сов. что ырдьат, килэт, көрдөр; оскалить зубы тиискин ырдьат.

несов. что ырдьат, килэт; скалить зубы тиискин килэт.

быччай диэнтэн дьаһ
туһ. Бу муҥмутун-сорбутун хаһан ситиһиэхпит баарай?! (Сутуругун ыга туттар, хараҕын быччатар.) Ситиһиэхпит... Ситиһиэхпит! Күндэ
Оччоҕо уулусса муннугар Баҕалыы хараҕы быччатан, Бөрөлүү тиистэри ырдьатан, Ымаҥныыр сирэйдэр бааллара. Эллэй

дьүһ. туохт. Күлэн, мичээрдээн сэдэх тиистэргин килэт, ырдьат. ☉ Скалить редкие зубы при улыбке, смехе. Күлэн арсайда. Мичээрдээн арсайда
□ «Мин да эдэр киһи этим буоллаҕа дии», — Тимка уоһун соттосотто салбаммыта, күлэн арсайбыта, орпут аҕыйах тиистэрэ атыгыраһан көстүбүттэрэ. Болот Боотур
Алена итэҕэйбэтэх курдук саллаат диэки көрдө. Анарааҥҥыта акаарытыҥытык күлэн арсайан кэбистэ. Кустук
телеут., шор. арсай

туохт.
1. Былахыны көрдөөн бул, өлөр. ☉ Ловить блох (напр., у собак)
Кырдьаҕас Карай [ыт аата] төбөтүн сөрүөһүннэри туттан, араҕастыйбыт тиистэрин ырдьатан, хаҥас буутун былахылаан лыһырҕата турар. Л. Толстой (тылб.)
2. көсп., кэпс. Араас быстах бытархай үлэлэргэ сырыт. ☉ Исполнять различные мелкие (непостоянные) поручения, работы.

дьүһ. туохт.
1. Арыттаах бөдөҥ тиистэргин ырдьат, килэт. ☉ Скалить свои крупные и редкие зубы. Бүөтүр саҥата суох күлэн тиистэрэ ардьайда
□ Саҥаран ардьайа олорбут. ПЭК СЯЯ
Албастан аһаабыт аҕабыыт Аныгы олохтон абарбыт, Албаһы булбакка самныбыт, Аччыктаан тиистэрэ ардьайбыт. Эрилик Эристиин
2. Улахан арыттардаах буол. ☉ Иметь большие промежутки, просветы
Урукку киэҥ хотоннорун сыбаҕа суох эркиннэрэ, өлбүт сүөһү агдакатын уҥуоҕун курдук, ардьайан көстөр буолаллар. Н. Якутскай. Чигдиттэн туох эрэ харааран көстүбүтүн тэбиэлээтэ. Үрэллибит тимир барана ардьайан таҕыста. А. Федоров
монг. арзай

сыһ.
1. Муҥунан, олус киэҥник, улаханнык (көр). ☉ Вспученно, выпукло, пучеглазо
Киһи эмиэ Чүөчээски диэки эргиллэр, хараҕын иирбит курдук быччаччы көрбүт, сымыһаҕын быһа ытырбыт, тииһин ырдьаппыт. Суорун Омоллоон
Грюнвальд кып-кыһыл сирэйэ көҕөрөргө дылы буолар, дьэбидийбит хараҕын чыпчылыйбакка быччаччы көрөр. Н. Якутскай
Малаҕар кыһыл сирэйдээх, быччаччы көрбүт харахтаах, тор курдук бытыктаах Махсыын Кынчыатабыс, олбуор аанын сабан, бөтүөхтүү туран, кинилэри саҥа аллайа көрсүбүтэ. Уустаах Избеков
2. Ханна да хамнаппакка, булгуччу, хайаан да. ☉ Не давая спуска; непременно, обязательно
Кини төрөөбүт нэһилиэгин носпуотугар сэбиэдиссэйинэн анаммыта. Сыл аҥаара кэриҥэ эрэ үлэлээтин кытта ревизия быччаччы тутан ылбыта. Софр. Данилов
Ол быстах бандьыыттары эккирэтэн быччаччы тутан ылыахха наада. Болот Боотур
Арҕаа Бас оҕолорун баһылыктара Хасхаан хамаандатын биир олус истигэн саллаата Тиэппэй дьиэ кэннигэр кистээн табах тардаары туран ийэтигэр быччаччы туттарбыта. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Бөгдөччү тутун, арҕаһыҥ түүтүн адаарыт, сахсат (үксүн кыыл, көтөр туһунан). ☉ Нахохлиться, ощетиниться, вздымать загривок (обычно о зверях и птицах)
Кини [хотой] мас төбөтүгэр тахсан дьохсойон олороро. Н. Якутскай
Тумул үрдүк маһыгар Туора үүммүт мутугар Турулуҥнуу одуулуу, Тугу эрэ толкуйдуу, Тураах кэлэн олорбут, Дьоһумсуйан дьохсойбут. Е. Васильев
Кинилэр эмискэ үлүгэр бөрө курдук киҥнэнэллэрэ, дьохсойуохтарынан дьохсойон, тиистэрин ырдьатан баран, бэйэ-бэйэлэригэр амырыыннык улуйсаллара. М. Горькай (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ кырыктан, ыгымсый, быыппаһын, охсуох курдук буол. ☉ Принимать воинственный вид, горячиться, петушиться
Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан харбаан ылла, охсуох курдук дьохсойон, хатан хаалбыт харытын күөрэтэн иһэн, төттөрү түһэрдэ уонна санньыйан олордо. М. Доҕордуурап
Оҕонньоро дьохсойуох курдугуттан Сэмэн кинини кытта аргыстаһан бииргэ барда. Д. Таас
бур. зохсо

