтэтээри гынар эбиттэр. Амма Аччыгыйа. Кини, төһө да тоҥнор, отун киэҥ кыбыыга өр астаһан сүөкээтэ. А. Федоров
II
аат. Ол-бу кыраны ыла, уора сылдьыы, ылыгас буолуу. ☉ Мелкая кража, воровство
Маҕаһыыннартан, ыскылааттартан малы-салы кыбыы түбэлтэлэрэ эмиэ үүнэ турар. «Саха с.». — «Ылыгас» диэн тугуй? — Туй-сиэ! Саха эрээри сахалыы билбэт эбиккин дуу? Ыйытыыта суох ону-маны кыбыы аата. Кустук

даҕ.
1. Итиинэн суоһуур, сыралҕаннаах. ☉ Пылающий жаром, жаркий, горячий
«Хата, бэйэҥ туран Хатан суостаах оһоххор Хардаҕаста бырах эрэ», — диэтэ. П. Ядрихинскай
Уот диэки өттүлэрэ олус суостаах — эттэрин сии сыһар, нөҥүө өттүлэрэ — тоҥор. Н. Заболоцкай
«Уус тыл охтооҕор сытыы, көмүөллээҕэр күүстээх, уоттааҕар суостаах», — эмээхсин бэрт итэҕэтиилээхтик эҥээриттэ. «ХС»
2. көсп. Кутталлаах, дьулаан. ☉ Внушающий страх, страшный
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ... П. Ойуунускай
Баар эбит олоххо Суостаах мүнүүтэ: Сүрэҕи муомахтыыр Санаа түһүүтэ. С. Данилов
Кулгааҕар биир кэм: «Абырааҥ! Өл-лүүм!» — диэн суостаах тыллар чуҥкунууллара. И. Федосеев
3. көсп. Уордаах, кырыктаах. ☉ Грозный, суровый, гневливый
Додор кулуба дьон кэпсээнинэн буоллаҕына, хайа да былыргы саха тойотторуттан, баайдарыттан ордук суостаах, ордук баттыгастаах …… киһи эбитэ үһү. Саха фольк. Кини бэрт суостаах, кыыһырымтаҕай, бэрт ылыгас тээтэ этэ. А. Софронов
Биирдэ ол суостаах хотун Киргиэлэй Дьөгүөрэптээххэ хонуох буолбут сураҕа иһилиннэ. Дьэ сүлсүлгэн бөҕө буола түстэ эбээт! Амма Аччыгыйа

1. аат. Тииҥи бултааччы. ☉ Охотник на белку
   Тииҥньит үлэтэ олус ыарахан, сыралаах үлэ. СМН ТС
   Булчут эмиэ тус-туспа идэлээх: кырсаһыт, тииҥньит, тайахсыт, эсэһит. ЧКС ОДьКИи
   △ Тииҥи бултаһар ыт. ☉ Собака, идущая на белку
   Бүөтүр: «Кэрэмэсчээним барахсан тииҥньит буолла», — дии санаата. Р. Кулаковскай
   Ытым Моойторук олус булчут. Өссө тииҥньит эрэ диэн буолуо дуо, ааттаах чубукуһут. А. Кривошапкин (тылб.)
2. даҕ. суолт. Тииҥниир, тииҥи бултаһар. ☉ Промышляющий белок
   Тииҥньит ыал Титирик дьиэтин саҕа Тимир тиҥсирики оноҕостоох эбит. Күннүк Уурастыырап
   «Бу тииҥньит тоҥус быһыылаах, кини суолун батыһыахха», — диэбитэ. А. Кривошапкин (тылб.)
   Ол торҕон эһэлэртэн дьулайаннар, тииҥньит дьон бултуулларын тохтотоллор. В. Короленко (тылб.)
   ◊ Тииҥньит ыт — тииҥи бултаһар ыт. ☉ Собака, идущая на белку
   Үчүгэй тииҥньит ыт киэҥ сиринэн сылдьыгас, үчүгэйдик уонна түргэнник ирдиир, сыты ылыгас, чуор буолуохтаах. ТСКБ
   [Күһүн хаара суохха] киһи тииҥи сатаан суоллаабат, онон тииҥньит ыта суох бултааһын туһата кыра. ЕОВ ССТБ
   Эдэр ыт тииҥи көрдүүргэ, үрэргэ, эккирэтэргэ …… тииҥньит ыты кытта иккитэ-үстэ сырыттаҕына, хайыы-үйэҕэ үөрэнэр. АФС БЫ

1. даҕ. Сытыытык, чобуотук саҥарар; этиһиик (үксүгэр дьахтары этэргэ). ☉ Острый, бойкий на язык; языкастый, сварливый (обычно о женщине)
   Ийэлэрэ киһини билбэккин, үлэһитинэн чахчы мөлтөх, сыылба; иккиһинэн, тыллаах, хадаар. Р. Баҕатаайыскай
   Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
   Ыаллара саныылларынан, Анфиса тыллаах, ылыгас, чэпчэки, чэ, быһата, «киһи аахсыбат күтүрэ, куһаҕан дьукаах». ФЕВ УТУ
2. аат суолт. Саҥарар киһи, саҥарааччы. ☉ Способный говорить, обладающий речью, говорящий
   Оҕолорум сордоохтор …… Харахтаахтан кынчарыллан, Илиилээхтэн охсуллан, Тыллаахтан этиллэн, Аччыгы аргыстаһан, Утатары уруурҕаһан, Тоҥору доҕордоһон [муҥнаннахтара]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тээллээриис эрэйдээҕи тыллаах барыта үөҕэр, мөҕөр буолла. И. Гоголев
   ♦ Илин-кэлин тыллаах көр илинкэлин
   Кини илин-кэлин тыллааҕын, этиһиигин, харса-хабыра суох баламат майгылааҕын билэр. НС ОК. Тыллаах дьахтар — этиһиик дьахтар. ☉ Языкастая, сварливая женщина
   [Хобороос:] Бу уол оҕо буолан баран, тыллаах дьахтар курдук, эчи саҥардаҕа элбэҕин. С. Ефремов
   Элбэх саҥалаах тэтиҥчээн, Эйигин мин таптыыбын. Тыллаах дьахтарга тэҥнээн, Омнуолуу санаабаппын. В. Саввин
   Тыа саҕатыгар хабдьы …… тыллаах дьахтар курдук өрүскэлэспиттии бэбээрэр. «ХС». Тыллаах оҥорбот — кими да олох саҥардыбат, утары этиппэт. ☉ Не даёт возможности возразить
   Мөлчөс кинилэри тыллаах оҥорбот. КНЗ ТС. Тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар — кыһыл тылынан кынаттанар диэн курдук (көр кынаттан). Кини өрүү тыллаах сыҥааҕынан эрэ кынаттанар. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат кэпс. — мээнэ тыллаах, айахха киирбиччэ, толкуйдаабакка саҥарар (киһи). ☉ Говорить необдуманно, невпопад, быть невоздержанным на язык. Тыллаах сыҥааҕын кыаммат буолан, куруук мөҥүллэр. Тыллаах сыҥаах иччитэ көр иччи. Бу киһи тыллаах сыҥаах иччитэ. Тыллаах сыҥааххынан тыыланыма кэпс. — мээнэ, солуута суох саҥарыма. ☉ Не говори ерунды, не болтай зря
   Түксү, тыллаах сыҥааххынан тыыланыма. Тыллаах эппитин, <кырыыстаах кыраабытын> курдук — кырыыстаах кыраабытын курдук диэн курдук (көр кырыыстаах). Тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Оо, тыллаах эппитин, кырыыстаах кыраабытын курдук буолан иһээхтиибит. «ХС». Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор (киһитэ) — ким баҕарар атаҕастыыр киһитэ. ☉ Человек, которого обижает всякий
   Тыллаах этэр, харахтаах кынчарыйар, илиилээх охсор. Өксөкүлээх Өлөксөй

1) рука; руки; кисть руки; илии салбаҕа кисть руки; илиигин биэр = подавать руку кому-л.; илии тутус = пожимать друг другу руки (е знак приветствия, прощания, соглашения); илиим барбат прям., перен. у меня рука не поднимается; илиитигэр күүстээх у него сильные руки (букв. у него сила в руках); илиитин иһигэр баар = находиться в чьих-л. руках; илиигин көтөх = поднять руку, замахнуться на кого-л.; сыгынньах илиинэн (тут=) прям., перен. (брать) голыми руками; илии туппай (или туппас, туппах) имеющий привычку брать без спросу, хватать (обычно о детях); илиитэ уот тымтан хаалла руку ему вдруг словно огнём обожгло (говорится, когда у кого-л. что-л. с силой вырывают из рук); куһаҕан (үчүгэй ) илиигэ киир = (или сырыт =, түбэс =) попадать в плохие (хорошие) руки; находиться, быть в плохих (хороших) руках; кыһыл илиитинэн прям., перен. голыми руками (без оружия); 2) палец (как мера ширины, толщины); үс илии халыҥнаах толщиной в три пальца # бэринньэҥ илии щедрый; илии билсиһиитэ взаимная разведка сил (напр. в силовых спортивных состязаниях); илии бэрсис = (или охсус =) помолвить, совершить помолвку (подав друг другу руки); илиигин хааннаа= иметь первую добычу (на охоте); илиигин харалаа = в некоторой степени приобщиться к физическому труду; илиигинэн киир = насильничать; илиигэ биллэр довольно большой, весомый; илиигэ иҥнибэт отбившийся от рук; илии дала поле действия рук; илиим далыгар киллэрдэхпинэ кыайыам если сумею схватить (его) (букв. если заставлю войти в поле действия моих рук), то я (его) одолею; илиим тардар у меня рука не поднимается (схватить, прикоснуться, напр. из чувства брезгливости); илиим тэһэҕэс я упустил (нужную вещь, добычу, подходящий момент из-за своей нерасторопности); илиитин иминэн на ощупь, вслепую; илииҥ иһигэр эргит решать, поворачивать (напр. по своему желанию); илиигин сотун= лишиться чего-л. окончательно, бесповоротно; илииттэн таҕыс = отбиться от рук; илии тутах чуть-чуть недостаёт; не хватает; илии тутук с пустыми руками (приходить, уходить); илии.тутуурдаах , өттүк харалаах с добычей (возвращаться, приходить); илиитэ баттаа = подписываться; илиитэ билиэҕэ всё решит его удачливая рука; илиитэ салҕаа = передать что-л. кому-л. на расстояние вытянутой руки (букв. удлинить руку); илиитэ сыстар он приобрёл сноровку, умение; илиитэ тиийдэ он успешно начал (трудное, непривычное дело); илиитэ тутаата он не осуществил, не довёл до конца что-л. (из-за незначительной ошибки, недоделки); илиитэ уһаабыт диал. он покушался на чью-л. жизнь; он убйл кого-л.; мэник илиитинэн наотмашь (ударить); үрүҥ илиигэр биэрдим (или туттардым) я вручил в собственные руки, я отдал из рук в руки; чэпчэки илии лёгкая рука (напр. о хирурге, удачно и легко делающем операции); ылыгас илии мелкий воришка.

1. аат.
2. Киһи туттар, онуманы гынар үөһээ лабаата (санныттан тарбаҕын төбөтүгэр диэри). ☉ Рука (верхняя конечность человека от плечевого сустава до кончиков пальцев)
   Ыалдьартан илии арахпат, таптыыртан харах арахпат (өс хоһ.). Кирилэ хаҥас илиитинэн куобаҕы тириитин уһулу тарта. Н. Неустроев
   Кини сэриигэ аҥар илиитин сүтэрэн кэлбит. Суорун Омоллоон
   Илиитигэр сибэкки тутуурдаах Сибиэтэ киирэн кэлэр. С. Ефремов
3. көсп. Киһи. ☉ Человек
   Ылар илии билбэт, биэрэр илии билэр (өс хоһ.). Хойутаан төрөөбүт ынах, сайын устата үс-түөрт илиигэ түбэһэн, кыстыкка киириигэ - балаҕан ыйын бүтүүтүгэр, алтынньы саҥатыгар - уолар түбэлтэтэ үксээбит. «Кыым»
4. көсп. Бас билии, баһылааһын. ☉ Собственность; владение, распоряжение чем-л.
   Ама эн баҕас мин илиибиттэн ханна барар үһүгүн. П. Ойуунускай
   Билигин да сир баай илиитигэр турар. Амма Аччыгыйа
   Баттыгастаах баай илиититтэн былааһы бэйэбит илиибитигэр ылар иннигэр тыыммыт быстарын кэрэйиэхпит суоҕа. Эрилик Эристиин
   Эйигин өстөөхтөр илиилэриттэн быыһаммыккынан эҕэрдэлиибин. С. Ефремов
5. көсп. (тард. ф-гар тут. түһүккэ). Тус бэйэнэн кыттыы. ☉ Личное участие в чем-л.
   Дьиэни бэйэлэрэ илиилэринэн оҥорор дьон, дьиэтэ суох буолан, эргэ сарай анныгар дурдалана сылдьан баттатан өлөллөрө. Эрилик Эристиин
   Ол олоҕу Суванкул биһикки илиибитинэн оҥорбуппут. Ч. Айтматов (тылб.)
