даҕ., эргэр. Ырбыт-сылайбыт, мөлтөх, күүһэ эстэ быстыбыт (көлө туһунан этэргэ). ☉ Слабый, изнурённый, истощённый (о тягловой скотине)
Өлүкү ат. Өлүкү оҕус. ПЭК СЯЯ

дьүһ. туохт. Атаххын сыһан-соһон нэһиилэ хаамп (хол., ыран-сылайан). ☉ Еле переступать ногами, еле ноги волочить (напр., от усталости)
Дьиэтигэр ньалбырдаан тиийэн кэлбитэ — кэргэнэ туран ону-маны гына сылдьар. Г. Васильев

аат., түөлбэ. Ыран, сылайан, мөлтөөн хаал. ☉ Утомляться, ослабевать
Ыраах сиртэн ылчаҕыйан кэллим. ПЭК СЯЯ
Оһох иччилэрэ кырдьык да сылайан ылчаҕыйан бардылар, харахтарын халтаһата улам ыараан, уулара кэлэн барда. Н. Заболоцкай

сыһ. Бэйэҕиттэн тэйиччи, халбарыччы (ас). ☉ Подальше от себя, в сторону (толкнуть, отодвинуть)
Ыраахтан айаннаан, ыран-сылайан кэлбит Көтөр кынаттаах Күтүр бэрдэ обургу Хаарын-мууһун, дьаҥхатын Хары-халбарыччы хамсанна, Дьайын-соболоҥун Дьары-дьалбарыччы сахсынна. Күннүк Уурастыырап
Дьаранаастар, аныгы оҕолор, Дьаралҕан баастаах бэтэрээни, Дьаал харата көрүмэҥ, Дьалбарыччы анньымаҥ! Р. Баҕатаайыскай

күүс-уох диэн курдук
Дьон санаата айманнаҕа, күүһэкүдэҕэ эһиннэҕэ ол дии. Амма Аччыгыйа
Элбэх түүлээхтэн судаарыстыба баайа хаҥыыр, күүһэ-күдэҕэ улаатар. Н. Якутскай
Нина силикиччитэн доруобайа, күүһэ-күдэҕэ, ырбата-сылайбата — үтүө асчыт эбит. Далан
Александр халбаҥа суох тыллара Машаҕа күүс - күдэх биэрдилэр. М. Доҕордуурап

аат.
1. Ас астыырга идэтийбит киһи. ☉ Повар, повариха
Кини Копыринаҕа сыстыан иннинэ асчытынан үлэлээбитэ. С. Федотов
Асчыппыт аһылыкпытын буһаран таһаарарын кэтэһэрбит. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Аһыыр аһы, бүлүүдэни сатаан астыыр, саталлаахтык астыырга үөрүйэх киһи. ☉ Человек, умеющий готовить еду, кушанье
Баһыыба! Баһыыба! Бэртээхэй асчыт эбиккин, Саргылаана Тарасовна! Софр. Данилов
Бэйэтэ Кирилл Васильевич үтүө асчыт, биэрэһи, хартыыһаны умнубат. Н. Габышев
Эмээхситтэр сымыйалаабатахтар этэ: Нина силикичитэн доруобайа, күүһэ-күдэҕэ, ырбата-сылайбата — үтүө асчыт эбит. Далан

I
кистээ I диэнтэн холб. туһ. [Кыргыттар] Биһилэх кистэһэргэ Бэркэ бэһирдилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ытаабыт-соҥообут дьону уоскутуһан, уолу кистэһэн баран бу кэллим. В. Протодьяконов
II
кистээ II диэнтэн холб. туһ. Киһи кэпсэтэн билсэр, сылгы кистэһэн билсэр (өс хоһ.)
Ханна эрэ ыраах сылгылар кистэспит саҥалара тоҥ салгыны тоҕо ааҥнаатаҕына, ыран-сылайан иһэр аттар …… сэргэхсийэ түһэллэр. Эрилик Эристиин
Уойан тупсубут атыырдар …… дорҕоонноохтук кистэһэллэрэ. Ч. Айтматов (тылб.)
Элиэлэр сэтэрээбит курдук омуннаахтык кистэһэн дьырыластылар. В. Короленко (тылб.)