туохт.
1. Тыҥыы кытаатыннар (быччыҥнаргын). ☉ Сделать упругим, напрячь (мышцы)
[Сыллай] учууталга үҥсээри гыммыт оҕо муннугар томороон сутуругунан дуксуйар эбэтэр суон быччыҥын күүрдэн баран, харбатан чаҕытар. Амма Аччыгыйа
Юрий Семенович …… икки илиитин быччыҥнарын күүрдэн, тыыллаҥнаан ылла. Н. Лугинов
2. Адаарыт, туруор (хол., арҕас түүтүн). ☉ Ощетинить, поднять дыбом (шерсть)
[Ыт оҕото] ол ыт диэки үөрэн-көтөн сэлэкэччийэ сүүрбүтэ. Анарааҥҥыта арҕаһын түүтүн күүрдүбүтэ, хараҕын хаһылыччы көрбүтэ, муннун мырдыҥнаппыта, аһыытын ырдьаппыта. И. Федосеев
Хоруотааҥҥа кэлээт, адьырҕа эһэ арҕаһын түүтүн өрө күүрдүбүт, тылын салбаммыт, оттон сур бөрө аһыытын килэҥнэппит, кутуругун куймаҥнаппыт. «ХС»
3. көсп. Ким-эмэ санаатын өрө көтөх, өрүкүт; көҕүт, көбүт, тэптэрэн биэр. ☉ Поднимать настроение кому-л., возбуждать кого-л., воодушевлять кого-л. на что-л. Төрөөбүт айылҕа уйулҕаны хамсатар кэрэ көстүүлэрэ киһини күүрдэллэр. Н. Лугинов
Кини сүрэҕин туох эрэ улахан үөрүүлээх суол өрө күүртэ, хараҕар сырдык мичээри уматта. М. Доҕордуурап
Бу Казань университетын бүтэрбит улахан биллиилээх киһи бэйэ дойдутун айылҕатын, кини барҕа баайын билэргэ, таптыырга эдэр дьону күүрдэрэ. П. Филиппов

аат.
1. Туох эмэ быыһа, арыта. ☉ Незаполненная, открытая часть чего-л.
Килиэккэлэр ардайдарынан ньирэйдэр ыйытардыы чоҕул-игил көрөллөр уонна кэбинэн энньэрэҥнэһэллэр. А. Федоров. Түүн түспүт хаһыҥ, мас тротуар ардайдарыгар ирбэккэ, кырыара кылбачыйан сытара. В. Гаврильева
△ Ситэ охсуллубакка, хорутуллубакка хаалбыт сир. ☉ До конца не скошенное или не вспаханное место
Сатаатар, от күрүөтэ тутуҥ, эбэтэр тыраахтар ардайын охсуҥ. «ХС»
Биир, былырыыҥҥы ардай быһыылаах, үрдүк соҕус сир кэлбитигэр, суха дириҥник ылла. Суорун Омоллоон
ср. др.-тюрк. ара ‘межа’
2. Аппа, хапчаан. ☉ Овраг, ущелье. Ол кэннитэн убаҕас мастаах тыа ардайыттан улахан бэриэтчит табаны мииммит киһи тахсан кэллэ. ДСН Т
◊ Ардай аһыы — сиэмэх, адьырҕа кыыл сытыы тииһэ. ☉ Острые клыки хищного зверя
Алаа Моҕус хамсаабат буолбут. [Бөрө] дьэ иҥиир тараһатын ардай аһыытынан тоҕо тардан кээһэр. Саха фольк. Күтүр улахан күөрт бөрө, чохчойо түһээт, төбөтүн үөһэ ньолотон, ардай аһыытын ырдьатан улуйда. В. Протодьяконов. Сомуоһуна аҥаар муннугар от өрөһөлөнө сытарыттан, ардай аһыыларын ардьаппытынан, эһэ тахсан кэлбит. И. Бочкарев. Ардай аһыылаахтар (анаҕастаахтар) — сиэмэх, адьырҕа кыыллар. ☉ Хищные звери
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
Ардай аһыылаахтар, бадаҕа, Ас тахсыаҕын таайдахтара. С. Данилов
Дьэ ити кэмҥэ [тымныы, аас-туор күннэргэ] ардай анаҕастаахтар үөр табаны булбуттара. Р. Кулаковскай