6. көсп. Хайысха, туһаайыы, өрүт. ☉ Направление, сторона. Хаҥас илиигинэн бардаххына «Хомустаах» отчуттарыгар тиийэҕин. Суол арахсыытыгар тиийэн баран, уҥа илиигинэн бараҕын
7. көсп., кэпс. Ким эмэ оҥорбут бэлиэ суола-ииһэ, үлэтэ. ☉ Характерные для кого-л. манера, особенность в чем-л., рука, почерк. Бу чороон - чахчы Сүөдэр илиитэ. Уус киһи илиитэ биллэр
8. көсп. Кээмэй туһунан: тарбах суонун саҕа. ☉ Палец (как бытовая мера толщины)
   Үс илии уһуннаах, кыра синньигэс сытыы быһыччалаахтар. Саха фольк. Өрүс уута, кырдьык, кини эппитин курдук, кыратык да көҕүрээн көрбөтө, хата чаанньык оргуйуор диэри эбии хас да илии эбилиннэ. Н. Заболоцкай
   Мойуос кинээс Сэттэ илии халыҥнаах Киилээх иһэрэх тэллэхтээх. С. Зверев
   Буурдара иккилии, үстүү илии тастаахтар. «ХС»
9. көсп., кин., калька. Тастан, туораттан орооһуу. ☉ Вмешательство в чьи-л. дела со стороны
   Америка империалистара! Кубаттан илиигитин киэр гыныҥ! «Кыым»
10. сыһ. суолт. (тард. ф-гар тут. түһүккэ)
11. Механизацията, массыыната суох. ☉ Вручную, без средств механизации (работать, делать что-л.)
    Ходуһа сирин илиинэн солоотубут. М. Доҕордуурап
    Сарай ойоҕоһугар илиинэн эргитэр үүттүүр ыстаныак турар. С. Ефремов
    Оччотооҕу илиинэн тигиллэр тирии этэрбэһи, суорунаҕа тардыллан оҥоһуллар лэппиэскэни өйдөөтөххүнэ ийэҥ, аҕаҥ уһун сыратын сырдык санаатын ис сүрэххиттэн кэриэстии саныыгын. С. Васильев
    Үлэ барыта илиинэн толоруллар буолан, ким даҕаны сөбүлэспэт. «Кыым»
12. Массыыҥкаҕа, көмпүүтэргэ бэчээттээн буолбакка, уруучуканан, харандааһынан (суруй). ☉ От руки (ручкой, карандашом - писать). Илиинэн суруллубут текиһи көрдөрдө
13. даҕ. суолт. Илиинэн туттуллар. ☉ Приспособленный для рук, ручной
    Доҕорум, Алгыс сордооҕум, Тутта илии хотуурун. Р. Баҕатаайыскай
    Буров хамаандалаан ньиргийдэ да - илии бүлүмүөтэ бачыгыраабытынан барда. Амма Аччыгыйа
    Былыргы дьон чочуйан оҥорбут таастарын илии сүгэтэ диэн ааттыыллар. КФП БАаДИ
    ♦ Бэйэҕин илиигэр ыл - кыан, тутун, бэйэҥ бэйэҕин уоскут (хол., наһаа кыыһыран, кыйаханан баран). ☉ соотв. брать (взять) себя в руки
    Мантан инньэ бэйэҕин илиигэр ыллаххына сөп буолсу.  Дьиэ-уот кыһалҕатын, түбүгүн кыра оҕо эрдэҕиттэн билбитэ, онон эмискэ ааҥнаабыт алдьархай ааһарын кытары бэйэтин бэйэтэ түргэнник илиитигэр ыла охсубута. «ХС». Бэйэ илиитинэн - тус бэйэҥ (оҥор, тут-хап). ☉ Лично, своими собственными руками (сделать, делать что-л.)
    [Хотоннорун] бары түргэнник бүтэрэ охсуохтарын баҕараллара. Бэйэ илиитинэн тутан-хабан үлэ үөрүүтүн манна эрэ билбиттэрэ. Н. Лугинов. Бэринньэҥ илии - бэринньэҥ диэн курдук. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) көр икки I. Икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэт көр икки I. Илии билсиһиитэ - күүһү-күдэҕи боруобалааһын, тургутуһуу (хол., күрэхтэһиигэ). ☉ Взаимная разведка сил (напр., в спортивных состязаниях). Ээ, билигин илии билсиһиитэ эрэ. Дьэ үчүгэйдик киирсиэхтэрэ. Илии былдьас - куоталас, бэрт былдьас. ☉ Соперничать; выяснять отношения
    Ол да буоллар бэйэбэйэлэрин күөнтэһэ, илии былдьаһа олороллор. Бэс Дьарааһын. Илии быртах кэпс. - ылыгас идэлээх, уоруйах. ☉ соотв. нечист на руку кто-л. (букв. рука поганая). Илии быртах киһи. Илии бэрсис (охсус) - 1) кими эмэ кытта тугу эмэ оҥорорго сөбүлэс, дуогабардас. ☉ Договориться, заключать соглашение, сделку, ударять по рукам
    Дьэ, билигин туран биир кыайбыттара урут мииниэх, биирдэстэрэ, тутан биэриэх буолан, сакылааттаһаллар, илии охсуһаллар. Суорун Омоллоон
    Тойонноох хамначчыт илии охсуһан сакылааттаһаллар. «ХС»; 2) эр-ойох буоларга сөбүлэс. ☉ Помолвить (объявить кого-л. женихом или невестой), совершить помолвку (подав друг другу руки)
    [Омуннаах Уйбаан:] Э-э, биһиги Бүөтүрдүүн урут сүбэлэспиппит. Хата, кэл илии бэрсиэх, ол кэннэ уураһыах. Н. Неустроев
    Былыргы үгэһинэн, Аанчаны, иккилээх эрдэҕинэ, Үрэкиин уолугар кэпсэтэн, халыымын сорҕотун биэс табаны, биэдэрэ аҥаара арыгыны иһэрдэн илии охсуспута. Болот Боотур
    [Даарыйа Дабыыкка:] Илиигитин бэрсиһэр кэмҥит кэлэрин тиэтэтэ саныыбын дии, хайа, хойутаабаккын дуо? «ХС». Илиигин аҕал - эйэлэһиэх (илии тутуһан). ☉ Давай помиримся (пожав друг другу руки)
    - Эн... - уол симиттэн, ачыкытын өрүтэ анньыммахтаата, - эмиэ кырдьыгы эттэххэ, кыыһырыаҥ суоҕа дуу?.. - Суох! Аҕал илиигин, Саша. Софр. Данилов. Илиигин араарбакка үлэлээ - онно-манна аралдьыйбакка дьүккүөрдээхтик үлэлээ. ☉ соотв. работать не покладая рук (букв. работать, не убирая рук)
    Отделение экэниэмикэтэ сайдыытыгар билиҥҥээҥҥэ диэри илиитин араарбакка үлэлэһэ сылдьар. «Кыым». Илиигин киртит - сиэргэмайгыга сөп түбэспэт, куһаҕан дьыалаҕа булкулун, марайдан; чиэһинэйэ суох быһыыны оҥор. ☉ соотв. марать (пачкать) руки об кого-что-л.
    Табаарыс Үчүгээйэп, ити киһини кытта иирсимэ, тоҕо киниэхэ илиигин киртитэҕин. Харчыны ирдээн ылыахпыт. С. Ефремов. Илиигин марайдаама - куһаҕан дьыалаҕа орооһума, буккуллума, кыттыһыма. ☉ Не марай (не пачкай) руки об кого-что-л.
    Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Илиигин сымнат - тус бэйэҥ тутан-хабан, кыттан дуоһуй, астын, манньый (хол., оҕону көрөн). ☉ Получать удовлетворение, удовольствие от личного участия в чем-л. (напр., возясь с маленьким ребенком)
    Дэлэкэннээх үчүгэй буолуо этэ дуо, мин кыра сиэммин оҕолоон илиибин сымнатарым. С. Ефремов. Илиигин ук - уор. ☉ Красть, воровать
    Итэҕэстээх буоллаҕына, бэйэтэ төлөөтүн. Эн тоҕо холкуос үбүгэр кини кирдээх илиитин уктараҕын? С. Ефремов. Тэҥн. илиини угуу. Илиигин <өрө> уун! - бэрин, утарылаһыма! ☉ Руки вверх! «Илиигин уун!» - диэбитинэн, саатын уун-утары туппутунан, Наһаар бандьыыкка ынан кэллэ. Суорун Омоллоон
    Кыраныыссаны туорааччылар илиилэрин өрө ууналларын, бэринэллэрин оннугар миэхэ уун-утары ыстаммыттара. Н. Якутскай
    Суола суох сиринэн туһулаабыттарын хоту сүүрбүт ньиэмэстэр умса хоруйа түһэллэр, сорохторо илиилэрин өрө ууналлар. Т. Сметанин. Илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ - бэрт чугас (сир). ☉ соотв. рукой подать до чего-л.. Сайылыга - илиигин ууннаххына тиийэр сириҥ. Илиигин үөрэт - үөрүйэхтэн, сыһын, сатыыр буолан бар. ☉ Привыкать к чему-л.; приобретать сноровку, умение, набить руку (в чем-л., на чем-л.). Илииҥ үөрэннэҕинэ, каменщиктар биригээдэлэригэр ылыахпыт. Илиигин үөрэтэ сырыт. Илиигин хааннаа кэпс. - 1) бастакы булкун өлөр. ☉ Добыть первого зверя или птицу на охоте (букв. окровавить руки). Уолум миигин кытта сылдьыһан быйыл аан бастаан илиитин хааннаата; 2) сэптээх-сэбиргэллээх хаан таһаарыылаахтык охсус; өлөрсүүгэ кыттыс. ☉ Драться до крови (убивать кого-л.)
    [Филипп:] Ити хара кырыктаах Киэҥ Ыстаан [киһи аата] уон биэс-алта сыл буолан баран эргийэн кэлэн, иккистээн илиитин хааннаары соруммутун көрүҥ. С. Ефремов
    Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар салбаныйбыт киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» - диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. Илиигин харалаа кэпс. - илии үлэтин боруобалаа, хара үлэҕэ сыһын. ☉ Приобщаться к физическому труду. Оҕом быйыл сайын устудьуоннар тутар этэрээттэригэр илиитин харалаата. Илиигинэн киир (дьүүллээ, сууттаа) - охсус, кырбаа, сырбат. ☉ соотв. давать волю кулакам (рукам)
    Бэйи, аргыый, илиигинэн дьүүллүүрүҥ ааспыта буолуо. А. Софронов
    Кини өссө илиитинэн сууттуо хаалбыт дии. С. Ефремов
    Билигин ити нэһилиэк сэбиэтин салайааччыта буолан, кими да кытта илиитинэн киирсибитэ иһиллибэт, улам сымнаан, «киһитийэн» эрэр диэн этэллэр. А. Сыромятникова
    Кини уолҕамчы, этистэр эрэ илиитинэн киирээччи. У. Шекспир (тылб.). Илиигитин киэр гыныҥ калька - кимиэхэ, туохха эмэ орооһоргутун тохтотуҥ. ☉ Руки прочь от кого-чего-л.. Ирактан илиигитин киэр гыныҥ! Илиигиттэн араарыма - мэлдьи бэйэҕин кытта илдьэ сырыт, куруук тута сырыт. ☉ Постоянно носить что-л. с собой, не оставлять ни на минуту (букв. с рук не отрывай (не спускай))
    Бөтүҥнэр, төһө да дьиэлээх тойон маанылаабытын иһин, сэптэрин илиилэриттэн араарбат эбиттэр. Эрилик Эристиин. Илиигэ биллэр - балачча ыарахан ыйааһыннаах. ☉ Довольно тяжелый, увесистый
    Бу кинигэ илиигэ биллэр эбит.  [Бэстилиэт] кэм илиигэ биллэр, тос курдук. Н. Лугинов. Илиигэ киирбит - улаханнык ыалдьан, атын киһи көрөрхарайар буолбут. ☉ Быть, находиться на руках у кого-л. (о тяжелобольном). Оҕонньор тыыннаах хаалара саарбах, илиигэ киирбит дэһэллэр. Илиигэр (илииҥ иһигэр) ыл (тут) - 1) бас билэн салай, баһылаа-көһүлээ. ☉ Подчинять себе, заставлять повиноваться (в поступках, действиях; соотв. брать в руки кого-л.; брать в оборот кого-л.)
    Тыһыынча ыстыыктаах саалаах үрүҥ аармыйата Верхоянскайтан Өймөкөөҥҥө диэри хоту уокуруктары барытын бэйэтин илиитигэр ылла диир. Болот Боотур
    Кинилэр уһуну-киэҥи өйдөөн салайбаттар. Ону эн, парторг киһи быһыытынан, кинилэри илиигэр ыл. Н. Апросимов
    «Комсомольскай тэрилтэ холкуоһу салайар оруолун илиитигэр ылбатаххыт, куһаҕаннык үлэлиир эбиккит», - диэн Даша кириитикэлээбитин Костя ылыммыта. М. Доҕордуурап
    Айар идэҕэ үөрэнии боппуруоһун «Эдэр коммунист» мэлдьи илиитин иһигэр тутар, хараҕын далыттан таһаарбат. «ХС»; 2) көр-харай, кыһан. ☉ Брать на попечение кого-л.