туохт.
1. Олоҕурбут сиэргэ-майгыга баппат куһаҕаннык быһыылан. ☉ Вести себя неподобающим образом, скверно, омерзительно
[Туруору Уйбаан:] Сордоох! Дьэ, кэбилэнэн аххан эрэҕин дии. Аны уоруйах буолаары гынныҥ дуо? Суорун Омоллоон
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна, күүстээҕэ буоллар, быһыта-хайыта тыытан быраҕаталыах кэбилэннэ. Күндэ. Ньургуу… саатар оҕоҕун санаарыый… бу тугу кэбилэнэн эрэҕин?! И. Семенов
2. Олус куһаҕан туруктан, көрүҥнэн. ☉ Приходить в негодность, иметь непотребный вид; быть в плохом состоянии
Төрөөбүт, үөскээбит, таптыыр чэл күөх ньуурун бу курдук кэбилэммитин көрөрө ыарахан этэ. Суорун Омоллоон
Таҥастара уруккутунааҕар ордук кэбилэммит: Мундербек хомуһуолун көхсө тырыттан сиргэ соһуллубут, баккыта аҥаардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Ыраммын, сылайан кэбилэнэн Ырыабын киэр бырахпатарбын. И. Эртюков

туохт.
1. Төбөҕүн умса туттан баран эмискэ кэннин диэки бырах, өрө хантах гын. ☉ Откидывать назад, вскидывать (голову)
Симэхсин эмээхсин …… торбос баттаҕа бэргэһэтин туура кэҕийэн кэбистэ. ПЭК ОНЛЯ I
Хайа тарааммыт уһун баттаҕын өрө кэҕийэн үрэл гыннарда. Амма Аччыгыйа
Ыран-сылайан иһэр аттар, ити биһиэннэрэ саҥарсаллар диэбиттии, төбөлөрүн өрө кэҕийэн, сэргэхсийэ түһэллэр. Эрилик Эристиин
2. ахсарб. Көтөҕүллэн туран элбэҕи тохтообокко саҥар-иҥэр, кут-сим. ☉ Говорить много, долго, возбужденно
Кини даа буоллар Кистэлэҥнээҕин сыыһын Кэпсээнипсээн Кэҕийэн кэбистэҕэ. П. Ойуунускай
Хайа, Хааһахтыыр ойоҕун араарбытын курдук, эйигин эмиэ араҕыс дии-дии кэҕийбэтэ дуо? Амма Аччыгыйа
Араатар үөһэ араатар кэҕийдэ. Софр. Данилов
ср. тат. диал. кэгү ‘кивать’, кирг. кэйкэндэ ‘запрокидываться назад (о голове); важничать’

I
1. туохт. Туох эмэ убаҕаһы биитэр бытархайы (илиигэр ылаыла биитэр тугунан эмэ баһа-баһа) ыһыалаа, тугу эмэ бырдаҥалат. ☉ Разбрызгивать, рассеивать что-л. жидкое или сыпучее вокруг, окроплять.
□ Аҕабыыт кылаастары кэрийэ сылдьан сибэтиэй уунан ыһыахтаата. И. Гоголев
Ыһыахха алгыырга кымыһы ыһыахтыыллар уонна иһэллэр. Багдарыын Сүлбэ. Балысхан баалынан ытыллан Баргыйа ыһыахтыы дьалкыллар Күрүлгэн күүгүнүү суугунуур. А. Абаҕыыныскай
2. көсп. Өрүкүтэ, тарҕата ыспахтаа (хол., кыымынан, сардаҥанан). ☉ Выбрасывать, раскидывать вокруг, вверх (напр., искры, лучи)
Кутаа хаппыт маһы өрө салаан бачыгырайар, төлөнүнэн ыһыахтыыр. Н. Заболоцкай
Ыкса киэһэ ырбыт, сылайбыт дьон кыымынан ыһыахтыыр үөлэстээх дьиэҕэ тиийбиттэрэ. В. Тарабукин
Кытаран кыымынан ыһыахтыы сылдьар итии болгуону тимир уһаарар оһохтон тэйиччи төкүнүтэн кэбиһэллэрэ. МАП ЧУу
Чуумпу сырдык сарсыарда Күн толбонун ыһыахтаатын. Чэчир-68
II
туохт. Ыһыахта ыс; ыһыахха сырыт. ☉ Проводить, устраивать ысыах; быть на ысыахе
Урукку сайыннарга ыһыахтыыр үрдүк хордоҕойго биир-биир мустан, элбээн испиттэрэ. В. Иванов
Сарыысса ыһыахтыы да барбыт буоллаҕына көҥүлэ. Лоһуура
Эр дьон бэс ыйыгар уоппускаҕа бараллар, дьиэ-уот тутталлар, ыһыахтыыллар, оттон сайын оттууллар. ПИО ТС