    Эн, кырдьык, дьахтары илдьиэххин саныыр буоллаххына, миэхэ икки үчүгэй атта булан кулу, дьахтары мин илиибэр туттар. Н. Неустроев
    Ордук куһаҕан туруктаахтар кимнээхтэрин билиэххэ уонна кинилэри илиигэ ылыахха. И. Гоголев. Илиигэр ылыма (ыла да сорунума) - тутума, туохха эмэ чугаһаама даҕаны; бырах (куһаҕан кэмэлдьигин). ☉ Не брать в руки что-л. (полностью отстраниться, не касаться чего-л.)
    Хаарты оонньуур этим; ону кистээбэппин, аны хаартыны илиибэр ылыам суоҕа. П. Ойуунускай. Илии дала - 1) киһи илиитэ тиийэр сирэ. ☉ Предел досягаемости
    Илиим далыгар киллэрдэххинэ кыайыам.  Ол сылдьан илиитин далыгар киирэн биэрдэхтэринэ, хайа да бэйэлээх киһи буоллун, бокуой биэрбэккэ бобо тутан умса илгэн кэбиһэр эбит. Күннүк Уурастыырап
    Абыраамап Бииктэри аттыттан араарбат, илиитин далыттан мүччү туппат баҕалаах. Л. Попов; 2) киһи салайар, баһылыыр-көһүлүүр, дьаһайар кыаҕа. ☉ Возможность руководить, распоряжаться, управлять кем-чем-л.
    Бу уолу илииҥ далыгар ыллаххына сатаныыһы.  Бииктэр быраатым, ити аата, биһиги илиибит далыгар киирдэҕэ. Л. Попов
    Холбоһор күннээх буоллаххына, хайаан да иэстэһиэм. Кинини баҕас илиим далыгар киллэрээ инибин... М. Доҕордуурап. Тэҥн. илии кыаҕа. Илии дьолуота (билиэҕэ)- таба тутуу, таба тайаныы, соргу (билиэҕэ); тыҥааһыннаах кэмҥэ илии сымсата (билиэҕэ). ☉ Везение, фортуна, удача (решит); ловкость рук (решит в нужный момент)
    Мин илиим дьолуотун көр эрэ! ПЭК СЯЯ
    Дьоллоох илии Дьолуота биллин Эрчимнээх илии Эҕэрдэтэ биллин! Суорун Омоллоон
    Дуолан Хара аһаран биэрэр, Анньыһар Боотуру охторор, үҥүүнэн тириир. [Сынаҕы баай:] Дуолан Хара, илииҥ дьолуотун көрдөр! И. Гоголев. Илии иһинээҕи (иһигэр баар) дьыала - ким эмэ бэйэтэ бас билэр, дьаһайар дьыалата. ☉ (Это) сугубо его дело; (это) в его распоряжении, возможностях
    Аһынүөлүн чааһа бэйэтин илиитин иһинээҕи дьыала. «ХС»
    Докумуона баар буолла да үбүн булуу, линияны [электролинияны] тутуу, этэргэ дылы, илии иһигэр баар дьыала. «Кыым». Илии күлүгэ кэпс. - күндүлээһин, бэрсии. ☉ Угощение, дар
    Соһуйдаҕым, үөрдэҕим дии. Арай былыр эн аҕаҥ өһө тэһиннэҕинэ, күндүлүүрэ, бу эн илииҥ күлүгүн, кырдьыга, көрө иликпит, ол да иһин үөрдэхпит. А. Сыромятникова. Илии кыаҕа - киһи дьаһайар, ону-маны гынар кыаҕа. ☉ Возможность управлять кем-чем-л., делать что-л. Бастакыта - илииҥ кыаҕа тиийбэтин син-биир кыайан кууспаккын, онон бу кыаллыбат суол, тыл эрэ ыаһаҕа буолуон сөп. В. Яковлев. Тэҥн. илии дала
14. Илиини угуу - уоруу, ким эмэ тугун эмэ сокуоннайа суох туһаныы. ☉ Обкрадывание, незаконное пользование чужим имуществом
    Оҕотоойоп олох атын да эйгэлэригэр судаарыстыба сиэбигэр илиини угуу, ыһыы-тоҕуу туһунан хаһыакка үгүстүк ааҕара. «ХС». Тэҥн. илиигин ук. Илиинэн киирсиһии (кыргыһыы) - ытыаласпакка эрэ аҥаардас илиинэн, ыстыыгынан охсуһуу. ☉ Рукопашный бой
    [Сэрии кэмигэр] сороҕор соһуччу илиинэн киирсиһии баар буолар. С. Никифоров
    Куорат иһигэр ытыалаһыы, илиинэн кыргыһыы буолан барбыта, сир-халлаан оргуйан олорорго дылы этэ. А. Бэрияк
    Илииҥ быстан түһэ илик көр илииҥ быстыа суоҕа (быстаары). [Өрүүскэ:] Киһим суох буола-буола, бэйэҥ илииҥ быстан түһэ илик, чэ , оҥороҕун дуу, суох дуу, эт. Күндэ. Илииҥ быстыа суоҕа (быстаары) кэпс., кур. - туох эмэ кыра да туһалааҕы оҥордоххуна, көмөлөстөххүнэ туох да буолуоҥ суоҕа. ☉ Руки не отвалятся (сделать что-л.) (букв. у тебя не оторвутся руки)
    Эмиэ сүөһү туолбут, илиилэрэ быстаары тэлгэһэлэрин аанын саппат буоллахтара. С. Ефремов. Илииҥ иһигэр эргит - таптаабыккынан дьаһай, оҥор. ☉ Распоряжаться кем-чем-л. по своему усмотрению, как угодно, как хочется
    Баайдар ити биһиги иннилэрин-кэннилэрин билбэт хараҥа, дьадаҥы аҕаларбытын, ийэлэрбитин илиилэрин иһигэр эргитэннэр арааһынай суоллары оҥортууллар ээт. Күндэ. Илииҥ күлүгүн көрдөр - туох эмэ туһалааҕы оҥорон хааллар, туох эмэ туһалааҕы бэйэҥ айан хааллар. ☉ Оставлять след от своей (полезной) работы, деятельности, оставлять от себя что-л. достойное (букв. тень своих рук показывать)
    Норуоппар хайдах эмэ гынан өссө да илиим күлүгүн көрдөрдөрбүн ханнык диибин. «ХС». Илииҥ (ытыһыҥ) үрдүгэр (илиигэр) түһэр - кими эмэ үөрүүнэн, ытыктабылынан, далбарынан көрүс. ☉ соотв. принимать (встречать и т. п.) кого-л. с распростертыми объятиями (сердечно, радушно)
    Киирэллэрин кытта Өксүүнэ доҕор дьахталлара илиилэригэр түһэрэн илдьэ барбыттара. Н. Заболоцкай
    Онтон остуорас дьахтар кинини илиитин үрдүгэр түһэрэн ылбыта. «ХС»
    Сопхуос дириэктэрэ бу кимэ-туга биллибэт дьону ытыс үрдүгэр түһэрэр. «Кыым»
    Илии охсуһуута көр илии бэрсис (охсус). «Оттон ол икки судаарыстыба илии охсуһуута этэ дии, сыаналаах буолуо эбит», - аны Өксүөн тыл быраҕар. «ХС». Илии салааһына - урукку сатыырын, туттарын-хаптарын тобоҕо сүппэккэ-умнуллубакка сылдьара. ☉ Остатки былого мастерства, ловкости, умения
    Микииппэр оҕонньор илиитин салааһына кэм да баар эбит, имигэс-имигэстик туттумахтаан …… начаас үлүгэр сүөһүтүн иһин хостуу охсон кэбистэ. «ХС». Илии сыгынньах - сэбэ-сэбиргэлэ суох. ☉ Голыми руками, с голыми руками (без орудия, без оружия и т. п.)
    Көмүскэнэр наада кэллэҕинэ [эһэттэн], ытар саалара да суох, илии сыгынньах эбиттэр. «ХС». Илиитигэр туппута - илдьэ хаалбыта, дьиҥнээх баара. ☉ Оставшийся, имеющийся, уцелевший, сохранившийся до настоящего времени у кого-л.
    Уонтан тахсата оҕолонон баран, илиибитигэр туппуппут эн эрэ бааргын. С. Ефремов. Илиитин анныгар - көрөн турдаҕына, хараҕын ортотугар; бэйэтэ баарына. ☉ На глазах у кого-л., в присутствии кого-л. (происходило, имело место что-л.; букв. под рукой)
    «Мин аҕам, - диэн Ахмет үөһэ тыынан кэбистэ, - Еникей помещик таһыйа турдаҕына, илиитин анныгар өлбүтэ». Эрилик Эристиин. Илиитин анныттан - тус бэйэтэ тугу эмэ гыммытыттан (хол., эпэрээссийэлээбититтэн, кырбаабытыттан). ☉ От чьей-л. руки (напр., хирурга - умереть во время или вследствие операции)
    Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан ортотугар сытан барбыта... Суорун Омоллоон. Илиитин араарбат - оҥорбутун кубулуппат, тэйбэт-арахсыбат, уурайбат. ☉ Делать что-л. усердно, упорно, не отвлекаясь ни на минуту
    Уйбаан ханнык эрэ үлэҕэ тоҕо баһан кыайан-хотон барбатар да, илиитин араарбатынан эр бэрдэ. НС ОК
    Мин хаһан да табаҕы тардыбатаҕым, үрүүмкэ арыгыны испэтэҕим, күннээҕи эрэсиими мэлдьи тутуһабын, дьиэ түбүктээх үлэтиттэн илиибин араарбатаҕым. «Кыым»
    Билигин да үлэттэн илиитин араарбат. «Кыым». Илиитин (тарбаҕын, ытыһын) иминэн - көрбөккө эрэ, туппахтаан, бигээн билэн. ☉ Вслепую, на ощупь
    Илиитин иминэн бигээн, эмэҕирбит дүлүҥ сытарын булан, олорунан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
    Илиитин иминэн тула харбыалаһа сылдьан, хайа эрэ дулҕа сиэлиттэн бэргэһэтин булан ылбыт. Н. Заболоцкай
    Нина тылын быктарда, мичик гынна, онтон тарбаҕын иминэн хааһын көннөрүннэ, дьонугар таҕыста. Н. Габышев
    Сонно уолчаан кыракый быччыҥнара дьигис гыммыттарын ытыһын иминэн билбитэ, этиэх түгэнэ уол атахха киллэримээри хаптайа охсубута. НЕ ТАО. Илиитин иһигэр баар (илиитигэр киирдэ) - бас билэр, кыаҕын иһигэр баар; таптаабытынан дьаһайар кыахтаах. ☉ Находиться во власти кого-л.; быть в подчинении, во владении кого-л.
    Мин эһиги илиигит иһигэр баарбын, хайдах оҥороргутугар көҥүлгүт. А. Софронов
    Бүтүн нэһилиэк дьоно кини [Ньукулай оҕонньор] илиитигэр киирэн олорор. Киһи барыта туой киниэхэ иэстээх, туой киниэхэ дэһээтинэлээх. Күндэ
    «Мин илиим иһигэр киирдигит, "куһаҕан" сыананы биэриэҕим, сэрэниҥ», - дии-дии, учуутал Ананийга хайыста. М. Доҕордуурап
    Дойдубар тиийэн үлэлииргэ санаммытым. Онно ревкомовец И.Г. Христофоров кытаанах илиитигэр киирбитим. «ХС». Илиитин көтөхпүт - 1) охсубут, кырбаабыт. ☉ соотв. поднимать руку на кого-л. (пытаться ударить, побить кого-л.)
    Суох, бу дьикти, ыарнүһэр оҕонньорго кини хайдах да кыайан илиитин көтөҕүө суох... «ХС»
    «Дьахтары хайдах кырбыахха сөбүй? Хайдах илиини көтөҕүөххэ?» - Людмила Сергеевна бэркиһээбитэ ааһа охсон бирэбэтэх. «ХС»
    Ити тоҕо, ыга кыыһыраат, илиибин көтөҕө сыстым. «ХС»; 2) сэптэнэн-сэбиргэллэнэн өрө турбут, утарыласпыт, мөккүспүт. ☉ Вступать в борьбу с кем-чем-л., осуждать, порицать кого-что-л.
    Ыраахтааҕыны утары илиитин көтөҕөөрү гына сылдьыбыта. Н. Якутскай
    Илиитин кэтэс көр илиитин-атаҕын кэтэс. Аны Варвараҕа үөрэннилэр, дьиэҕэ бары кини илиитин кэтэһэллэр. Н. Габышев. Илиитин (ытыһын) сотунна (соттон хаалла) - туга да суох хаалла, матта, мэлийдэ. ☉ Лишиться всего, остаться без ничего
    Сүүһүнэн үөр табалаах киһи хаһан баҕарар биир күн илиитин соттуор сөптөөҕө. Болот Боотур
    Сиидэрэп кэлэн, ыстараап харчытын төлөөбөтү диэн, Тоокуй баайын уоппустуур. Ол курдук Тоокуй туоҕа да суох илии соттон хаалар. Күндэ
    Ситигирдик икки сааһыт, илиилэрин соттон кээһэн баран, саҥата-иҥэтэ суох араҕыстылар. П. Аввакумов. Илиитин уунар - кыһалҕалаах кэмҥэ көмөлөһөр (хол., ону-маны биэрэн, бэрсэн). ☉ Помогать, оказывать помощь кому-л. (соотв. протягивать руку (помощи))
    Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, - Унаар күөх, аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
    Атаҕастаммыт аймах дьоҥҥо аһыныылаах илиитин уунара. Эллэй
    «Биирдэ тооромос арыы, кырбас эт биэрэн уһун илиигин ууммутуҥ баара дуо?» - Даша хоһуттан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Илиитин уурбут калька - өлөрбүт, өлөрүүгэ кыттыспыт. ☉ Приложить руки (руку) к чему-л. (напр., к смерти кого-л.)
    Иккис суол аһаҕас боппуруоһунан Лаабыскын тырахтарыыс кылап гынан көрөн ааспыт киһитэ. Ол киһи ыарахан илиитин уурбут буоллаҕына көҥүлэ. «ХС». Илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр кэпс. - кыратык да үлэлиирин улахаҥҥа уурар, ыарырҕатар, сүрэҕэлдьиир. ☉ Ленится даже пальцем шевельнуть (букв. руками двигать считает грехом)
    Бэйэтэ илиитин хамнатарын айыы курдук саныыр. А. Сыромятникова. Илиитин харалаа - кимиэхэ эмэ туохта эмэтэ биэр, бэлэхтээ (үксүгэр киниттэн тугу эмэ туһанаары). ☉ Угощать кого-л. (обычно в корыстных целях). Тэҥн. тумсун оҕунуохтаа. Илиитинэн сирдэрбэт - күүһүнэн-күдэҕинэн үчүгэй, бэйэтин кыанар. ☉ Физически сильный
    Кини төрүт даҕаны илиитинэн дьоҥҥо сирдэрбэтэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Илииттэн илиигэ - 1) киһиттэн киһиэхэ (сырыт, бэрилин). ☉ Переходить от одного к другому (соотв. ходить по рукам)
    Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов
    Ол күн траншея үс төгүл илииттэн илиигэ көстө - хааннаах хапсыһыы, дьэ онно буолла. Ф. Софронов
    Кини [И.В. Пухов кинигэтэ] историктарга, этнографтарга эрэ буолбакка, искусство үлэһиттэригэр уонна культурнай ааҕааччыларга барыларыгар илииттэн илиигэ сылдьыаҕа. Эрчимэн; 2) ыҥырыыга, далбарга, мааныга (сырыт). ☉ Быть приглашаемым, почетным гостем, которому всегда окажут сердечный прием. Дойдутугар кэлэн, илииттэн илиигэ сылдьар. Илииттэн таҕыс - ким эмэ сабыдыалыттан, көрүүтүттэн-харайыытыттан төлөрүй, босхолон. ☉ соотв. отбиваться от рук
    Савлук диэн киһи бэрт сымнаҕас, кинилэр илиилэриттэн тахсыбат киһи этэ. П. Ойуунускай. Илии туппах (туппай, туппас) - ону-маны ылбыта, барыга бары илиитэ тиийбитэ эрэ баар буолар (оҕо туһунан). ☉ Имеющий привычку хватать что попало, что под руку попадается (обычно о ребенке)
    Вася сааһа үһэ. Кини илии туппах буолан ийэтиттэн сотору-сотору мөҕүллэр. «ХС». Илии тутах - арыычча, бэрт кыранан тиийбэт. ☉ Чуть-чуть не достает, не хватает. Илии тутук - туга да суох, кураанах, тугу да булбакка. ☉ соотв. с пустыми руками (ничего не имея, не найдя, не добившись - приходить, уходить и т. п.)
    Кини билигин илии тутук төннөрө хайдах да сатаммат. Софр. Данилов. Илии тутус - 1) дорооболос (илиигин илиитигэр биэрэҥҥин). ☉ Здороваться с кем-л. за руку, приветствовать кого-л. (рукопожатием)
    Биһиги бары суугунаһан тиийэн ыалдьыты кытта илии тутуспуппут, билсибиппит. Далан
    Дабыыт сүтэн баран күөрэс гыммытыттан ким да соһуйбата, сорох ааһан иһэн кэпсэттэ, атыттар көннөрү илии тутустулар. У. Нуолур
    «Баһаалыста, ааһыҥ: сыгынньахтаныҥ», - дии-дии дьиэлээхтэр илии тутуһаллар. «ХС»; 2) быраһаайдас (илиигин илиигэр биэрэҥҥин). ☉ Прощаться с кем-л. (рукопожатием)
    Илии тутуһан, үөрэ-көтө бырастыылаһан арахсыбыттар. Амма Аччыгыйа
    «Чэ, кытаатыҥ!» Тус-туспа баран дьону туруоруҥ, сэриитэ тэрийиҥ! - Тугунча дьоннорун кытта илии тутуспута. «ХС»
    Табахтаан, эмиэ куустуһан, илии тутуһан баран айаннааһын буолла. «ХС». Илии тутуурдаах <өттүк харалаах> - 1) кэһиилээх, бэлэхтээх. ☉ С гостинцем, с подарком (приходить)
    Үтүө баҕабын бэлиэтээн көрдөрөөрү илии тутуурдаах этим. П. Ойуунускай
    [Чоочо:] Эн обургу илии тутуурдаах, өттүк харалаах өҥөйдүҥ ини... А. Софронов
    Ол дойдуга илии тутуура, өттүк харата суох сатаммаккын онтуга суох дьыалаҕын өтөрүнэн быһаарбаттар. «ХС»; 2) харыс т. бултаах, булуулаах-талыылаах (айылҕаттан, тайҕаттан кэлии). ☉ С добычей (возвращаться, приходить с охоты)
    Тыаҕа таҕыстарбын эрэ үксүгэр илии тутуурдаах, өттүк харалаах киирэбин. Ф. Софронов
    «Илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөр буоллубут», - дии-дии ытын имэрийбэхтээтэ. Р. Кулаковскай
    Аҕата, Баһычча, уолчаана ойууртан өрүүтүн илии тутуурдаах кэлэрин көрө-көрө үөрэрэ. «ХС»
    Өрүү илии тутуурдаах, өттүк харалаах буолааччы. Тыаҕа таҕыстын - булт улаханын сууһарар, күөлгэ киирдин - балык өлгөмүн хоторор. «ХС». Илиитэ алдьаммыт кэпс.- 1) туох эмэ мэһэйдээн (хол., туттар сэбэ куһаҕан буолан) үлэтэ кыайан тахсыбат буолбут, сатыырын да сатаабат буолбут. ☉ (У него) вдруг работа не заладилась, пошла вкривь и вкось (напр., из-за потери навыка или плохого состояния орудия труда). Куһаҕан хотуур түбэһэн илиитэ алдьаммыт. Киһибит уоппуска кэнниттэн илиитэ алдьаммыт; 2) күрэхтэһэн оонньууга (хол., саахымакка, хаартыга) куруук сүүйтэрэр буолан хаалбыт, баарда тахсыбат буолбут. ☉ Вдруг стал проигрывать кряду, вдруг фортуна стала изменять кому-л. (напр., после поражения в решающей с психологической точки зрения партии в шахматах)
    Эн илиибин алдьатаҥҥын, турнир иккис аҥарыгар мэлийэн таҕыстым. НАГ ЯРФС I
    - Эриэн Бүөтүр бэркэ баран [хаартыга хотторон] эрдэҕинэ, аһан биэрэн боруостатан кэбистэ. - Илииҥ алдьаннаҕа дии оччоҕо! - Эмээхсин өрө халаатыы түстэ. Амма Аччыгыйа. Илиитэ барбат - туох эмэ саллыылаах суолу оҥоруоҕун куттанар, толлор, санаата буолбат. ☉ соотв. рука не поднимается у кого-л. (сделать что-л.)
    Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Амма Аччыгыйа
    - Тоҕо тохтоппотуҥ, ыппатыҥ? - Илиим барбата, чугаһа бэрт. Болот Боотур
    Өлөрөөрү [ынаҕын] икки төгүл хотоҥҥо киирэн баран аҕалара, илиитэ барбакка, төннөн тахсыбыта. «ХС». Илиитэ билиэҕэ - туох буолара кини бэйэтин илиититтэн тутулуктаах (хол., сэрэбиэйи хайдах тардарыттан). ☉ Все решит удачливая рука кого-л. (напр., при жеребьевке)
    Бастакы туурга кими кытта киирсэрин илиитэ билиэҕэ. НАГ ЯРФС I. Илиитэ быһынна - наһаа ыараханы көтөҕөн, холун таһынан үлэлээн тугу да кыайбат буолан хаалла, нукаай курдук буолла. ☉ Руки отнялись, отвалились у кого-л. (об оставшемся без сил). Бүгүн эмискэ күнү быһа охсоммун, илиим быстан хаалла. Мас хайытан илиим быһынна. Илиитэ илбистэнэр - илиитэ хааҥҥа, охсуһууга-өлөрсүүгэ баҕарар, тардыстар. ☉ Иметь страсть к убийству
    Мин илиим илбистэнэр, тарбаҕым талааннанар, ойоҕоһум оһоллонор, күннээх буоллаҕына, кини биһикки тирэһэр күммүтүгэр кытаатан тэскилээн көрөөрүҥ: бэйэҕитин былдьатыаххыт, ону сэрэниҥ! Ньургун Боотур. Илиитэ кылгаата (тутаата) - тугу эмэ гынара кыранан итээн, тиийиминэ, ситэ буолбакка хаалла. ☉ Чуть-чуть не хватило сил (пороху) у кого-л.; чуть-чуть не успел (сделать что-л.)
    Букатын ыт гына сыспыттар. Хата, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй! Күндэ
    Тыал түспүтүгэр Кыыс Хотуну күрэппитэ [булчут оҕонньор], суолларын сүтэрэннэр, Хоохунча [кинээс] обургу илиитэ кылгаабыта. А. Сыромятникова. Илиитэ кыһыйар (кычыгаланар) - 1) охсуһуон олус баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание подраться с кем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.). Хааным буһан, көхсүм көөнньөн, хаһыытыыбын ардыгар: «Уурайа тарт! Сөпкүн көрүөм, Олус илиим кыһыйар!» П. Тобуруокап
    Илиим кычыгыланна, этим сааһа аһылынна. С. Васильев; 2) тугу эмэ гыныан, оҥоруон наһаа баҕарар. ☉ Испытывать неодолимое желание сделать что-л., заняться чем-л. (соотв. руки чешутся у кого-л.)
    «Оччо илииҥ кыһыйбыт буоллаҕына, бэйэҥ ыт», - Дьэргэ хардарара иһилиннэ. Болот Боотур
    Көр эрэ, кырдьаҕас, тутааччы киһи манныгы көрдөҕүнэ илиитэ кыһыйар. Н. Заболоцкай. Илиитэ салҕаа - уунан биэрэн тугу эмэ ыларгабиэрэргэ көмөлөс. ☉ Передать что-л. кому-л. на расстоянии вытянутой руки
    Ньукулай, илиитэ салҕаа эрэ, бу кинигэни Сэмэҥҥэ биэр. НАГ ЯРФС I. Илиитэ суох киһи курдук (буол) - тугу да кыайбат, сатаабат (буолан хаал). ☉ соотв. как без рук (быть, стать)
    Онуоха Нариччаан илиитэ суох киһи курдук буолан хаалара. Н. Габышев. Илиитэ сыһынна - сатыыр буолан барда, үөрүйэхтэннэ. ☉ Приобрести сноровку, умение в чем-л. (букв. рука его прилипла)
    Бастаан утаа сыыһа-халты кыыралдьытан баран, кэнникинэн илиитэ сыстан барбыта. М. Доҕордуурап
    Кэнникинэн үлэтигэр Ипатий илиитэ сыстан барда. М. Доҕордуурап
    «Бу уол дьоҕурдаах эбит ээ, илиитин сыһыардаҕына, үөрэннэҕинэ, бэрт суорааччы тахсыыһык», - диэн буолла. «ХС». Илиитэ тардар - тугу эмэ гыныан саллар. ☉ Не хватает кому-л. решимости, смелости, мужества сделать что-л. (букв. руку его сводит). Илиитэ тиийбэт - тугу эмэ гыныаҕын бириэмэтэ тиийбэт, солото суох. ☉ соотв. руки не доходят до кого-чего-л.
    Оҕонньор ол-бу тайҕа дойдуларынан тэлэһийэ сылдьан, илиитэ тиийбэккэ дьиэтин сарайдана илигэ. И. Никифоров. Илиитэ тиийдэ - 1) өлөрдө; өлөрүүгэ кыттыста. ☉ Убить кого-л.; быть причастным к убийству
    Аҥаардас биир кыра саастаах кыыс көрдөрбүтүнэн - эн кирдээх илииҥ тиийбит дииргэ ыарахан. «ХС». Тэҥн. илиитин уурбут; 2) анаан ылсыста. ☉ Специально браться за что-л. Уус илиитэ тиийбит эрбиилэрэ быдан атыннык ылласпыттара. «ХС». Илиитэ (ытыһа) тэһэҕэс көр тэһэҕэс илии (ытыс). Илиитэ (ытыһа) уот тымтан (аһыйан) хаалла - тута сылдьыбыта эмискэ сулбу ыстанан, күүскэ төлө охсуллан, илиитэ уот салаабытын курдук буолла. ☉ Вдруг словно огнем обожгло руку (говорят, когда у кого-л. с силой вырывают что-л. из рук). Илиитэ уһаабыт түөлбэ. - кими эрэ өлөрбүт, ким эрэ тыыныгар турбут. ☉ Убить кого-л.; покушаться на чью-л. жизнь. Бандьыыттар илиилэрэ уһаабыт. Илиитэ уһун - ханна баҕарар ситэн ситиһэр кыахтаах. ☉ Имеющий возможность отомстить кому-л. где бы тот не спрятался, настигать кого-л. где угодно (букв. длинные руки)
    Куотан да син биир ханна да ыраатыаҥ суоҕа, кинээс илиитэ уһун. Н. Заболоцкай
    Суут илиитэ уһун. Хайаан да булуохтара. М. Доҕордуурап
    Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сарбыллыахтара. Өлөксөөндөрө Сэргээйэби уот үрдүгэр үктэннэрдэххэ сатанар. М. Доҕордуурап. Илиитэ утуйбут - илиитэ тугу да билбэт, дыҥ курдук буолбут. ☉ Рука онемела. Илиим утуйан хаалла. Илиитэ <да> хамсаабат - туох эмэ саллыылааҕы оҥороруттан долгуйбат, кыһаллыбат. ☉ соотв. рука не дрогнет у кого-л., чья-л. (сделать что-л.)
    Миигин бандыыттар, сүөһү курдук, өлөрөр сирдэригэр үүрэн илдьиэхтэрэ, букатын илиилэрэ хамсаабакка. Бу тэбэ турар сүрэхпин ытыахтара... С. Ефремов
    Илиитэ чэпчэки көр чэпчэки илиилээх. «Ылдьаана илиитэ чэпчэки, дьулайбын имэрийдэҕинэ төбөм ыарыыта мүлүрүйэргэ дылы гынар», - диэн Аппырыыс Ылдьаанаҕа махтанааччы. И. Гоголев. Илиитэ эрэ хамсаатар (хамсыа эрэ кэрэх) кэпс. - үлэлээтэр эрэ (үлэлиэ эрэ кэрэх). ☉ Стоит только начать работать (как появляется положительный результат - букв. стоит ему только шевельнуть рукой)
    Илиибит эрэ хамсаатар, - Илгэ быйаҥ дэлэйэр. Ыанньыксыппыт албан аата Ыраах сиргэ да тиийэр. Дьуон Дьаҥылы. Илии уктарбат түөлбэ. - ончу баһыттарбат, төрүт (адьас) итэҕэһэ суох. ☉ Равный с кем-л., не хуже кого-л. (в физической силе)
    Төһө да дьарамайын иһин, улахан модьу-таҕа убайдарыгар илии уктарбат кэбиһээччи буолбута. «ХС». Илии холос - тутан-хабан боруобалас. ☉ Пробовать, испытывать, проверять свои силы
    Дьэ ити курдук буолбута үйэ аҥаарыгар чугаһыыр кэм устата тутуу дьыалатыттан илиитин араарбакка кэлбит аатырар Маастар Батаакап мас үлэтин кытары илии холоһон, аан бастаан билсиһиитэ. «ХС». <Илиитигэр> иҥиирэ суох - күүһэ суох, мөлтөх. ☉ Бессильный, слабый
    Оччо маһынан охсо-охсо, сирэйин уҥуоҕун үнтү дайбаабаккын, аныгы оҕолор илиилэригэр иҥиирэ суох төрүүллэр. Амма Аччыгыйа. Иһэҕэйдээх илии - абыраллаах байым илии. ☉ Дарующая, благотворная рука
    Эдьиэн Айыы аартыгын Эҕэрдэлии баттаан, Илэ бэйэҕинэн көстөҥҥүн Иһэҕэйдээх илиигинэн абыраа! П. Ойуунускай. Икки иһэҕэйдээх илиитин иһигэр Имэрийэн-тамарыйан Суҥ түү курдук Суулуу тут. П. Ойуунускай. Кирдээх илиилээх кэпс. - уорар идэлээх, ылыгас киһи. ☉ соотв. нечист на руку (о человеке)
    Кэрэттэн эрэ кэрэ дойдубутугар, Кэрэҕэ эрэ сүгүрүйэр үйэҕэ, - Кэбиһиҥ! кэбиһиҥ, Кэрэбит ыһыаҕар Киллэримэҥ бука Кирдээх илиилээҕи! С. Данилов
    Хаһан баҕарар кыана туттунары, Уонна үтүөнү-мөкүнү өйдүүргэ Олус оҕотук буолбатаҕы: Кичэмэллээх күндү кистэлэҥнэрин Кирдээх илиилээх таарыйбатаҕы - Оннук дьахтар баар эбитэ буоллар. Ол дьэ сөптөөх этэ. У. Шекспир (тылб.). Көмүс илии - барыны бары сатыыр олус дьоҕурдаах киһи. ☉ соотв. золотые руки (о мастере своего дела)
    Көмүс илиитинэн кини Сирбитин киэргэтэр эбээт! Баал Хабырыыс. Кытаҕас илии - 1) тугуттан эмэ бэрсиэн, үллэстиэн баҕарбат, кэччэгэй. ☉ Скупец, скряга
    Ол иһин даа, эн киһи, кытаҕас илии, ама тугу эмэ ыһыктыах бэйэлээх буолуоҥ дуо? Л. Попов; 2) кытаанах, илиитигэр күүстээх, туппутун ыһыктыбат киһи. ☉ Физически сильный человек
    Кыраҕы харахтаах таппакка, Кытаҕас илиилээх туппакка Сэттэ уон фашиһы кыдыйан, Этиэхтэн эриэккэс Ийэ сир кэрэтин киртиппэт оҥоортуҥ! Күннүк Уурастыырап
    Үлэҕэ хаппыт кытаҕас илиилэр киэҥ-киэҥник далайан бардылар. П. Аввакумов. Мэник илиитинэн кэпс. - илиитин күүскэ, сатала суох далайан (алҕаска таарый, оҕус). ☉ Наотмашь (нечаянно ударить, бить и т. п.). Мэник илиитинэн санныга оҕуста. Тэһэҕэс илии (ытыс) кэпс. - тугу да иҥэриммэт, ыһан-тоҕон, матайдаан кэбиһэр киһи. ☉ Мот, транжира. Уҥа илиитэ - ким эмэ саамай чугас, бастыҥ көмөлөһөөччүгэ. ☉ Правая рука, ближайший помощник кого-л.
    Кини сытыы-хотуу, учууталлар уҥа илиилэрэ уол. Н. Якутскай
    Билигин Александров Костя монтер, Николай Семенович уҥа илиитэ буолан эрэр. М. Доҕордуурап
    Кини бииргэ төрөөбүт убайа Виктор Николаевич Пепеляев Колчак уҥа илиитэ буолбута. «ХС». Ууммут илиитин кубулуппакка - илиитинэн наар биирдик хамсанан, сылайбакка, мөлтөөбөккө. ☉ Интенсивно, без устали, не сбавляя темпа и не меняя положения рук (делать что-л.)
    Тэппит атаҕын мөлтөппөккө, ууммут илиитин кубулуппакка, уол өрүһү быһа бырдааттаан тахсан кыыс бэгэччэгиттэн ылан эрэрин көрөн хаалбыттара үһү... П. Филиппов. Үрүҥ илии ахсарб. - ыарахан, хара үлэҕэ эриллибэтэх киһи, оннук үлэттэн куотуна сылдьар киһи. ☉ Не привыкший к тяжелому, серьезному труду, избегающий тяжелой или грязной работы, белоручка; чистоплюй
    Үрүҥ илии эбиппин. Этхаан өттүнэн эрчиллии, үлэҕэ, булка үөрүйэх буолуу киһи үйэтин уһаталлар. Т. Сметанин. Үрүҥ илиигэр биэрдим (туттардым) фольк. - бэйэлээх бэйэҥ илиигэр биэрдим, эн харысхаллаах илиигэр туттардым. ☉ Я вручил тебе лично в руки, я вручил в твои очаровательные, милосердные руки. Хааннаах илии - охсуһууну, кыргыһыыны ойуулаан көрдөрүү. ☉ Постоянный эпитет, характеризующий человека, участвовавшего в кровавой борьбе (букв. кровавая рука)
    Сэриилээн ылбыт эйэбитин сиҥнэрэ - акыйаан уҥуортан эмиэ уунна хааннаах илиитин. Эллэй
    «Куттанымаҥ!.. Биһиги эһигини генерал хааннаах илиититтэн быыһаабыт кыһыл бартыһааннар!» - диэн хаһыытаата. Эрилик Эристиин
    Германияҕа Гитлер былааһы хааннаах илиитинэн харбаабытын кэннэ сэрии уота өрө күүдэпчилэнэн кэлэр кутталламмыт. У. Нуолур. Чэпчэки илиилээх - ыарыыта суохтук, имигэстик тутар-хабар (хол., эмчит). ☉ Легкая рука у кого-л. (напр., у хирурга, удачно проводящего операции). Чэпчэки илиилээх хирург. Ылыгас илии кэпс. - кистээн ону-маны уора сылдьар киһи. ☉ Мелкий воришка
    Үөннээх өттүк, Хос иҥэһэлээх Хоро тэбиэн аттаах, Ылыгас илии, Ыҥыранар айан, Ытык Кыйбырдаан обургу. П. Ойуунускай. Эт илиитинэн - 1) тус бэйэтэ тутан-хабан. ☉ Собственными руками
    Эн эт илиигинэн олорпут хатыҥыҥ. С. Федотов
    Бэйэтэ эт илиитинэн оҥорсубут олоҕун көмүскэһэн баран дойдутугар эргиллэн кэлбитэ. А. Бэрияк
    Биир нэдиэлэни быһа бэйэлэрэ эт илиилэринэн музей экспозициятын оҥорон биэртэрэ. «ХС»; 2) үтүлүгэ, туох да атын мала-сала, туттар сэбэ суох (үлэлээ, тугу эмэ гын). ☉ Голыми руками (без рукавиц, без орудия труда - работать, делать что-л.)
    Ити түөһэйбит оҕонньор биһиэхэ бүтүн тайҕаны эт илиибитинэн солотоору кэмниир. А. Сыромятникова
    Хаппытыан баай Семенов эт илиитинэн киирэриттэн куттаммат. А. Сыромятникова
    Эт илиигитинэн тустан көрүҥ: соччоҕо дьэ биир охторбуккут тойон буолуох тустаах. Ньургун Боотур
    ◊ Илии баттаа - ааккын суруйан туоһулаа. ☉ Поставить свою подпись в подтверждение чего-л., расписаться
    Итини иһиттибит, диэн илиитэ баттааҥ! А. Софронов
    «Бу өлүк чахчы Деомид Бакланов өлүгэ», - диэн аактаҕа Никита Швецов бигэргэтэн илии баттаабытын ылан көрдөрбүтүм. Н. Якутскай
    Буор түҥэтиги көтүттэрэргэ биһиги сурукпутугар сүүс алта уонча киһи илии баттаата. М. Доҕордуурап. Илии көхсө - киһи ытыһын тас өттө. ☉ Наружная, тыльная сторона кисти руки
    Түөһүгэр холбуу тутуммут илиилэрин көхсүгэр күн саһарҕата түстэ. Амма Аччыгыйа
    - Ийээ, арай мин ол саҥа собуокка баран хаалыым? - Тугутугу? Анньыыска илиитин көхсүн хардарыта имитиммэхтээтэ. А. Сыромятникова. Илии салбаҕа анат. - киһи илиитин бэгэччэгиттэн тарбаҕын төбөтүгэр диэри чааһа. ☉ Кисть руки. Илии сыгынньах - үтүлүгэ суох. ☉ Без рукавиц
    Кириһээн илии сыгынньах тахсан кэллэ. «ХС». Илиитин иһинэн - илиитин бэйэ диэки өттүнэн. ☉ Внутренней стороной руки, со стороны ладони. Бастын чороону ылан, бэйэтин диэки иҥнэри тутан илиитин иһинэн үс төгүл уокка кутан биэрэр. Саха фольк. Илиитин таһынан - илиитин бэтэрээ, бэйэтин диэки өттүнэн буолбакка, анараа өттүнэн, ытыһын көхсүнэн. ☉ Внешней стороной руки, тыльной стороной ладони
    Ис таҥастарын илиилэрин таһынан Илгэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
    «Һы, биэрбэттээх ээ, өссө...» - Харалаампый оҕонньору илиитин таһынан күүскэ далайда уонна атыттары ойоҕолотон инники барда. Софр. Данилов
    Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Илии үлэтэ - быччыҥ күүһүнэн үлэлэнэр үлэ. ☉ Физический труд
    Оччоҕо эн сыыһа этэҕин. Мин барыта эриэккэһи, кырасыабайы таптыыр буолуум да, тоҕо илии үлэтин абааһы көрүөхтээхпиний? Тоҕо мин сатаан үлэлиэ суохтаахпыный? С. Ефремов
    Алмаастаах боруоданы сууйуу уустук үлэтигэр илии үлэтэ икки эрэ түбэлтэҕэ туттуллар. И. Данилов
    Илии үлэтинэн дьарыктанар оробуочайдар ахсааннарын аҕыйатыы, онно олоҕуран производство көдьүүһүн уонна үлэ хаачыстыбатын үрдэтии ситиһиллиэхтээх. «Кыым»
    тюрк. ел, елиг

I
аат.
1. Араас предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир тыл; ким, туох эмэ тылынан туох дэнэрэ, бэлиэтэнэр тыла. ☉ Слово, называющее предмет, понятие, явление; имя, название кого-чего-л.
Тэтиҥ, тирэх, кытыан, сиһик, иирэ — биһиги көннөрү дьон арааран да көрбөт, ааттарын да билбэт араас мастарбытын-талахтарбытын кини ааһыталаан истэ. Амма Аччыгыйа
Массыына сорох чаастарын ааттарын умнуталаан кэбиспитэ. А. Федоров. Аата таптал диэн. Эдэр саас ыарыыта. Куор курдук киһи барыта ыалдьар ыарыыта уонна өссө сыстыганнаах дииллэр. Н. Лугинов
«Эйэ», «дьол» диэн тыллар ааттарын Икки атах сүрэҕэр бигээтин. Күннүк Уурастыырап
2. Кими, тугу эмэни атын дьоннортон, атылыы предметтэртэн араарарга аналлаах тыл. ☉ Собственное имя; прозвище; кличка. Аатым Бүөтүр. Ытым аата Моойторук
□ Таал-Таал эмээхсин үс уоллаах: улахан уол аата Харах-Харах, орто уол аата Кулгаах-Кулгаах, оччугуй уол аата Мурун-Мурун
Саха фольк. Бар дьон таптаан, киниэхэ эһэтин, былыргы эр бэрдэ киһи, хос аатын иҥэрбиттэр. Онон кини биллэр аата — Эрдэлиир Миитэрэй. Амма Аччыгыйа
Аан дойду кэрэттэн кэрэтэ, Москва, эн ааккар иһиллэр. Эллэй
Ньирэйдэрбин оҕолорум курдук таптыыбын. Тус-туһунан аат биэртэлиибин. М. Доҕордуурап
3. кэпс. Киһи төрөөбүт күнэ. ☉ День рождения
Биирдэ аатыгар ийэтэ уолугар бэрэски оҥорон ыыппыт. Саха фольк. Быйыл туолуом аҕыспын, Сотору мин аатым, Аччыгый буолбатахпын, — Мин аны улааттым. Баал Хабырыыс
4. эргэр. Ким эмэ таҥаратын күнэ. ☉ Именины, день ангела
Баай Бүөтүр аата күн, Бөтүрүөп күн буолуо биир хонук инниттэн дьон-сэргэ муһунна, ыраах сиртэн кэлитэлээтилэр, чугас эргин хонуталаатылар. В. Чиряев
Кини [Николай Никитин] бэйэтин аатын сылга икки төгүл, кыһыҥҥы уонна сааскы Ньукуолуннарга ылара үһү. П. Филиппов
5. Ким, туох эмэ туһунан сурах, сураҕырыы. ☉ Известность, популярность
Тоҕус улуус тухары Толомон аата туругурдун, Аҕыс улуус тухары Амарах аата аатырдын. С. Зверев
Онто да суох мин күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Өскөтүн хаһыҥы утары охсуһууну агроном сүбэтин ылынан табатык ыыттаххына, үрдүк үүнүүнү ылыаҥ. Оччоҕо эн аатыҥ оройуону куоһаран, республикаҕа тиийэ тарҕаныа. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эрэ биллии-көстүү (үксүгэр саҥа дьон туһунан). ☉ Знаменитость (обычно — впервые ставшая известной)
Саҥа ааттар, талааннар арыллан иһэллэр. «Кыым»
6. Соло; чыын-хаан. ☉ Должность; звание
Трофимовка уонна Васильевка — санааларынан уонна үлэлэринэн бырааттыы дьоннорго — Социалистическай Үлэ Геройдарын ааттарын иҥэрэллэр, кыһыл көмүс сулустары түөстэригэр иилэллэр. И. Данилов
Никита хас даҕаны бастакы разрядтаах уолаттары уонна икки маастарга кандидаты лаппа сабырыйталаан, бэйэтин ыйааһыныгар чемпион аатын үһүс төгүл субуруччу ылбыта. Н. Лугинов
Биһиэхэ ол-бу үтүөлээх ааты кэччэйбэтэх бэйэлэрэ. Сорох дьон хастыы эмэлии үтүөлээх ааттаахтар ээ. Софр. Данилов
7. тыл үөр. Предмети хаачыстыбаны, ахсааны бэлиэтиир түһүктэринэн уларыйар грамматическай бөлөх тыллар. ☉ Класс именных слов, имя. Ааттар кылаастара. Ааттар бөлөхтөрүгэр, эбэтэр кылаастарыгар, аат тыллар, даҕааһын ааттар, ахсаан ааттар уонна солбуйар ааттар киирэллэр
ср. тюрк. ат ‘имя’
♦ (Хайыыр эрэ) аакка бар (сырыт) кэпс. — бокуойа суох, тугу эрэ гынан, тугунан эрэ дьарыктанан киирэн бар. ☉ Побуждаться к чему-л., начать интенсивно и беспрерывно заниматься чем-л.
Былыргы ас эгэлгэ үчүгэйин тардан кэбиспиттэр, дьиэлээх хотун бокуойа суох чэй кутар аакка барбыт. Саха фольк. [Ийэтэ] бычалыйан тахсыбыт хараҕын уутун былаатын уһугунан соттон кэбистэ. Вася сулбу ойон туран, ийэтин уоскутар аатыгар барда. Айталын. Аакка киирбит (тахсыбыт) — тугунан эрэ дьоҥҥо биллибит, сураҕырбыт (киһи эбэтэр атын да туох эмэ). ☉ Ставший известным чем-л. (добрыми делами, дурными поступками или чем-л. примечательным — о человеке или о ком-чем-л.)
Күтүр Көстөкүүн ойоҕо, Кэччэгэй Кэтириинэ суоһунансуодалынан аакка киирбит киһи. Эрилик Эристиин
Харсыытынан аакка киирбит Хара атыыр оҕустаахтар. Күннүк Уурастыырап
«Ала соболоох» былыр, толору эрдэҕинэ, аакка тахсыбыт баай, олус үчүгэй балыктаах күөл этэ. М. Доҕордуурап. Аата ааттаныа — бар дьоҥҥо үтүөлээх-өҥөлөөх киһи кэнэҕэс даҕаны умнуллуо суоҕа, ытыктанан ахтыллыа. ☉ Человека, имеющего заслуги перед народом, будут вспоминать с уважением, имя его не забудут
Үс саха төрүөҕэр Үөрүүлээх күнүгэр Мин ырыам ылланыа, Мин аатым ааттаныа. П. Ойуунускай
[Киирик:] Ол да буоллар, сибилигин кырдьык иннигэр өллөхпүнэ даҕаны бар дьоммор аатым ааттаныа, оҕолорум мин санаабыт санаабын толоруохтара. С. Ефремов
Мин төһө да дьадаҥым иһин, син аатым ааттаныа, бар дьонум куһаҕаннык этиэхтэрэ суоҕа. «ХС». Аата алдьанна (барда) — куһаҕан өттүнэн биллэн, урукку үчүгэй суолтата түстэ, куһаҕанынан сураҕырда. ☉ Запятнал свое имя, приобрел дурную славу (своим предосудительным или скандальным поступком)
Ама биһи буолбуппут иһин, биир айан киһитин көрөн-истэн хонноруох дьон этибит... Ити тухары Ньоондоор кулуба аата алдьаныа, ити ахсын мин аатым алдьаныа. П. Ойуунускай
Дьон саҥата сүрдээх! Оскуола аата алдьаммыт. Далан
Кыһан ээ, кыһан! Төһө да ааппыт бартын иһин, соҕотох оҕобут буоллаҕа. М. Доҕордуурап. Аат ааттаан — анаан-минээн оҥостон, ким, туох эрэ иннэ диэн; кимиэхэ эрэ туһулаан, ытыктаан-бочуоттаан (кэл, бар, тылла эт эҥиннээ). ☉ Специально, преднамеренно; обращаясь к комучему-л. персонально
Эн ааккын ааттаан Айгыр дьэрэлик алгыһы Алҕаатаҕым буоллун! — Уларыйбат уруй буоллун, Улуу убаккайыам! С. Зверев
Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, Аал уот иитэн, Аат ааттаан Айах туттаҕым буоллун! Суорун Омоллоон
Үйэм миэхэ аат ааттаан Этигэн хомус биэрбитэ: «Ыччат сүрэҕин уматар Ырыата ай!» — диэбитэ. С. Данилов
Бу аар-саарга аатырбыт күрэхтэһиини [ат сүүрдүүтүн] көрө, онтон-мантан аат ааттаан кэлбиттэр этэ. И. Федосеев. Аата-ахсаана суох (биллибэт) — олус наһаа элбэх. ☉ Бесчисленный, неисчислимый, многочисленный
Оо, улуу космос! Аата-ахсаана суох аан дойдулар Күдэн быыл курдук күдэриктийэ ыһыллаллар. П. Тобуруокап
Аата-ахсаана суох итиччэ элбэх халҕаһа массыынаҕа хайаан барытыгар гараас тутуллуой. «ХС»
Аспыт-таҥаспыт, Аата-ахсаана суох. Алыс элбэх кэмнэргэ Аҕыйаабакка, алыстыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Арай харыйа уонна бэс мастар суйдамматылар. Аата-ахсаана суох иннэлэригэр күн уотун иҥэринэн, өрүү күөх туруохтара. Л. Попов
Аата-ахса суох (биллибэт) көр аата-ахсаана суох (биллибэт). Аата-ахса биллибэт Аалыы көмүс кыымынан Айгыраччы тоҕунна [күн уота]. Күннүк Уурастыырап
Аатаахса суох биһиги [сэриигэ] көрбүт эрэйбит. И. Чаҕылҕан
Үөр табалар нөҥүө хайалар тэллэхтэригэр мэччийэ сылдьаллара, аата-ахса биллибэт хамсыыр туочукалар буолан бытарыспыт этилэр. Г. Колесов. Аат алкый (уккуй) үрд., эргэр. — үтүө-үрдүк ааттары ааттаа (көрдөһөөрү); ким эрэ үтүө-үрдүк аатын ааттаан, сыал-сорук оҥостон кэл-бар. ☉ Называть великие и грозные имена духов (умоляя их); отправляться к какой-л. знаменитости
Албаан дьаҥыдыйан, аат алкыйан баран, оҥорбут үтүөлэрин ааҕыталаата, «аныгыскы даҕаны өттүгэр аһына-харыһыйа, айылгыбытын олохтуу туруҥ!» — диэн алҕаата. Болот Боотур
Дмитриевтэр кэргэттэрэ ыраахтан аат ааттаан, аат уккуйан кэлбит ыалдьыты ис-истэриттэн үөрэн-көтөн төгүрүйэн туран атаара хаалбыттара. Ходуһа х. Аата (аатыгар, аатын) эрэ — дьиҥнээҕэ (дьиҥнээҕинэн) буолбатах, тас эрэ көстүүтүнэн. ☉ Только по внешности, для виду, одно лишь звание (название)
Билигин кини [Болот] аата эрэ киһи, оттон дьиҥэр эһэтэ киирэн олорор. Н. Заболоцкай
Лоокуут айманар, санааргыыр буолбутун дьонуттан кистии сатыыра. Аатыгар эрэ бултаабыт буолара. Уруккутунааҕар аҕыйаҕы бултаан кэлэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Дьиҥнээх үлэни ааҕыстахха, кини [Егоров оҕонньор] аатыгар эрэ кураанах дуоһунас иччитэ. Н. Лугинов
△ Нэһиилэ, арыычча аҕай. ☉ Едва-едва, через силу, нехотя (делать что-л.)
Сайыҥҥы күн уҥуоргу тыа кэтэҕэр аатын эрэ саһан, тимирэн биэрбэккэ, тардыстыбытынан бу тахсан кэлбитэ. В. Яковлев
Лифт сүрэҕэлдьээбиттии аатын эрэ аалыҥнаан, аллараа диэки айаннаан барда. С. Федотов. Аат былдьас сөбүлээб. — ордук үчүгэй буо-ла сатаа; үчүгэй, ордук аатырарга куоталас (ордугургуур, күнүүлүүр дэгэттээх). ☉ Соперничать, состязаться в славе, известности (с оттенком зависти)
Аан дойду амырыыннаах Ааттаахтарын кытары Аат былдьаһаммын Алдьархайы таһаарбыппын. С. Зверев
Дьэ бу урууга, былыргы сиэринэн аат былдьаһан, ат сүүрдэллэр. Күннүк Уурастыырап
Тоҕо кини бэйэтигэр эрэнэр, саамай үөрэ сылдьар кэмигэр эттиҥ? Эн соруйан... Арааһа аат былдьаһаҕын быһыылаах. Н. Лугинов. Тэҥн. бэрт былдьас, күрэс былдьас. Аат быс кэпс. — киһини-сүөһүнү дьүһүннээн, хоһулаан аат биэр; сиргэ-дойдуга аат биэр. ☉ Давать прозвище кому-л. (обычно образно-характеризующее, «говорящее»); давать название местности
Абыраамап — саһыл, моҕой. Бар дьоно кинини инньэ диэн аат быспыта. Л. Попов
Сир ааттарын сыныйан, болҕойон үөрэтэр эбит буоллахха …… ханнык тыллаах-өстөөх омук кинилэргэ олоро сылдьыбытын, аат быспытын быһа барыллаан (үксүгэр чуолкайдык) билиэххэ сөп. Багдарыын Сүлбэ. Аат иҥмит — аат бэриллэн, олохсуйан, үөрүйэх буолан хаалбыт (ааттанааччы баҕатыттан тутулуга суох). ☉ Закрепляться, приставать (об имени — обычно независимо от воли получающего имя)
Саҥатын түргэниттэн «сэбирдэх» диэн аат иҥмит, онтукатын Уйбаанынааҕар ордук аат оҥостубут. Амма Аччыгыйа. Аат (ааты) иҥэр — ааты сыһыар, биэр. ☉ Присваивать, закреплять имя
Саҥа соломмут кытылга кыайбыт биригээдэ аатын иҥэрэргэ быһаардылар. М. Доҕордуурап
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Аат мэлигир көр аат суох. Оттон-мастан тутуһа сатыыбын да, таба тутар аат мэлигир. И. Сосин. Аат суох кэпс. — олох кыаллыбат, букатын табыллыбат (төһө да кыһаллыбыт иһин). ☉ Ничего не получается, бесполезно (как ни старайся)
Маһы охтороору кэрдэн молуойдаатылар, хотутар, олук таһаарар аат суох. «ХС». Аат тиийбэтинэн аатыр — киэҥник, дарбааннаахтык сураҕыр. ☉ Прославиться широко и далеко
Тимир иҥэһэлээх тиэстэн, Алтан аарыктаах аалсан, Оҕолуун-дьахтардыын орооһон, Аат тиийбэтинэн аатыран, Суол муҥунан сураҕыран, Суо ыһыах турда. С. Зверев. Аат <эрэ> харата — суолтатыгар эрэ, дьоҕойон; сөбүлээбэт буола-буола, күһэйии эрэ быһыытынан нэһиилэ; сиэрин эрэ ситэрэн. ☉ Для виду, нехотя, через силу; для видимости, проформы
Микиитэ …… сыарҕа кэнниттэн аат эрэ харата саллаҥнаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Эмискэ хаастарыҥ түрдэстэн, Эн миэхэ кыыһырдыҥ, доҕоруом, Аат эрэ харата кэпсэтэн, Аан диэки хайыһан олордуҥ. П. Тобуруокап
Аат харата кэҕис гынан дорооболоһоот, эмиэ кумааҕыларыгар төҥкөйөр. Н. Лугинов. Аат хоммут — ким эмэ туһунан тыл-өс, сурах тарҕаммыт, киһи ханнык эмэ хаачыстыбатын (дьиҥнээх эбэтэр сымыйа) туһунан уопсай санаа үөскээбит. ☉ Установилось общее твердое мнение о ком-л. (порицательное или похвальное, действительное или мнимое)
[Оҕоҥ аатырдаҕына] Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
«Улахан ыал оҕолорун» — Манчаары Баһылайы, Көччөх Көстөкүүнү кытары биир ыырдаах, өссө күүһүнэн, кытыгыраһынан хайаларыттан да сабырыччы үһү — диэн аат хоннорбуттара. Күннүк Уурастыырап. Ааты былдьаа — туохха да соччо көдьүүһэ суох, аата эрэ буолан (сырыт, олоҕу олор). ☉ Только по названию, одна только и слава
[Ийэм аах түҥнэри төлкөлөөбүттэриттэн] Халлааны саппаҕырдан, Сири киртитэн, Дойдуну буортулаан, Киһи эрэ аатын былдьаан, Чыыбырҕаан сырыттаҕым эбээт, доҕоттоор! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аатын (да) ааттаппат көр аатын ааттыах (эрэ) кэрэх. Ноо, Ньукууска. Хата бэйэтинэн киирэн кэллэ. Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Сибилигин аҕай эйигин ахтыбыппыт. Г. Нынныров. Аатын ааттатыа — үтүө ыччат бар дьоҥҥо сөбүлэтэн, хайҕатан, төрөппүттэрин, дьонун-сэргэтин үчүгэйдик ааттатыа. ☉ Любовь и признание молодым — доброе слово родителям
Оҕобут Октябринабыт күн сиригэр көрбүт күндү дьолбут... Ааппытын ааттатар киһибит. М. Попов
Бэйэбит төрөппүт оҕобут да суох буоллар, хайаан даҕаны, ааппытын ааттатар ыччаты булуохха диэн санаммыппыт. С. Ефремов
Бэйэбитигэр кэлэн күтүөт уол, баҕар, оҕо буолуох, ааппытын ааттатыах этэ. М. Доҕордуурап
Ырыам, дьэ, уостан түспэккэ Ылланан, бар дьоммор таптаттын, Уонна, умнуллан сүппэккэ, Уһуннук мин ааппын ааттаттын. Күннүк Уурастыырап. Аатын ааттыах (эрэ) кэрэх — ким эрэ туһунан этэ түһээти кытта кини баар буоларын туһунан. ☉ Легок на помине (букв. стоит только назвать его имя)
Аатын ааттыах эрэ кэрэх, Мишалара атаҕыттан төбөтүгэр тиийэ сабыс-саҥа таҥастаах, эриэн тирии чымадаан тутуурдаах бу чырбас гына түстэ. Н. Лугинов
Аатын ааттыах эрэ кэрэх! Илэ бэйэтинэн бу кэллэ! Софр. Данилов. Аатын алдьат (сураҕын сууй) — 1) холуннар, баһааҕырт; куһаҕан быһыыгынан үтүө суолтатын түһэр. ☉ Чернить, хулить кого-л.; позорить, пятнать доброе имя кого-что-л. (своим предосудительным поступком, поведением)
Аҕабыт үтүө аатын алдьатымаҥ, Ытык этин киртитимэҥ, тэпсимэҥ! П. Ойуунускай
Саас — үйэ тухары бу Эмис нэһилиэктэн түөкүн буолбут киһи суоҕа. Бүтүн нэһилиэк аатын алдьаппыт баҕайы. Эрилик Эристиин
[Коля:] Оо, дьэ. Эн өйдөө эбээт. Эн куһаҕан үлэҥ бүтүн пиэрмэ аатын алдьатар. С. Ефремов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолевать (и тем обесславить)
Соллоҥноох соҕотох харахтаах содуомнаах халлаан оһоллоох уолаттарын умсарарга оҥорбутум, аҥаардас харахтаах адьарай уолаттарын ааттарын алдьатарга айбытым. Саха фольк. Баҕыста сытыйбыт сирэйгин быһыта сынньаммын ааккын алдьатыам, сураххын сууйуом. Киэр буола тарт, икки харахпар көстүмэ! Амма Аччыгыйа. Аатын билбэт (умнубут) акаары — хоҥ мэйии, далай акаары. ☉ Круглый дурак (букв. не знающий (забывший) свое имя). Охтон туран баран аатын умнубут акаарыга дылы (өс хоһ.). Аатын билбэт буола (гына) — наһаа, олус, сиэри таһынан. ☉ Чрезмерно, непомерно, сверх всякой меры
Ону [көһөрүллүбүт сири] үҥэн ылаат, аатын билбэт гына байда. Эрилик Эристиин
Хайа, доҕоттоор, ааккытын да билбэт буола тоҥон кэлээхтээбиккит дии. «ХС»
Арамаан оҕонньор, аатын билбэт гына кыыһыран, тыл эппитэ. «ХС». Аатын киртит — холуннар, түһэр, түһэн биэр. ☉ Порочить, компрометировать, бросать тень на кого-что-л.
Аҕата эрэйдээх баран уолу дьонугар үҥсүбүтүн: «Хара ыт, аны биһиги оҕобутун аатын киртитэ сылдьаҕын дуо?» — диэн сирэйин таһыйан таһаарбыт этилэр. П. Ойуунускай
Бу биһиги холкуоска, ол-бу түөкүттэри түбүлэтэҥҥит, холкуос аатын киртитэн эрэҕит. Күндэ. Аатын оонньотор түөлбэ — биллэ-көстө сатыыр, аатын үрдэтэ, сураҕыра сатыыр. ☉ Домогаться известности, стремиться к популярности. Соруйан оннук гынар — аатын оонньотор буоллаҕа. (Ким туох эмэ) аатын түһэн биэр (үксүгэр «ким, туох эмэ аатын түһэн биэримэ» диэн курдук тут-лар) — ким, туох эмэ үтүө суолтатын, чиэһин түһэр (куһаҕан быһыыгынан). ☉ Ронять честь, достоинство, доброе имя кого-чего-л. (своим дурным, предосудительным поведением; обычно употр. в отриц. ф. и отриц. оборотах)
Айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ! Саха фольк. Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
[Мэндэ:] Сорох-сорохторбут манна кэлэн саха ыччаттарын ааттарын түһэн биэрээри гынныбыт. И. Гоголев
Аатын хараарт көр аатын киртит (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). Оҕолорум, ыччаттарым, Улуу суолга бараҕыт, Саха аатын хараардымаҥ, Саалаахтан самнымаҥ, Охтоохтон охтумаҥ, Уруй-айхал! Т. Сметанин
[Сүөкүлэ:] Кини [Киирик] ыраас аатын хараарпатыгыт, кини тапталларын былдьаабатыгыт. С. Ефремов
[Хаппытыан] сааһыгар бэйэтин бэйэтэ сириммэтэх, мөҥүммэтэх киһи. Хаһан да аатын хараардымматаҕа. А. Сыромятникова. Аатын ыл — 1) саҥа суолтаҕа киир (хол., социальнай балаһыанньаҕын уларыт, идэни ыл). ☉ Оказаться в новом качестве, в новой роли (напр., стать семьянином, получить новую специальность)
Тыый, тоҕо түргэнэй? Аҕыйах хонугунан учуутал аатын ылбыт. Н. Лугинов
Аҕыйах сыл буолла туспа ыал аатын ылбыта. А. Сыромятникова
Саргылана институту бүтэрбитин туһунан дипломун кытта учуутал үрдүк аатын ылбыт курдук санаабыта. Софр. Данилов; 2) кыай-хот, самнар. ☉ Победить, одолеть и обесславить
Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах ыспыт буолан албыннаан ыҥыран, өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах төннөн турар. Саха фольк. Уорбутун тоһутар Улуу бөҕөстө тосхойуҥ, Ааппытын ылар Ааттаах аһааччыта аҕалыҥ. С. Зверев. Аатыттан ааспыт — урукку сөптөөх, үтүө туруга сүппүт, буорайбыт; туһатыттан тахсыбыт, туһата суох буолбут. ☉ Потерять прежнее нормальное состояние; стать бесполезным, непригодным
Ынчыктыырыттан, тыынарыттан иһиттэххэ, киһи аатыттан ааспыт киһи быһыылаах. А. Софронов
Тойонуом! Ыал аатыттан аастым, биир бастыҥ ынаҕым «эбэҕэ» өллө, соҕотох ынахтаах хааллыбыт. Эрилик Эристиин
Быһыт бэйэтэ, кырдьык, бүүс-бүтүн! Ол эрээри кини, быһыт аатыттан ааһан баран, көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа. Аатыттан аһар — буорат, кими, тугу эмэни туһата суох оҥор, урукку үтүө туругун сүтэр. ☉ Вывести кого-что-л. из прежнего нормального или добротного состояния, привести в негодность
[Даайыс:] Отчут уол түбэһэ кэлбэтэҕэ буоллар, букатын киһи аатыттан аһарыа эбит. А. Софронов
Оҕобун сэрэнэн тут-хап, кыайар уола. Олус наһаалаамаҥ. Киһи аатыттан аһараары гыммыккыт. Күннүк Уурастыырап
Манна сырыттаххытына тойоҥҥут эмиэ киһи аатыттан аһарыа. Эрилик Эристиин. Аатыттан суох — букатын суох, баар буола да сылдьыбатаҕа. ☉ Совершенно нет, никогда и не было. Аат (ааты) ыыт — 1) куһаҕанынан, мөкүнэн сураҕырт. ☉ Навлекать позор на кого-л., порочить
Кэлэ-кэлэ, эмээхсин, дьэ Кэргэннэ ыл дии-диигин, Арахпакка хаайаҥҥын, Ааппын ыыттыҥ, алдьаттыҥ. Күннүк Уурастыырап
[Уоһук:] Сэгэриэм, кыыһырыма. Туох кистэлэ баарый? Эн ылыгаскынан аатырбыт киһи этиҥ ээ. [Токуруйа:] Ол баайдар холуннараннар, аат ыыппыттарын аайы. Күндэ; 2) дьоҥҥо үтүө өттүгүнэн билин, сураҕыр. ☉ Слыть, стать известным своими добрыми делами
Дьоллоох уол оҕо маннык героическай аармыйа буойуна буолан, өлбөт-сүппэт аатын ыытыа, кини кыайыыларыгар аатын кытта суруйтарыа. Суорун Омоллоон
◊ Аат таайсыыта — икки бөлөххө хайдыһан, аат бэрсэн (хол., үүнээйи, көтөр аатын) таайсар саха оонньуута, үгүс ааты таайбыт бөлөх кыайар. ☉ Якутская народная игра: разделившись на две группы, отгадывают прикрепленные каждому имена-названия (напр., птиц, растений). Группа, отгадавшая большее количество имен, считается выигравшей. Аат туохтуур тыл үөр. — предмети хайааһынынан быһаарар эбэтэр ааттыыр туохтууртан үөскээбит түһүктэнэр форма. ☉ Причастие
Аат туохтуурдар этиигэ кэпсиирэттэн ураты хайа баҕарар чилиэн …… быһаарыы, туһаан, толоруу эбэтэр сиһилии да буолуохтарын сөп. ДНД СТ
Аат туохтууру үөрэтэргэ даҕааһын ааты уонна туохтууру хатыланар, ол аат туохтууру ити саҥа чаастарын тэҥнээн үөрэтэр кыаҕы биэрэр. ННН СТМО. Аат тыл тыл үөр. — предмети бэлиэтиир уонна ким? туох? диэн ыйытыыларга хоруйдуур саҥа чааһа. ☉ Имя существительное
Аат тыллар киһини, сүөһүнү, көтөрү-сүүрэри, үүнээйини, туттар тэрили, таҥаһы, веществоны уонна наука, техника, айылҕа, олохдьаһах, быһыы-майгы, хайааһын араас көстүүлэрин бэлиэтииллэр. ДНД СТ. Аатын (ааты) сүк — ханнык эмэ ааты илдьэ сырыт, ким туох эмэ аатынан ааттан (үксүгэр бочуоттаах ааты түһэн биэрбэккэ илдьэ сылдьыы туһунан). ☉ Носить чье-л. имя (обычно почетное имя — достойно)
Кыыспыт Ира холкуоһугар ыанньыксыттаан, коммунистическай үлэ ударнигын аатын сүкпүтэ, билигин университет устудьуона. П. Аввакумов
Ташкент кылаабынай уулуссата. Кини В.И. Ленин аатын сүкпүтэ үйэ чиэппэриттэн орто. «Кыым»
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: Арыт суоһар, арыт кэрэ олорбут олохпутун, «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов. Аҕатын аата — киһини аҕатын аатынан ааттааһын. ☉ Отчество. Аата Ньургун, аҕатын аата Петрович
□ Кини куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Албан аат үрд. — дьоҥҥо-сэргэҕэ уһулуччулаах үтүөнү оҥорон киэҥник биллии, үтүө, киэҥ сурах. ☉ Громкая слава
Арыт маҥан кыталык буолан Өрүү мин түүлбэр киирэр, өрүү көстө күлүбүрэр Манчаары маҥан ата, Манчаары албан аата. С. Данилов
Айыллан, чочуллан иитиллибит Аан ийэ дойдутун араҕас сирэмигэр Аллаах ат атаҕа тиийбэтинэн, Көтөр аал кыната сиппэтинэн Кини албан аата айаарбыта. Эллэй
Өлөксөй аҕатын томороон доруобун соспутунан сылдьар. Оскуолатын уонна дьиэтин икки ардыларыгар маҥнайгы көҕөҥҥө, баҕар, кини түбэһиэ эбээт, нэһилиэк үрдүнэн бастыҥ сааһыт албан аатын быйыл, баҕар, кини сүгүө эбээт. Амма Аччыгыйа. Анал аат тыл үөр. — биир предмети атылыы предметтэртэн арааран тустаан ааттыыр тыл. ☉ Имя собственное. Ахсаан аат тыл үөр. — предмет ахсаанын, чыыһыланы эбэтэр кэриччи ааҕыыга предмет хаһыс буоларын бэлиэтиир саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Ахсаан аат этиигэ хайа баҕарар чилиэн буолар, ол эрээри үксүн быһаарыы быһыытынан туттуллар. ДНД СТ. Даҕааһын аат тыл үөр. — предмет бэлиэтин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя прилагательное
Даҕааһын аат этиигэ быһаарыы уонна кэпсиирэ буолар. ДНД СТ. Дьоһун аат — ытык, тулхадыйбат, дуоспуруннаах чиэс, ытыктабыл. ☉ Нерушимая, прочная честь
Москва, Сталинград тулата Дьоһун ааппытын туоһулуур, Дойду туттарбыт болото Дуолан бухатыыр оҥортуур. Эллэй
[Варвара:] Дьөгүөр Дьөгүөрэбис, эн суон сураххар, дьоһун ааккар, кыһалҕа тирээн кэллим. С. Ефремов
Куһаҕан аата көр хос аат. Үгүс саҥатыгар булкуллан, ыалдьыт киһи куһаҕан аатын этэн кэбиһэн баран, саатыгар, таһырдьа сүүрэн хаалар. Амма Аччыгыйа
Кууһума, көр бу өлөөрү сытан куһаҕан ааппынан ыҥырдаҕа диэн, өһүргэннэ. Н. Павлов. Нууччалыы аат көр сүрэхтээх аат (аата). Сахалыы аат (аата) — саха тылынан бэриллэр сүрэхтээх аатын таһынан аат; саха сүрэхтэниэн иннинээҕи аата. ☉ Дохристианское имя якутов; имя, даваемое помимо христианских имен
Бу оҕо саас күөх от үүнэн эрдэҕинэ төрөөбүт, онон аҕата Быттааны Сүөдэр, бэркэ үөрэн, оҕотугар сахалыы аат биэрбит [Манчаары]. МНН
Сахалыы аата Мэник Миитэрэй, үөрэҕэ суох буолан баран, сытыы-хотуу тыллаахөстөөх, турбут-олорбут киһи. «ХС». Солбуйар аат тыл үөр. — аат тыл, даҕааһын уонна ахсаан аат оннугар туттуллар саҥа чааһа. ☉ Местоимение
Солбуйар аат чопчу биир өйдөбүлэ суох, кини суолтата хайа тылы солбуйарыттан тутулуктанан, уларыйан иһэр. ДНД СТ. Сүрэхтээх (православнай) аат (аата) — христианскай православнай итэҕэл тэнийбитин кэнниттэн иҥэриллибит аата. ☉ Православное имя (после принятия христианства)
Сүрэхтээх аатым Мартыын, Айбыт аҕам Уйбаан диэн, Уйбаан уола Мартыыммын. И. Гоголев
«Эй, Харалаампыйабыҥ диэн оттон Эрдэлиириҥ бырасылаабынай аата эбээт, доҕоор!» — диэтэ Бутукаай Дьөгүөр. Амма Аччыгыйа. Таптал аат (аата) — киһини төрөппүттэрэ, дьонсэргэ таптаан иҥэрбит биһирэмнээх суолталаах анал аат. ☉ Прозвище, данное родителями, близкими (обычно с положительным оттенком)
— Кини [Маайа] таптал аата. — Чооруос. Онтон өһүргэнээччитэ суох. — Өйдөөтүм. Эйиэнин курдук хос аат буоллаҕа. — Суох. Миэнин курдук, таптал аата. Айталын
Кыра эрдэххинэ дьонуҥ-сэргэҥ иҥэрбит таптал аата диэн эмиэ баар. ФЕВ УТУ
Кырдьаҕастар билэллэр Уолу таптал аатынан, Оттон кэрэ дьүөгэлэр Мичээрдииллэр уоран. С. Данилов. Үрдүк аат — үрдүк чиэс, үрдүк бочуот, сүгүрүйэр ытыктабыл. ☉ Высокая честь, преклонение. Үтүө ийэ дойдутун Үрдүк аатын айхаллаан, Хоһоон бөҕөнү эппитэ, Хомус эмиэ тарпыта. Күннүк Уурастыырап
Байыас буолбут дьоллоох уол оҕо доҕоруом! Билэҕин дуо, эн хайдах курдук үрдүк чиэскэ тиксибиккин, үрдүк ааты сүкпүккүн?! Суорун Омоллоон
Үрдүк ааттарын, үтүө сурахтарын алдьатыахтарын кэрэйбиттэр, дойдуларын-дьоннорун, өстөөх атаҕа үлтү тэпсэн иһэх оҥосторун көрүөхтэрин баҕарбатахтар. П. Ойуунускай. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрөөбүт Ньургун Боотур обургу, мин диэтэх дьахтар үрдүк ааппар, үтүө сурахпар кэллиҥ дуо? Ньургун Боотур. Үтүө аат — чиэс, бочуот, ытыктабыл. ☉ Честь, почет, уважение
Эн үтүө ааккар, үрдүк сураххар тоҕус халлааҥҥа тиийэ аатырдан туран туйгун ыһыаҕы туругуртубут! Ньургун Боотур
Саха буойун уолаттара Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр сылдьан үтүө ааты, үрдүк сураҕы эмиэ ылбыттар. Суорун Омоллоон
Эн үтүө ааккар, ити биир бырааппын тэтиэнэххэ холуур буолан, оонньотон боруобалаан көрөөрү аҕалбытым. Эрилик Эристиин. Харыс аат көр харыс тыл. Кинини [Уһун Күөлү] олохтоохтор өссө эбэ дииллэр. Итиннэ Уһун Күөл харыс аат, оттон эбэ — эмиэ харыс аат, өссө ытык аат. Багдарыын Сүлбэ. Хос аат — киһини дьүһүннээн, быһыы быһан ааттаабыт ааттара (үксүгэр өһүргэстээх, ардыгар ыыс дэгэттээх). ☉ Прозвище (обычно с отриц., иногда ругательным оттенком)
Ол алаас арҕаа томторугар ааттаах баай Баһылайап Охонооһой, хос аата «Туруйалаах тойоно», олорбута. Амма Аччыгыйа
Туундара дьоно бука барылара турардыынтурбаттыын балыктыы барбыттар. Арай Ньылаарыс (Бочкарев хос аата) сынньалаҥнык кэтэҕиттэн тардыстан сытар. Тоҕус уоннаах оҕонньор сытымына даҕаны. Эрчимэн
II
1. аат.
1. Христианскай итэҕэлинэн киһи өллөҕүнэ, тыыннааҕар оҥорбут айыытын иһин кута-сүрэ тиийэн муҥура суох сору-муҥу көрөр аллараа абааһылар дойдулара. ☉ Ад, преисподняя
Ууга түстүм дуу? Уокка умайдым дуу? Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Аньыылаахтар бука бары Аакка түһэн өлүөхтэрэ. Күннүк Уурастыырап
Алдьархайдаах хара тыынын ылан Аллара, аакка, умайа турар уот сымалаҕа Умса ас. С. Васильев
2. үөхс. Абааһы, адьарай, илиэһэй (үксүгэр сөҕөр, дьиктиргиир элэктиир дэгэттээх). ☉ Черт, дьявол, леший (обычно с оттенком изумления и насмешки)
Мишка буруйун мүлүрүтэн, бэркэ ирэн-хорон олорон, күлэ-күлэ кэпсэтэллэр уонна онтукаларын, «аат уола, илиэһэй киһитэ, дьэ быһа, адьарай диэтэҕиҥ», — диэн тылынан бүтэрээччилэр. Р. Кулаковскай
Ньыыкаан! Аат уола, бэдик, бу хантан-хаһан өрө күөрэс гына түстүҥ? В. Титов
Таһырдьа тахсыбытым, арай уол, бу аат тыына баара, ойуур диэки бытыгырыйа турбут. «ХС»
△ Сор-муҥ, эрэй, абааһы (кимтэн-туохтан эрэ олус мэһэйдэтэн, абааһы көрөн кыйаханан этии). ☉ Черт, проклятье (говорится о ком-чем-л. мешающем, раздражающем)
«Аат сүөһүтэ, сорбун сордоон да эрэр»,— диэн ботугураабытынан, Микиитэ ынах кэнниттэн сүүрдэ. Амма Аччыгыйа
Аат көлөттөрө, син тахсан сааттыгыт дии. Суорун Омоллоон
Тохтотор да бокуой суох, Иннин хоту дьөгдьөрүтэр. Адьаһын да умса охсуох Аат тыала сэниэтин эһэр. Урсун
2. даҕ. суолт. Куттал, иэдээн, өлүү (сирэ-дойдута). ☉ Страшный, бедственный, гибельный (напр., о месте)
Бу аат дойдутуттан күрэниэххэ дэһэннэр, утуйбакка эрэ көлөлөрүн көлүммүтүнэн бардылар. Болот Боотур
[Мария:] Санаарҕаама, этэҥҥэ буоллаҕына биһиэннэрэ сотору кэлиэхтэрэ, бачча тыастара-уустара иһиллэр дьон, бу аат олоҕуттан хостуохтара. Н. Туобулаахап
♦ Аат айаҕа — аакка киирэр аан; сатана дойдута. ☉ Ворота в преисподнюю
Дьэс-чаҥ күннээх, таҥнары ыйдаах, Умсары уурбут халлааннаах, Сытыган уулаах, салыҥ буордаах Тимир иһирик ойуурдаах Аллараа дойду, аат айаҕар Аартык арыйан кини түһэр. Дьуон Дьаҥылы
Хоммут уоспутунан Хоҥнордохпутуна, Өрөөбүт уоспутун Өһүллэхпитинэ, Аат айаҕа Аппаҥнаабытынан барыа. П. Ойуунускай
Аат айаҕын курдук Алдьархайдаах саахталар Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Үлүгэрдээх хорооннор Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй