ыпсар 3 диэнтэн бэй
туһ. «Ытык-мааны» кырдьаҕас, Ымыыларын ыла охсон, Ыһыллыбыт олоҕун Ыпсарынан, ыал буолаары, Ыамай уола Ылдьаалааҕы Ыксаппыта сүр этэ. Күннүк Уурастыырап
Атын хайа эмэ ньыманан ыпсарынан ыал буоллар, үптэннэр-астаннар. Болот Боотур

даҕ. Кэрэттэн кэрэ, дьикти кэрэ. ☉ Чудный, прекрасный
Бу наҕыл чуумпу киэһэ дьикти ырыа кэрэкий тылларыныы миигин кууспут нуһараҥ иэйии Аайаҕа эмиэ киирбитэ буолуо дуо? Далан
Сүрэҕин иһигэр чөмчүүктэнэн үөскээбит кэрэкийэ бэйэлээх санааны аһаҕастык кыайан эппэт киһи ким эмэ ытык-мааны эрэлин-итэҕэлин халбаҥнаабат бөҕө тирэх оҥостон ылыныа дуо? «ХС»

даҕ. Ордук чугастыы дьоҥҥо аналлаах, бүччүм, иһирэх. ☉ Особый, задушевный, сердечный. Биһирэм кэпсэтии. Биһирэм көрсүһүү. Биһирэм остуол
□ Кэргэн кэпсэтии — сүрдээх истиҥ, биһирэм дьыала. ЭСС
Биирдэ эмэтэ, Биһирэм кэпсэтиигэ, Бэлиэ тылы истибитин, Бэйэтиттэн эбэ түһэн, Биллэрэн биэрэн, Дурууска дуоһунастанан Дохуокка тиксэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
◊ Биһирэм аһылык (остуол) — уруу иккис күнүгэр кэргэннии буолбуттар чугас урууларын кытта бииргэ аһааһыннара. ☉ Особое угощение (для родственников на второй день свадьбы)
Уон улуу уустар ытык-мааны кырдьаҕастара Тыгын Дархан ураһатыгар биһирэм аһылыкка мустубуттара. «Чолбон»
Иккис күнүгэр биһирэм аһылыга диэн аһанара. Онно түҥүрдүүлэр, ходоҕойдуулар хаалан аһыыллар. «ХС»
Саамай кэнники сүмэтин биһирэм аһылыкка аймахтар уонна бастаахтар аһыыллар үһү. Далан

даҕ.
1. Дьону эрдэттэн ыҥыран аҕалан тэрийиллэр (хол., мунньах, ыһыах, остуол). ☉ Торжественный, парадный, званый (напр., обед, ысыах, собрание)
Кииннэргэ улахан ыҥырыылаах выпускниктар сүлүөттэрэ буолар. Э. Соколов
Көҕүөр иһит олус улахан, киэҥ ыҥырыылаах ыһыахтарга кымыс көөнньөрөр иһит. НБФ-МУу СОБ
Ыҥырыылаах биэчэрдэртэн уонна эбиэттэртэн ураты, Карагиннарга күн аайы үгүс дьон мусталлара. Л. Толстой (тылб.)
2. Туох эмэ тэрээһиҥҥэ кэлэргэ, кыттарга ыҥырыы туппут (киһи). ☉ Приглашённый
Оройуон ыһыаҕа ити дьыл Геройдары чиэстээһиҥҥэ анаммыт этэ. Луиза Алексеевна — ыҥырыылаах ытык-мааны ыалдьыт. Багдарыын Сүлбэ
[Бөтүҥнэр] Били ыҥырыылаах Лампа бухатыыр кэлэн, кымыстарын иһээри үөрэн-көтөн бэлэмнэммиттэр. «Чолбон»
◊ Суһал ыҥырыылаах көр суһал
Сити күн сарсыарда РКП(б) обкомун суһал ыҥырыылаах пленума буолбута. «Кыым»

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ таҥара дьиэтин бары сиэрин-туомун тутуһан христианскай итэҕэллэ иҥэр (хол., оҕоҕо). ☉ Совершать над кем-л. обряд крещения, крестить в церкви (напр., ребёнка)
Уус-Майа таҥаратын дьиэтиттэн аҕабыыт тахсан улахан дьону, кыра оҕолору сүрэхтиир, эдэрдэри бэргэһэлиир үһү. Н. Якутскай
Дьокуускай Спасскай манастыыра 1734 – 41 сыллардаахха түөрт сүүс түөрт уон аҕыс олохтооҕу сүрэхтээбитэ. «ХС»
Оҕону төрүүрүн кытта сотору буолаат, аҕабыыт мэлииппэ ааҕа-ааҕа, төбөтүнэн оһуобай иһиттээх ууга уган ыла-ыла сүрэхтиирэ. КВА Б
2. кэпс. Кимиэхэ туохха эмэ аатта биэр, аатта иҥэр. ☉ Давать кому-чему-л. имя, прозвище
Бу арыылары билигин туроктар «Кызыл адылар» диэн сүрэхтээбиттэр. Н. Якутскай
Дьонум ытык-мааны ыалдьыттарыттан: «Бу оҕону ким диэн сүрэхтиибит?» — диэн ыйыппыттар. И. Федосеев
[Хараабылы] Одессаҕа аҕалан тилиннэрэн, сууйан-сотон «Якутия» диэн сүрэхтээбиттэрэ. ДьДьДь
◊ Сүрэхтээбит аҕа көр аҕа
Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев
Сүрэхтээбит аҕам кэриэтэ ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур туттар киһим уола ити баар. Н. Лугинов
Кинилэр ортолоругар сүрэхтээбит аҕам Кынаачай баар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)

даҕ., фольк. Сүҥкэн, олус улахан. ☉ Очень большой, огромный
[Аттар] Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал хотуну Бэтэрээ бэлэһинэн Битийэ көттүлэр. Саха фольк. Сүллэр этиҥ ньиргиэрдэммит, Сүлүһүн илбис дугуйдаммыт Сүҥ байҕал түгэхтэммит, Тунаах былыт урсуннаах Туустаах байҕал тулалаах …… Орто дойду оҥоһуллубута үһү. П. Ойуунускай
Ким көрбүтэй сүҥ эрилик Хотой төрөөт дайбытын? И. Гоголев
♦ Сүҥ дьааһын көр дьааһын
Э-э дьэ, мин диэтэх киһи сүгэ балта, сүҥ дьааһын тылбын истэн олор эрэ! ПЭК ОНЛЯ V
Сүүс сүллэр этиҥнии дуораттын Сүүс омук сүҥ дьааһын куолаһын. С. Тарасов
△ Кытаанах, нүһэр (ким, туох эмэ көрүҥүн этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый (о ком-чём-л.)
Аттыгар хардаҥ эһэ тириитэ ыйанан турара кинини ордук сүҥ дьааһын, дьиппиэр, модун киэптиир. «Кыым». Сүҥ хаан фольк. — ытык-мааны, дархан. ☉ Почтенный, достойный уважения
Бу маннык сиргэ Одун хаан оҥорбут Сүҥ хаан улуустарын Сүгэ тойон аймахтарын, …… Дьылҕа тойон Оҥорон айан-кэрдэн түһэрдэҕинэ — оччоҕо эрэ бу сир иччитин булуо эбит нии, доҕоттор? Ньургун Боотур
Тукаам, Тыаһааны, эн Сүҥ хаан аҕаҥ Батас лыҥкыныырын эрэ манньыйан истибэт, Күөрэгэй дьырылыырын эмиэ кэрэхсиир. И. Гоголев

аат.
1. Үүттэн хойуутун, сүмэтин арааран (холбуйан эбэтэр сэппэрээтэргэ сүүрдэн) ылыллыбыта. ☉ Отделённая густая, жирная часть молока, сметана
Симиин хойуу сүөгэйбит Сэппэрээтэргэ сирилээтэ, Кыынньа буспут ымдааммыт Кытыйаҕа кырылаата. С. Васильев
[Эмээхсин] ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох дьоҥҥо амсатар. Олохтоох омуктар кэлэн аһаан баран олус хайгыыллар. Далан
Маайа эмээхсин, бу дойдулуу эттэххэ, дагда оҥорон сүөгэйин ытыйа турар. Л. Попов
Оҕо сылдьан сайылыкка сүөгэйдээх килиэби мотуйар олус да минньигэс буолара. «ХС»
2. көсп. Туох эмэ сүмэтэ, саамай үчүгэйэ. ☉ Самая лучшая, отборная часть чего-л., сливки
Ырыаһыт төрөөбүт тылын баайын-дуолун, сүөгэйин, ойуулуур-дьүһүннүүр кыахтарын баһылаан, ону кыайа тутан, ырыатынхоһоонун айдаҕына, бар дьон истиҥ биһирэбилин ылар. «ХС»
Биһиги норуот айымньытын сүөгэйиттэн атынатын бириэмэҕэ тус-туспатык сомсон ыларбыт туһунан толкуйдаан көрүөх тустаахпыт. «Кыым»
♦ Сөрүүн сүөгэй курдук поэт. — сайыҥҥы сөрүүн салгыны хоһуйан этии. ☉ Поэтическое описание летнего прохладного ветерка (букв. словно прохладные сливки)
Сөрүүн сүөгэй курдук, Үтүө киэһэ эргийдэ, Онтон миэнэ хоһум ордук Чуумпу буолла, дьэгдьийдэ. Күннүк Уурастыырап
Киэһээҥҥи сөрүүн салгын үчүгэйэ бэрт! Сөрүүн сүөгэй курдук киһи дуоһуйа ыймахтыыр. Н. Якутскай
Араас от-мас сытынан аҥылыйар сайаҕас салгын, сөрүүн сүөгэй курдук сүрэҕибыары ортотунан киирэр. И. Данилов
◊ Сүөгэй ас эргэр. — от силиһин эбэтэр мас субатын сүөгэйгэ булкуйан, кыратык эттээн оҥоһуллубут хааһытыҥы ас (ытык-мааны ыалдьыттарга бэлэмнэнэр). ☉ Кашеобразная пища из сливок и мяса с корнями трав или заболонью, предназначенная для почётных гостей. Сүөгэй иирдии — саха оонньуута: тарбахтары көнөтүк тутан баран, икки илиини ытыстарынан сыһыары тутуллар, уҥа илиини сыыйа чорботон таһааран, тарбахтар төбөлөрүнэн хаҥас илии тарбахтарын төбөтүн куустараллар. Онтон хаҥас илиини өрө анньан, уҥа илии тарбахтарын көннөрө имэрийтэрэн баран, эмиэ куустаран кэбиһэллэр. Итинник тарбахтары солбуһуннаран, түргэнник элэҥнэтэн оонньууллар. ☉ Якутская забава: ладони плотно прижимают друг к другу. Постепенно сдвигая ладонь правой руки вперёд, выставляют кончики пальцев и охватывают ими кончики пальцев левой руки. Затем делают обратное движение — кончиками пальцев левой руки охватывают кончики пальцев правой руки. Таким образом, попеременно сдвигая то одну, то другую ладонь, совершают описанное действие в быстром темпе. Сүөгэй уута — сүөгэйи иирдэн арыы оҥордоххо ыгыллан тахсар, уу кэриэтэ убаҕас. ☉ Обезжиренная молочная жидкость, образующаяся в процессе сбивания масла, пахта
Арыт ийэбит сүөгэй уутун үөрэ оттоон буһаран, бутугас диэни оҥорор. И. Федосеев
Кыа уктаах сүөгэй уутунан оҥоһуллубут үөрэ — сайын оҕолор сүрүн аһылыктара. «ХС»
Хайах син биир чохоон курдук оҥоһуллар, ол гынан баран сиикэй арыыга үүт оннугар сүөгэй уута кутуллар. Дьиэ к. Сүөгэй ыаҕас — сүөгэй кутарга аналлаах ыаҕас (саар ыаҕастааҕар кыра). ☉ Берестяная посуда цилиндрической формы для сливок, ёмкостью меньше ведра. Таал-Таал эмээхсин бэйэтэ сүөгэй ыаҕаһын кэтэн кээһэр. Ойон туран, муспут бөҕүн анныгар киирэн хаалар. Саха фольк.
ср. саг. чөөкей, бур. зөөхэй, п.-монг. дьөдекей, монг. зөөхий ‘сметана’

даҕ. Үрүҥ дьүһүннээх, хаар өҥө өҥнөөх. ☉ Белый
Маҥан ат. Маҥан куобах. Маҥан баата.  Ол кэмҥэ Баатара үрэҕэ маҥан хаар суорҕаннаах сытара. Күннүк Уурастыырап
Түннүк маҥан сабыыта аһыллыбыта, Швецов сирэйэ былтас гыммыта. Н. Якутскай
Маҥан өҥ — нейтральнай, үксүгэр ол-бу хос өйдөбүлэ суох дьиҥнээх өҥү ааттыырга эрэ туттуллар. ФЕВ ДьС
◊ Аас маҥан — атын булкааһа суох саһарымтыйан көстөр үрүҥ дьүһүннээх (сылгы дьүһүнүн эбэтэр киһи баттаҕын өҥүн этэргэ). ☉ Белый с желтоватым оттенком, изжелта-белый, молочно-белый (о масти лошади или волосах человека)
Үс саллаат дыбарыас ааныгар биир аас маҥан баттахтаах ытык мааны оҕонньору үс өттүттэн үҥүүнэн дьөлүтэ түһэннэр …… хаанын саккыраттылар. П. Ойуунускай
Суол тоҕонох курдук тоҕойугар, Айаннаан иһэн аараабыт, Аас маҥан баттахтаах Аарыма кырдьаҕас …… Сүөргүлүү көрбүтэ сылайбыт бэйэбин. С. Данилов
Кэҥэриитин, кулгааҕын иһэ араҕастыҥы түүлээх, сиһин ороҕунан, хо ҥ хочоҕу н ү р д ү н эн уо нна сүһүөхтэригэр, тыстарын ньургунугар араҕас түүлэрдээх буоллаҕына, аас маҥан эбэтэр үүт кэрэ сылгы диэн этиллэр. Сылгыһыт с. Аламай маҥан күн көр аламай. Ыраас халлааҥҥа аламай маҥан күн тахсара буолуо эбээт, ханна эмэ ыраах, үтүө киһилээхсүөһүлээх дойдуга. Н. Неустроев
Сааскы аламай маҥан күн, бадаҕа, Маннык санааны санаммыт курдуга: «Мин хоту кыраайга хойутаан кэлэммин, Кэрэ саас кэлэрин бытаарпыт эбиппин». Эллэй
Кылбаа маҥан көр кылбаа. Туймаада хочото кылбаа маҥан хаарынан бүрүллэн килэһийэн сытар. Н. Якутскай
Хара тыа уонна таас хайалар үрдүк арҕастара кылбаа маҥан хаарынан бүрүлүннүлэр. А. Кривошапкин (тылб.). Кылбар маҥан халлаан — олус ыраас, биир да кыырпах былыта суох халлаан. ☉ Чистое безоблачное небо
Былыта суох ыраас, кылбар маҥан халлааҥҥа сүллэр этиҥ ньиргийэн, кутаа уот таҥнары сардырҕаабытын курдук, бар дьон бэркэ соһуйан, …… бука барылара, туох эрэ алдьархайтан куттаммыт курдук. П. Ойуунускай. Сылбараҥ маҥан — дэхси, ньылҕаархай, хастаммыт тиит курдук үрүҥ өҥнөөх. ☉ Гладкий, белый, словно очищенная от коры лиственница
Сылбараҥ маҥан былаайах.  Хастаабыт тиит курдук сылбараҥ маҥан харылаах. ПЭК СЯЯ. Хаар (куба, муус, туус) маҥан — туох да булкааһа суох үрүҥ д ьүһүннээх, хаар (куба, му ус, туус) өҥө өҥнөөх. ☉ Белоснежный, белый как снег, ослепительно белый
Оҕо, ийэтин курдук, сап-саһархай баттахтаах, куба маҥан эттээх …… кыараҕас харахтаах. Н. Якутскай
Хаар маҥан баттахтаах оҕонньор кыдама оҥосто олорор. С. Д анилов. Кубалыы субуһан, соҕуруу туһаайан хаар маҥан былыттар Намыһан бардылар. А. Абаҕыыныскай
Туус маҥан борохуот туртаҥныыр — Лиэнэҕэ. Т. Сметанин. Хатыр (чыҥкыл) маҥан — олох булкааһа суох үрүҥ дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Молочнобелый (о масти лошади)
Былыр сахалар хатыр маҥан б и э н э н к уһ аҕан тыыннарга [абааһыларга] сиэртибэ биэрэллэрэ, сүктэр кыыска энньэ быһыытынан маннык дьүһүннээх биэлэри биэрбэт этилэр. Саха сэһ. I. Чыҥкыл маҥан с ы лгы …… туйаҕа кытары дьэҥкир буолар. Сылгыһыт с. Чуоҕур маҥан — ононманан харааран көстөр сирдэрдээх, бэйэтэ маҥан дьүһүннээх (сылгы өҥүн этэргэ). ☉ Белый с тёмными пятнами (о масти лошади). Сүүс сылгыттан биир эмэ чуоҕур маҥан сылгыны булуохха сөп, ол курдук сэдэхтик көстөр өҥ.  Тыллаахөстөөх Чоочугур Чуоҕур м а ҥ а н атын аҕаланнар баайдылар. Саха фольк. Утар. хара
ср. тув. маҥган ‘белый-пребелый, совершенно белый’, монг. маҥхан ‘светлоголовый’

1. аат.
2. Оҕолоох эр киһи (оҕотугар, оҕолоругар сыһыаннаан этиигэ). ☉ Отец (детей)
   Хара киһи — Микиитэлээх Өлөксөй аҕалара — Лэглээр уола Дьөгүөрдээн эбит. Амма Аччыгыйа
   Иһит, доҕоруом, ытыктаа Ийэҥ тылын, аҕаҥ тылын, Хомотума, ытатыма, киһилии кэпсэт эбэҕиниин! С. Данилов
   Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримэҥ! Аҕа алгыһын ыланнар, Уолаттар тарҕастылар. Эллэй
3. Кимтэн эмэ (үксүгэр этиллэр, этэр, ахтыллар киһиттэн, дьоннортон) элбэх саастаах, сааһынан баһыйар киһи (дьон). ☉ Старший (старшие) по возрасту
   Намыын оҕонньор сааһа сүүс уон үһэ. Оҕонньор Чүөчээскиттэн оруобуна сүүс эрэ сылынан аҕа. Суорун Омоллоон
   Максим оҕо эрдэҕиттэн аҕа дьон тылын хаһан да быһа гыммакка үөрэммитэ. Н. Лугинов
   Нахов сааһынан Сергей Петровичтыын утаа-сабаа быһыылаах да, быдан аҕа курдук көстөр. Софр. Данилов
   △ Кырдьаҕас, ааспыт көлүөнэ дьоно (билиҥҥи көлүөнэҕэ, эдэрдэргэ сыһыаннаан этиигэ). ☉ Старшее поколение (по отношению к молодому)
   Бу Кыһыл Знамя аннынан Аҕаларбыт Интернационалы ыллыыллара. П. Тулааһынап
4. кэпс. Дьон ытыктыыр, сүгүрүйэр, бас-көс туттар киһилэрэ. ☉ Самый уважаемый, почитаемый человек; защита и опора, глава, вождь
   Сүүһүнэн ыаллаах учаастак биригээдэ аҕатынан «ыал аайы баар киһи» талыллыбата чахчы. С. Федотов
   Кэс тылларын эппиттэр аан дойду аатырбыт аҕа физиктэрэ. В. Яковлев
   Аҕа тойонуом, аһын! Алҕаспын хааллар, Аныгы буруйум буоллун. А. Софронов
5. көсп. Тугу эмэни төрүттээччи, саҕалааччы (үксүгэр улахан общественнай-культурнай суолталаах дьыаланы). ☉ Основоположник, основатель, родоначальник
   Ааптар кинигэтигэр бэйэтин оҕо сааһын туһунан ахтыыны киллэрбитэ, биһиги литературабыт аҕата А.Е. Кулаковскай олоҕуттан сырдаппыта олус кэрэхсэбиллээх, махталлаах суол. КНЗ ОТК
   Эбээн литературатын аҕата Николай Саввич Тарабукин урут соччо-бачча биллибэт хас биирдии айымньыта тахсыытын ааҕааччы бэркэ сонургуу көрөрө, биллэн турар, оруннаах. «ХС»
   Дьиҥнээх хомус аҕата уус киһи оҥорбут эбит. Истээриҥ эрэ, оонньоотоҕуна хайдах эрэ дьикти кылыһахтанан барар. «Кыым»
6. даҕ. суолт., кэпс. Кимтэн эмэ ордук чорбойор (кыаҕынан, дуоһунаһынан, үлэһитинэн эҥин). ☉ Выделяющийся чем-л. (напр., силой, сноровкой, мастерством, должностью). Кини миигиттэн аҕа охсооччу
   □ Уол сааһынан да, солотунан да аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
   ср. тюрк. аҕа ‘старший брат, отец’
   ♦ Аар тойон аҕа үрд. — аҕаны ытыктаан, аҕаҕа сүгүрүйэн этии (үксүгэр фольк. тут-лар). ☉ Высокопочтимый господин отец (церемонно-торжественное обращение к отцу, обычно употр. в фольк.)
   Аар тойон аҕам! Күн күбэй хотун ийэм! Мин этэр тылбын Истэн өйдүөн туруҥ эрэ! Болот Боотур
   Ол, Аана суох Атаҕастабыл адаҕыйбытын Аан маҥнай Аар тойон аҕабыттан анаарбытым. А. Софронов
   Данил оҕонньор оҕотун диэки, аар тойон аҕа аһыныылаах хараҕынан көрөн олордо. М. Доҕордуурап. Аҕа аата аҕа — төрөппүт аҕа диэн чугас, таптыыр, сүрэҕэ чараас киһи (онон бырастыы гыныа, аһыныаҕа диэн этии). ☉ Отец есть отец (близкий, родной человек — формула прощения проступков детей отцами)
   Кытаанахтык, мас-таас курдук аккаастаан кэбис, этэр киһилэригэр тахсыма! Аҕа аата аҕа, ийэ аата ийэ буолар, Өлөрүөхтэрэ суоҕа. Мөҕөр-этэр диэн улахан буолбатах... М. Доҕордуурап. Аҕа баһын тосту олор — аҕаҕынааҕар өссө ордук ааттаах-суоллаах киһи буол, аҕаҕын баһый. ☉ Затмить славой своего отца, превзойти во всем своего отца
   Охсуулаахтык үлэлээн, уйгулаах, дьоллоох-соргулаах олохтонуох, ыал буолан буруо таһаарыах, аҕа баһын тосту олоруох санаалаах этим. Ф. Софронов
   Биир кэмҥэ дьоҥҥо-сэргэҕэ тахсыбыттара, дьиэ-уот тэринэн, этэргэ дылы, аҕа баһын тосту олорбуттара [Кешалаах Никон]. «Хомус». Кини [С. Зверев] аҕа баһын тосту олорон, 80 сааһын томточчу туолуута биһиэхэ бүтүн саха норуотун бүттүүнүн үөрүүтэ, бырааһынньыга буолла. «ХС». Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) фольк. — дьоһун, ытык-мааны холоонноох аҕаттан төрөөбүтүм (төрүппүнэн-ууспунан эйигиттэн тутах буолбатахпын диэн суолталаах көһөр олук). ☉ Я родился от достойного, почтенного отца (постоянная формула, означает: и своим родом нисколько не хуже, вполне достоин того, с кем разговаривает герой). Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Тоҕус халлаан үрдүгэр тура төрүөбүт Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу убайдаахпын, Айыы Умсуур удаҕан аҕастаахпын, Айталы Куо аҕастаахпын. Ньургун Боотур. Аҕалаатар аҕа үрд. — аҕаны эбэтэр төрөппүт аҕа курдук күндү киһини ытыктаан, маанылаан, «баар-суох күндү киһи» диэн этэр көһөр олук (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Церемонно-почтительное обращение к родному отцу или человеку, почитаемому как родной отец
   Бу орто туруу бараан ийэ дойдуга Эн эрэ, эн эрэ тускар олоробун. Ийэлээтэр ийэбин, аҕалаатар аҕабын Эйигин, эйигин эрэ хоһуйабын. С. Данилов
   Антип Сантынов оҕонньор, ама, аҕалаатар аҕата, убайдаатар убайа буолбатах үһүө? «ХС». Аҕа тутун (оҥоһун) — кими эмэ ытыктаан, сөбүлээн, көҥүл өттүгүнэн бас бэрин, баһылык, сирдьит оҥоһун. ☉ Признавать кого-л. своим предводителем, главой
   Кинини этэрээккэ бөлүһүөк диэн ааттыыллар, Байыастар ытыктыыллар, аҕа тутталлар. «ХС»
   Аҕатын туйаҕын хатарбыт көр туйах. Оҕом булчут бэрдэ буолсу, аҕатын туйаҕын хатарыыһы. «ХС»
   Арай уола Лэгиэнтэй аҕатын туйаҕын хатарыыһы. Д. Очинскай. Айах ыла аҕа — бэрт кыранан (хол., хонугунан даҕаны) аҕа (ыһыахха бастакы айаҕы (чороону) кыранан да аҕа саастаах саамай кырдьаҕас оҕонньор-го бастатан туттараллар). ☉ Чуть-чуть старше по возрасту (у одногодков учитываются месяцы, даже дни — букв. старше настолько, что может взять (первым) кумысный кубок (первый почетный кубок вручается старейшему из всех собравшихся на Ысыахе))
   Кини миигиннээҕэр сааһынан айах ыла аҕа этэ уонна манна төрөөбүт-үөскээбит буолан, бэйэтин нэһилиэгин дьонун билбэхтии түһэр быһыылааҕа. А. Бэрияк. Араҥ (аас) аҕата, иринньэх ийэтэ — үтүө санаалаах, аһыныгас, тиийиммэттэргэ-түгэммэттэргэ, быстыбыттарга көмөлөһө сатыыр киһи туһунан. ☉ Отец больных (голодных), мать хилых (о добрых, сердобольных мужчине и женщине)
   Чоочо баай тойон абаҕам, Икки атахтааҕы иҥнэрэн Иринньэх ийэтэ, араҥ аҕата Аатырарыҥ биллибэт. А. Софронов
   Кэнэҕэски кэлэр ыччакка, Хойукку уһун үйэлэргэ Иринньэх ийэ буолар, Араҥҥа аҕа буолар Амарах санаалаахтар төрүөхтэрэ. С. Зверев
   ◊ Аҕа баһылык — 1) былыргы аҕаийэ ууһун баһылыга. ☉ Старейшина рода
   Улуу тойоммут, аҕа баһылыкпыт! Биһигини аһынарга, абырыырга ананан айыллыбытыҥ буолуо, урут да аһынар, араҥаччылыыр этиҥ. П. Ойуунускай
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор Барыларын аҕа баһылыктара ытык кырдьаҕас (патриарх) салайар. Эрчимэн; 2) кэпс. бас-көс киһи; ытыктанар салайааччы. ☉ Глава, руководитель; уважаемый, почитаемый человек
   Үлэһит дьон үрдүктүк сыаналыыр киһилэрин лидер, аҕа баһылык салайааччы оҥосторго дьулуһуулара мэлдьи күүстээх буолааччы. «Кыым». Аҕа дойду көр дойду. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии көр сэрии. Аҕа дойду сэриитэ көр сэрии. Аҕа кылын көр кылын. Аҕатын аата — төрөөһүн туһунан сибидиэтэлистибэҕэ ыйыллар, киһи толору аатыгар аҕатын аата. ☉ Отчество. Кини аата Сергей, аҕатын аата Федорович
   □ Кини [Семен Васильевич] куурус устудьуоннарын бүтүннүүлэрин ааттарынан, аҕаларын ааттарынан ыҥырар
   Өйдүүрэ да бэрт! Н. Лугинов. Аҕа уустаа эргэр. — аҕа уустарынан араҕыс, аҕа уустарынан хайдыһан олор. ☉ Жить родовыми (отцовскими) группами, обособляться по родовым признакам
   Дьон-сэргэ аҕа уустаан олоруулара кэм баар кэмигэр, билиҥҥи Сахаар оҕонньор саҥа туран, булду-алды кыайа-хото тутар буолан эрдэҕинэ биирдэ силлиэлээх күн буолбута. В. Яковлев
   Аҥаардас акаарылар эрэ аҕа уустаан аймахтаһан олорор алаастарыгар тиийдим. П. Тобуруокап. Аҕа уустас эргэр. — аҕа уустарынан атааннас, өстөс (хол., сири былдьаһан). ☉ Устраивать, возбуждать межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов)
   Кулгаахха сибигинэйэн, хоп тылы тарҕатан, аҕа уустаһан, атааннаһыыны күөртүү сылдьаллар. Амма Аччыгыйа. Аҕа уустаһыы эргэр. — аҕа уустарынан атааннаһыы, өстөһүү (хол., сири былдьаһан). ☉ Межродовые раздоры, столкновения (напр., из-за покосов, выпасов и др.)
   Ар-бур саҥарсыы элбээтэ, Аҕа уустаһыы сыарҕа быатын кэрбээтэ. С. Васильев
   «Кырдьыга даҕаны, бу аҕа уустаһыыта улаханнык атахтаабыт дьонноробут», — диир биир чилиэн. Күндэ. Аҕа ууһа — биир өбүгэттэн төрүттээх, хас да ийэ ууһун холбуур улахан уус (өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чарчыына кинээс баһылыктаах нэһилиэк иһинээҕи сирдээх бэйэни салайынар бөлөх). ☉ Род, происходящий из нескольких ийэ ууһа, большая семья; основная единица якутского самоуправления (несколько таких единиц составляют наслег)
   Кинилэртэн Таҕаранньа аҕатын ууһа диэн халыҥ аймах дьон үөскээн, тарҕанан, билигин араас сирдэргэ олорор сурахтара иһиллэр. Болот Боотур
   Олоҥхо дьоно, ааптар этэринэн, аҕа ууһунан, биир кэргэн курдук тутуспутунан олороллор. Эрчимэн
   Дьуона кинээс Салбаҥ нэһилиэгин аҕыс аҕатын уустарын чарчыыналарыттан мунньахха төһө киһи кэлбитин ыйытан бүтэр. Н. Якутскай. Ииппит аҕа — төрөппөтөх, оҕону кыра эрдэҕиттэн иитэн улаатыннарбыт киһи. ☉ Приемный отец
   [Семенов:] Эмээхсин, тугу-тугу тыллаһаҕын? Уолуҥ ииппит аҕатын итинник саҥарарыҥ сатанар үһү дуо? С. Ефремов
   Кииринньэҥ аҕа көр сүтүөр аҕа. Сүөдэр бэрэссэдээтэл кииринньэҥ аҕатын Солтуохабы аҕарҕаабатаҕа. П. Аввакумов
   Кииринньэҥ аҕата, Кирилэ диэн киһи, хаайыы олоҕун хайҕаан кэпсиирэ иһиллэр. Р. Баҕатаайыскай
   Кэргэн аҕата көр ыал аҕата. Онно баар эдэркээн Бу дьиэ, кэргэн аҕата, Ааҕааччыа, эн кэрэхсиир Тыйаатырыҥ артыыһа. С. Данилов. Сүрэхтээбит аҕа эргэр. — христианскай сиэр-туом быһыытынан оҕону сүрэхтииргэ кыттыыны ылбыт эр киһи. ☉ Восприемник, крестный отец
   Кинини миигиннээҕэр ытыктыах тустааххын: сүрэхтээбит аҕаҥ буолар. Н. Неустроев. Сүтүөр аҕа — оҕолор ийэлэрин кэлиҥҥи кэргэнэ, төрөппөтөх, кииринньэҥ аҕа. ☉ Отчим
   Дьэ хайдах сүтүөр аҕа түбэһэр. Болот Боотур. Ыал аҕата — кэргэннээх, оҕолоох дьиэ-уот баһылыга, (үксүгэр элбэх кэргэннээх ньир-бааччы ыал баһылыгын туһунан). ☉ Отец семейства, глава семьи (обычно большой крепкой семьи)
   Баҕа санаалаахпын, хаһан эрэ төннөн, Төрөөбүт дьиэбитин сөхсүтэргэ, Буруо таһааран, төрүөх төрөтөн — Ыал аҕата буолан олорорго. С. Данилов
   Дьэ, ыал аҕатынан, тэрилтэ салайааччытынан дииллэрэ чахчы эбитин билэн сылдьабын. «Кыым»

I
аат.
1. Эт-сиин килиэккэлэригэр веществолар атастаһыыларын хааччыйар, тымыр устун сүүрэр кыһыл өҥнөөх убаҕас. ☉ Жидкость, текущая по венам и артериям человека, кровь
Чабырҕайыттан хаан сүүрэн түһэн сирэйигэр хараара хаппыт. Н. Якутскай
Люда сүүһүн туттан көрбүтүгэр, илиитигэр хаан биһиллибитэ. С. Никифоров
Мичээрдээбитигэр бэлиэр кубарыччы хаппыт уоһа быһа ыстанан, хаан бычыгыраата. Т. Сметанин
2. Сүөһү (сылгы, ынах) хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Блюдо, изготовленное из говяжьей или конской крови, смешанной с молоком и налитой в кишки, кровяная колбаса (в сыром или варёном виде)
Силтэһин сүүнэ улахан чаан олгуйу толору кутуллубут хааны сулбу тардан ылла. Күннүк Уурастыырап
Бэлэмнэниллибит хааны оһоҕос үс гыммыт иккитигэр кутуллар уонна суон кылынан икки уһугун холбуу баайыллар. Дьиэ к. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ нэһилиэнньэ сүрүн аһылыга буолбут этүүт аһылыктар: хаан, ойоҕос, хаһа, мүһэ, сыма, үөрэ, күөрчэх, о. д. а. «ХС»
3. көсп. Киһи сирэйин дьүһүнэ, сэбэрэтэ. ☉ Лицо, облик, лик
Дьэргэлээх Уолуктай сирэй-сирэйдэрин көрсөн кэбистилэр, хааннара сырдаан кэллэ, өрө тыыннылар. Болот Боотур
Кини аттыгар маҥан халааттаах, ис киирбэх дьүһүннээх, нууччалыы хааннаах эдэр кыыс куру-сири буолан олорор. С. Никифоров
Тыыкан уруккута уруккутунан эрээри, хаана хараарбыт, сылайбытэлэйбит көрүҥнээх. Н. Борисов
4. көсп. Көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн удьуорданар омук, аймах дьон туох эмэ уопсай уратыта. ☉ Унаследованное от предшествующих поколений какое-л. свойство, качество человека
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Сахаҕа тустуу хааныгар баар, ол да иһин биһиги дьоммут үгүстэрэ сыстаҕас, сымса баҕайытык хапсыстылар. Э. Соколов
Саха омук былыргы төрдүн ырыттахха, икки хаан былаастаах соҕурууттан төрүттээх омук эбит. НСА ПШЯП
△ Сүөһү, кыыл утумнуур боруодата. ☉ Признаки породы, порода
[Миитэрэй:] Биһиги сылгыларбыт хааннарын ыһыктыбатахтарынан үчүгэйдэр. П. Аввакумов. Хотугу оройуоннар сылгылара ырааһынан, хаан булкуура суох ордон хаалбыттар. Сылгыһыт с.
♦ Абааһытын хаана аста эргэр. — улаханнык уордайда, омуннаахтык кыыһырда. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться. Ньургун Боотур хараҕа уоттанна, тыла иччилэннэ, абааһытын хаана аста
Саха фольк. Хараҕа уоттанна, өлөрөр курдук сананна, абааһытын хаана аста. Саха фольк. Айыҥат хаан аймаҕа көр аймах I. Аньыы-хара аҕыйах эрдэҕинэ, Айыҥат хаан аймаҕа Айхаллаах түһүлгэлэрин Анааран-алҕаан ааһаллара. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Эйигин] Айыҥат хаан аймаҕыттан миэхэҕэ Анаан айбыттара буолуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Айыҥат хаан аймаҕыттан Алгыстаах оҕону Айар күммүт Анаммыт буоллаҕа. «ХС»
<Биир> таммах хаан хаалыар диэри көр таммах. Кини алҕаһаан бу ампаарга сытан биэрбитин, биир таммах хаан хаалыар диэри сэриилэһэн боруостуурга сорунна. Д. Токоосоп. Булт хаанын кэс кэпс. — өлгөм куһу-хааһы, көтөрү бултаа. ☉ Поохотиться на славу (на дичь)
Сааһыттар бэҕэһээ булт хаанын кэһэн, сылайан-элэйэн кэлэн эрдэ сыппыттара. «Чолбон»
Илиигин хааннаа көр илии. Уҥуох-сула киһи сынтараалканы тайахтанан турар киһиэхэ: «Хайа, доҕоор, илиигин хааннаабаккын дуо?» — диэн киксэрдэ. Р. Кулаковскай. <Илиигин> хаанынан сууй көр сууй. Өһүсааһы тутар, илиини хаанынан сууйар сыыһа буолуо. Имин хаана оонньообут көр им III. Кыыс килбигийэн имин хаана оонньоото
□ Имин хаана оонньообут иэдэстээх, Чоҕулуйбут хап-хара харахтаах Кыыс оҕо кэлэн турар эбит. Саха фольк. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) көр иҥ II. Дьулуруйар Ньургун Боотур обургу Иҥин хаана быһытталанна, Сүүрэр хаана оонньоото. Ньургун Боотур
Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) көр иҥ II. Сүүрбэччэлээх Хабыычча иҥин хаана кэйбит, киниэхэ туох барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр, күлэр. Күндэ
Миигин көрөөт, иҥин хаана кэйэ түспүтэ, симиктик, ол эрээри истиҥник мичээрдээбитинэн утары хаампыта. Далан
Эмээхсин эрэммит харахтарынан сып-сылаастык көрбүтүгэр Дабыыт уйулҕата хамсаата, иҥин хаана кэйитэлээн ылла. И. Никифоров
Ириэнэх хааннаах көр ириэнэх. Итинник ириэнэх хааннаах, эйэҕэс майгылаах саха уолаттара биһиэхэ баар буолтарын кэннэ, ама, ким күлбэт, ыллаабат буолуой!? Амма Аччыгыйа
Ол оҕо уруккута ириэнэх хааннаах, үтүө-мааны майгылаах этэ. «Кыым». Ис хааныт- тан көр ис IV. Кини хайдах эрэ ис хааныттан дьоҥҥо көмөлөһөр аналлааҕа
□ «Бэйэтэ бороҥ да, ис хааныттан оҕус курдук сүөһү буолбаат», — Уйбаан Уоһукап аты хайгыыр. С. Маисов
Мария Петровна түөн ууруутугар аҕата Чооһой Дьөгүөрдээнтэн үөрэнэн, ис хааныттан баҕаран, дьулуһан туран уһуллубут эбит. «Сахаада»
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Туматтар былыргы төрүт-уус төрөөбүт-үөскээбит түөлбэлэриттэн арахсыбыттара быданнаабыт быһыылааҕа: хайалара да кимтэн кииннээҕин, хантан хааннааҕын билбэтэ. Далан
Сахалыы эттэххэ, кимтэн кииннээх, хантан хааннаах киһи этэй, бу, уостан түспэккэ ахтыллар Гриша Ладейщиков? ПНИ ОСОТ
Көлүөнэ көппөт (хаан хаалбат) көр көт I. Көлүөнэ көппөт, хаан хаалбат диэн мээнэҕэ эппэтэхтэрэ буолуо. Көхсүн хаана кырылыы түстэ көр кырылаа. Онуоха бухатыыр обургу Көхсүн хаана Кырылыы түстэ, Уолугун хаана сүүрэлээтэ. Саха фольк. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) көр көҕүс II. Оройунан оонньоон, Уһугунан дуксунан, Уонунан уоҕуран, Көҕөн этэ күүрэн, Көхсүн хаана көөнньөн таҕыста. П. Ойуунускай
Лэгиэн ыраахтан көрөн, кытыл кумаҕар мөхсө турар дьоҥҥо тыына тымныйан, көхсүн хаана буһан, хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Борисов
[Оҕонньор:] Билигин да мин оҕом туһунан араас тыл тарҕанар, ол иһин көхсүм хаана кыынньан эрэр. А. Сыромятникова
Кураанах маска хаан аҕыыр көр аҕаа. Хайа, бу туох буолбут киһиний, кураанах маска хаан аҕыыр диэн ити буоллаҕа! «ХС»
Кыайар хаан кыайда көр кыайар. «Ону кыайар хаан кыайдаҕа», — дэһэ-дэһэ атыттар күлсэн алларастаһаллара. Д. Таас
Бу сырыыга уксубут аттара бастакынан кэлбитэ, дьэ, кыайар хаан кыайдаҕа. «Кыым». <Кыа> хаанынан устар — бүтүннүү хаан-билик буолар. ☉ соотв. обливаться кровью
Охсуһуу буолбут хонуутугар Мэхээчэ уонна Түҥ Хабырылла кыа хаанынан уста сыталлара. Л. Попов. Тайах арыт тибии типпит сиригэр моонньугар диэри түһэр, хатаҥаттан атахтара хаанынан устар. И. Федосеев. <Кыа> хаанынан уһуннар — кими эмэ өлөр-өһөр, сууһар. ☉ соотв. утопить в крови
Ийэ дойдубутун тоҕо кэспиттэрин, куораттарбытын үлтүрүппүттэрин, бар дьоммутун кыа хаанынан уһуннарбыттарын ньиэмэстэртэн ситиһиҥ! Амма Аччыгыйа
Икки атахтаах эйэлээх олоҕун иҥнэри үктээбит, Ийэ дойдубутун хаанынан уһуннарбыт гитлеровскай Германия умса ууруллубут! Кыайыы! В. Протодьяконов
Онтон күһүөрү сайын, саха сирин-дойдутун, киһитин-сүөһүтүн иккиһин кыа хаанынан уһуннараары, илин диэкиттэн Бэппэлээйэп сэриитэ иһэр сураҕа иһиллэр. Бэс Дьарааһын. Кыыс хаана киирбит — бэйэтин сааһыгар сөбө суох эдэр көрүҥнээх. ☉ К ней пришла вторая молодость (говорят о женщине, когда она выглядит гораздо моложе своих лет). Кини көрдөҕүнэ, саас ортолоох дьахтар, кыыс хаана киирэн, тупсан, төлөһүйэн хаалбыт. Кыыһырар хаана суох кэпс. — олус холку майгылаах, хаһан да кыыһырбат киһи. ☉ Спокойный, невозмутимый. Ээ, кини киэҥ көҕүстээх, кыыһырар хаана суох киһи. Муннун хаана бууралаабыт көр бууралаа. Киһилэрэ муннун хаана бууралаата, көхсүн өһөҕө хойунна. Саха фольк. Муҥ хааны кэт (көр) көр муҥ I. Күрүөлэрин бүтэрэ сатаан, бу куйааска муҥ хааны көрдүлэр. Одун хаан оҥоһуута, чыҥыс хаан ыйааҕа фольк. — киһи сирдээҕи анала, дьылҕата. ☉ Судьба, рок человека
Одун хаан оҥоһуута Улаатан эрэр эбит, Чыҥыс хаан ыйааҕа Ыксатан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Одун хаантан оҥоһуулаах, <чыҥыс хаантан дьылҕалаах> көр одун. Одун хаантан оҥоһуулаах, чыҥыс хаантан дьылҕалаах киһи диэн тойугулаабыт киһини, дьэ, бэркэ сөбүлүүр. Саха фольк. Сэмэн бэйэтин кэпсээнинэн, одун хаантан оҥоһуулаах, дьылҕа хаантан ыйаахтаах булчут үһү. Амма Аччыгыйа. Оон- ньуур хаана уолугунан мөхсөр (сүүрэр) фольк. — тулуйан-тэһийэн олорбот, өрө мөхсө, хамсана түһэр. ☉ Приходить в состояние нервного напряжения, подъёма, волноваться. Дьиэлээх киһи аһаан имиппитинэн барда, ону көрөн Ньургун Боотур оонньуур хаана уолугунан мөҕүстэ, үллэр өһөҕө үллэн кэллэ. Ньургун Боотур
Оччоҕо туундара уолун Тоҥуй сүрэҕэ ирэр, Оонньуур хаана уолугунан Омуннаахтык сүүрэр. С. Данилов. Өйдөөх хаан кэпс. — чэгиэн, тугунан да туймаардыллыбатах, өлбөөдүйбэтэх өй-санаа. ☉ Здравый ум
Арыгыга тэҥнээтэххэ хаарты — Өйдөөх хааҥҥа үөрэкөтө Күҥҥэ көстүбүччэ көччүйэр Көр буоллаҕа дии. А. Софронов
Кини кэнникинэн улам уоскуйан, хомолтотун, кыһыытын-абатын мүлүрүтэн, сыыйа өйдөөх хаанын ылынан барбыта. В. Яковлев
Бүгүн испэккэ, өйдөөх хааҥҥынан олордоххуна кэпсэтэ, быһаарса кэлэллэр үһү. Күрүлгэн. Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн кэпс. — үчүгэйдик болҕойон, боччумуран туран. ☉ Очень внимательно, максимально сосредоточенно
Өйдөөх хааҥҥын киллэрэн олорон суруй. НАГ ЯРФС II. Өһөс хаанын киллэрбит (хааннам- мыт) — өсөһүөҕүнэн өһөстө, өсөһөн олордо. ☉ Заартачиться, заупрямиться
Сэмэн өһөс хаанын киллэрэн, өссө өрө барда. Н. Якутскай
Тогойкин өһөс хаанын хааннанан, кыыһы одуулаһан олордо. Амма Аччыгыйа. Өһөх хаан — хара дьайдаах санаа. ☉ Тёмные, порочные мысли
Үтүө ытык-мааны бэйэтэ көмнөхтөөх күөх хара санааланан, өһөх хаан үктэллэнэн хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Ньургун Боотур
Таптыыр сахам норуота Көҥүл-босхо тыыннын диэн Өстөөх өһөх хааныттан Өһү-сааһы сиппитиҥ. П. Тобуруокап
Оо, дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин эн тыыҥҥын тыыннаныам. Баал Хабырыыс
Сиһик хаан (сиһик мунду) буол көр сиһик. Аҕата икки илиитин быластыы уунан, сиһик хаан буолан буорга умса түһэн сытара. Н. Якутскай
Сир-дойду сиһик хаан буолла. «ХС»
Сорун (сор хаанын) сордоо көр сор. Интэринээт оҕолорун аһылыгын хоро сии олороҕут диэн сор хааммытын сордообуттара. А. Данилов
[Арыгы] Миигин, туох да буруйаайыыта суох киһини, сор хааммын сордоон, айыы кэриэспин этитэн эрэр. «Кыым». Сор хааны көр (хаанын көрдөр, кэтэрт) — улахан эрэйи, кыһалҕаны көрүс; кими эрэ эрэйгэ, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Испытывать страдания, терпеть мучения; подвергать кого-л. тяжёлым испытаниям
Муҥутуур баайдарга Солкуобай харчы Соболоҥо суох Сор хааны көрөммүн Сорсуйбут эбиппин. Саха нар. ыр. II
Сымыйа дьыала тэрийэн, сор хааммытын кэтэрдэн эрэр. М. Попов
Оттон суотчут уол сор хааммын көрдөрөр эбээт. М. Доҕордуурап
Сүҥ хаан көр сүҥ. Сүҥ хаан улуустара, Сүгэ тойон аймахтара, Сүҥкэн Эрилик удьуордара. Ньургун Боотур
Сүҥ хаан аймахтара, күн өркөн улуустара, буор куттаах, салгын тыыннаах урааҥхай саха норуота. П. Ойуунускай
Сайсары күөлүн диэки Ньукуола таҥаратын дьиэтин сүҥ хаан куолакала дуораһыйара. А. Софронов
Сүрэҕэ хаанынан ытыыр (оҕуолуур) көр сүрэх I. Таня сүрэҕэ хаанынан оҕуолуур курдуга, дууһатын Бииктэр Бадаайап тырыта тыыппыкка дылыта. Л. Попов
Оҕонньор сэрии уотун санаатаҕына сүрэҕэ хаанынан ытыыра. Күрүлгэн. Сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан көр сүрэх I. Тугу барытын сүрэхтэн хаан хабан, эт тардан оҥоро сатыыбын. Таммах хаан баарын тухары — тыыннаахпыт, баарбыт тухары. ☉ соотв. до последней капли крови
Күн ыраахтааҕыны таммах хааммыт баарын тухары көмүскүөх, харыһыйыах тустаахпыт. М. Доҕордуурап. Тоҥ (уордаах) хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ олус уордай, кыыһырбыккын биллэр. ☉ Злиться на кого-л., раздражаться
Оҕонньор сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, тоҥ хаанын көрдөрдө. «ХС»
Тохтор хааннаах, быстар тыыннаах көр тоҕун. Бандьыыттар да тохтор хааннаах, быстар тыыннаах дьон буоллахтара. «ХС». Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт көр түөрт. Түөрт харахтаах хааннаах хара ыт, сөпкүн көрдөрөр, моһуораҕын көннөрөр күнүмдьылым дьэ үүннэ! Саха фольк. Тылыттан хаан оҕуолуур — олус кэччэгэй, наар суох диир. ☉ Очень скупой, жадный, скаредный (букв. на языке кровь выступила)
«Атын баайдар наар кэриэлийэн, тылларыттан хаан оҕуолуур буолааччылар», — дии санаата оҕонньор. Болот Боотур
Тэбэр сүрэхтээх, <тардар тымырдаах, оонньуур хаан- наах киһи> көр тэп I. [Бухатыыр] Түҥнэри соҕус дьүһүннээх, тардар тымырдаах, оонньуур хааннаах, бараа быччыҥнаах, баттах сарыннаах. Саха фольк. Мин да син тэбэр сүрэхтээх, оонньуур хааннаах киһи буоллаҕым. Болот Боотур
Уоһа (уоһугар) уоһахтаах, <хараҕа хааннаах> көр уос III. Уоһа уоһахтаах, хараҕа хааннаах эдэр ыччат саҥа олоҕу тутар кэмэ үүннэ. Кустук
Үтүгэн хаан иччитэ көр үтүгэн II. Үтүгэн хаан иччилэрэ, Антах хайыһыҥ, Дьалты буолуҥ. Саха сэһ. I
Хаанаартык (аартык-хаан) көр аартык. Хаан аартыктаах, Ыыс-быдаан ыыспалаах Аллараа дойду. Ньургун Боотур
Хаан айах көр айах I. «Хаан айах, сиэмэх бэлэс, кэлэ баҕалаа эрэ!» — дии-дии хаһыытаан хаалбытым. М. Доҕордуурап. Хаана буһар (хойдор) кэпс. — улаханнык абаланан ыга кыыһырар, киҥэ-наара холлор. ☉ Быть в гневе, ярости, рассвирепеть (букв. кровь его варится (густеет))
Көстөкүүн хаана хойдон, санаата хараастан, тыына-быара ыгыллан испитэ. Күндэ
Мин итинтэн эбии тымтан, ис-испиттэн кыйаханан, хааным буһан кэлбитэ. П. Аввакумов
Николай Иванов бүгүн сопхуос дириэктэригэр Сергеевкэ сылдьан, кыыһыран, хаана хойдон аҕай кэлбитэ. С. Дадаскинов
Баайдар сыдьааннара онон-манан сирэйдэнэн, Хабырылла хаана буһан, санаата алдьанан, уолҕамдьы быһыыны оҥорорго күһэллибитэ. ФЕВ УТУ
Тэҥн. хаана оргуйар. Хаана быһытталанна көр быһытталан. Хаана быһытталаммыт, Хааһа түрдэстибит, Хараҕа кырыыламмыт Тохороон Миитэрэй Туран кэллэ. Болот Боотур
Киһи эмиэ хараҕа уоттанан, хаана быһытталанан кэллэ, олоро түһэн, дьигиһийтэлээн ылла. Күннүк Уурастыырап
Эмискэ хараҕа уоттанна, Хаана быһытталанна, Илиитэ салҕалаата, Иһин түгэҕиттэн аҕылаата. С. Васильев. Хаана дьэби- дис гына түстэ (гынна) — кыйаханан хаана-сиинэ уларыйа, тыйыһыра түстэ. ☉ соотв. побагроветь от злости
Онуоха эр киһи хаана дьэбидис гына түстэ. Ньургун Боотур
Уйбаан Дууһа кээлтин билэн Ньоҕоруктар, Молоохтор хааннара дьэбидис гына түстэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаана дьэбидис гынна, билигин күлэ олорбута мэлийэн хаалла. А. Данилов. Хаана киирбит — кубарыйбыта ааһан, сирэйэ тэтэрбит. ☉ Разрумянились щёки у кого-л.
Мариса хоргуйарыттан, ырбытыттан кубарыччы куурбут сирэйигэр хаана киирэн, имэ тэтэрбит. Эрилик Эристиин
Кыыс арыый буолбут, кэнникинэн хаана киирбит. «ХС». Хаана кыыһар — сирэйэ ыгыллан кытара үллэр; иэдэһэ кытар гынар (дьахтары этэргэ). ☉ Пылать, краснеть (о лице); покрываться лёгким румянцем (о женщине)
Онуоха эр киһи хаана кыыһан, сүрэҕэ минньийбитин бэйэтэ да билиминэ хаалбыт. Саха фольк. Маннык бэйэлээх кэрэ кэмҥэ ким хаана кыыспат, ким сүрэҕэ көппөт буолуой! Суорун Омоллоон
Чоочо хаана кыыһар, дэйбииринэн көлөһүнүн соттор, ойоҕор тугу эрэ сибигинэйэр. В. Протодьяконов
Хаана оонньуур көр оонньоо. Панфилы оҕото суоҕуттан хаана оонньоон арыгыны иһэр буолбута диир. Болот Боотур
Уолу өйдөөн көрөөт, Наташа дьигис гынна уонна кыыһырар хаана оонньоото. «ХС». Хаана оргу- йар — олус абаккарар, кыһыйар-абарар, уора-кылына киирэр. ☉ Быть в глухой ярости, бешенстве (букв. кровь кипит в ком-л.)
Холлой итиччэни истэн баран, хаана дьэ ситэ оргуйда, уҥуоҕа илибирэс буола түстэ. Амма Аччыгыйа
Абаккатыгар хаана оргуйда, чабырҕайдарын тымырдара күүрэн кэллилэр. М. Доҕордуурап
Охсуһуук баабыр ити ынырык, киҥнээх хаһыыттан хаана оройугар оргуйа түстэ да, суос-соҕотохто ол диэки ыппыт охтуу ыйылыы турда. Куорсуннаах
Хаана тардар көр тарт. Ол иһин да, хаана тардыахтаах этэ диибин ээ, удьуор харылы, Ала Кыырсын сиэнэ. Л. Попов
Уолчаан өйдүүрэ дуу, аҕа аата аҕа, хаана тардар ини. В. Гаврильева
Кыыһым Леночка хаана тардар буоллаҕа дуу? «ХС». Хаана тоҥор — дьэбир, тыйыс көрүҥнэнэр. ☉ Стать жёстким, строгим, суровым
Бастаан утаа киһим аламаҕайдык кэпсэппитэ, онтон көрдөһүүбүн истэн баран, хаана тоҥон киирэн барда. ГНС СТСДТ. Хаана уларыйар — туохтан эмэ соһуйан, уолуйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Измениться в лице (напр., от неожиданности)
Оҕонньору кытта кэпсэтэ олорор сахалыы билэр киһи хаана уларыйа түһэр. ГНС СТСДТ. Хаана умайар — туохтан эрэ улаханнык өрө күүрэр, өрүкүйэр. ☉ Испытывать сильное волнение, страсть, порыв чувства
Биһиги дьоруойдарбыт кыайыыга-хотууга үөрэн, сүрэхтэрэ тэбэн, хааннара умайбат дуо? П. Ойуунускай. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна — 1) сирэйдиин-харахтыын, хаанныын-сиинниин дьиппиэрэр, тыйыһырар, майгыта холлор (хол., олоҕор туох эрэ ыараханы көрсүбүт киһини этэргэ). ☉ Ожесточиться, озлобиться (обычно о выражении лица — букв. кровь испорчена у кого-л.)
Дьонун өлөртөрбүт Мэхээлэйэп хаана алдьанан, хайдах-туох буолан туруо биллибэт этэ. Е. Неймохов
Киһини өлөрбүт киһи хаана-сиинэ алдьанар, сирэйдиинхарахтыын уларыйар дииллэр. М. Тимофеев; 2) ис-иһиттэн уордайда, кыыһырдаабарда. ☉ Разгневаться, прийти в ярость, пойти пятнами от гнева
Биир тылым минньигэс диэн Бигэргэтэн биэрдэ, Хараҕа уоттанна, Хаана алдьанна, Үҥүүбатас курдук Үөрбэ-чаҕаан дьүһүннэннэ. Ньургун Боотур
Хара сонноох киһи сирэйэ уларыйа, хаана-сиинэ алдьана түстэ, мэктиэтигэр чачархай бытыга илибирииргэ дылы гынна. Н. Якутскай
Хаабыһап атаҕастанарын көрөн, Хоруо Баһылай сүрдээхтик хаана алдьанна. Н. Түгүнүүрэп
Хаана (хаана-сиинэ) ирэр көр ир I. Ханыылаах бииһин ууһа Хаана ирэн, Харылас сүүрүгү Харсыһа харбаан Хаҥаан, элбээн кэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини долгуйбутун, итэҕэйбитин көрөн, кинини кытта кэпсэтэр киһи хаана ирэн мичээрдиир. «ХС». Хаана (хаана-сиинэ) хамсаата — олус уолуһуйда, айманна, ороһуйда. ☉ Растеряться, сильно взволноваться, растревожиться
Адычча уола киһитэ хаанасиинэ хамсаабытын көрөн, уҥуох-уҥуоҕа босхо баран, эппитин кэмсиммит курдук туттан, киэр хайыспыта. Н. Якутскай
Абата бэрт ээ, өстөөх ытар тыаһын истэн, хааман элэҥнэһэллэрин көрөн, хааным хамсаата. Н. Борисов. Хаана (хаана-сиинэ) ыараата — санаарҕаабыт, хараастыбыт көрүҥнэн, дьиппиэр, тыйыһыр. ☉ Выглядеть мрачным, хмурым, угрюмым
Буокай оҕонньор хаана-сиинэ улам ыараан барда, өрүтэ тыыныталыыр. А. Сыромятникова
«Сэрии миигин кураанахтаабыта», — диэт Смирнов хаана ыараан дьиппиэрбитэ, күөмэйэ кэһиэҕирбитэ. СҮК. Хаана хараастар — олус хомойор-хоргутар, санааргыыр. ☉ Испытывать чувство обиды, расстраиваться, страдать
Ол ааспыт аас-туор сыллары санаатаҕына, оҕонньор барахсан хаана хараастар. «Чолбон»
Хаан билик буол көр билик. Баккылаах, ырбаахылаах, төбөтө хаан билик буолбут хаайыылааҕы умса-төннө анньыалаан иһэллэрин көрдө. С. Никифоров
Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Ф. Софронов
Буулдьаҕа сиритэ-хайыта ыттаран, хаан билик буолан, тыыннаах эрэ хаалбыппыт. И. Сосин. Хаанна тоҕус көр тоҕус I. Кыа хааннарын тохсон, инчэҕэй эттэрин элийсэн тохтуур да кэмнэрэ кэллэ. Саха фольк. Хаан олбохтоох (олбохтоммут) фольк. — элбэх киһини өлөрбүт-өһөрбүт, кыдыйбыт, элбэх сиэртибэлэммит. ☉ Запятнавший себя кровью многих жертв, кровожадный
Былыргы дьылларга Александр Македонскай диэн дьүһүннээх үчүгэйэ, өйдөөх бэрдэ, кыргыс дьайдаах, хаан олбохтоох ыраахтааҕы баара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Аккаастанным ааспыт суолбуттан, хара дьайтан, хаан олбохтоммут өһөх санааттан. Суорун Омоллоон
Хаан олбохтоммут хара батталы, үтэһэтэ туолбатах үтүмэн үтүргэни дьүүллээччи, кэлэргэр кэмэ кэрдиитэ ситтэ. «Чолбон». Хаан өстөөх — кырыктаах, эйэлэспэт санаалаах кыр өстөөх. ☉ соотв. кровный враг
[Өрүүскэ:] Ити Онтоон оҕонньор, Ыстапааһа эмээхсин биһиги хаан өстөөхтөрбүт. Күндэ
Эһэ хаан өстөөҕүн диэки хайаны таҥнары ыстанан кэбистэ. Р. Кулаковскай
Ол иһин үлэһит-хамначчыт аймаҕа баайтот бииһин хаан өстөөҕүн курдук көрөр. М. Доҕордуурап
Хаан сатай көр сатай I. Аллараа дойду Хаан сатай халлааннаах, Ыыс-быдаан туманнаах эбит. Саха фольк. Хаан силик буол — хаан билик буол диэн курдук (көр билик). [Сүөкүлэ:] Хаан силик буолан хайа быыһыгар сытаргын субу көрөбүн, Кииригиэм. С. Ефремов
Кыргыһыы хонуутугар хаан силик буолуохтарыгар диэри киирсэллэрэ. «Кыым». Хаан тардыс — кими эмэ аймаҕыргыы, уруургуу санаа. ☉ Испытывать к кому-л. родственные чувства
Өйдөөх, улахан омук буоланнар дьэбириэйдэр бэйэ-бэйэлэрин хаан тардыһаннар, мэлдьи харыстаһаллар, көмүскэһэллэр. Болот Боотур
Хаппытыаҥҥа Туорай кимэ да буолбатах этэ да, Татыйыгынан хаан тардыһарга дылыта. А. Сыромятникова
Сахалары көрдөхпүнэ, хаан тардыһан, быһа аһарбат буоларым. «Кыым»
Хаан (уруу) тамайар көр тамай II. Былыр, сэрии саҕана интэринээккэ бииргэ кыстыырбыт, сээн диир, хаан тамайар ини. С. Тимофеев
Ити уол хаан тамайар быһыылаах, уруккуттан билэр киһитин курдук киниэхэ олус истиҥник сыһыаннаһар. Күрүлгэн. Хаан (хааннаах) дьабадьы (дьабадьылаах) көр дьабадьы. Хааннаах дьабадьы саҥатын истэҕиэт? Саха фольк. Хаан хааҥҥа <тыын тыыҥҥа> — «син биир ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит, өлөрсүөхпүт-өһөрсүөхпүт» диэн этии. ☉ соотв. кровь за кровь
Үҥүүнү сулбу тардан ылан, биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!». П. Ойуунускай
Арҕаа — сэрии, кутаа уот …… Дьэ, буоллун, хаан хааҥҥа! П. Тобуруокап
«Хаан хааҥҥа, тыын тыыҥҥа!» — диэн капитан Спивак бэриммэтэ. НТГ СУоС. Хаан хабан, эт тардан — төрдүҥ-ууһуҥ, өбүгэлэриҥ ситимнэрин быспакка, утумнаан. ☉ Продолжая традиции, не прерывая связи с корнями
Мин ол төрүттэрбиттэн хаан хабан, эт тардан, Сыл аайы бугул оту оттуубун, Сыл аайы хойуу сүөгэйи сомсобун. Н. Босиков
Норуот ырыаларыттан, тойуктарыттан хаан хабан, эт тардан тахсыбыт уонунан тойуксуттар бүгүн биһиги дьоллоох-саргылаах олохпутун туойаллар. С. Тумат
Актриса Слепцова талаана норуот олоҕуттан, духуобунай культуратыттан хаан хабан, эт тардан, силистэнэн-мутуктанан тахсыбыта. «ХС»
Хаанынан илгиһин көр илгиһин. Баайдар кутуу чэйдэригэр, хамса табахтарыгар атыыламмыт дьон баар буоланнар, баҕалаах хааҥҥынан илгистэн эрэр баҕайы, тугу эппэт буолуоҥуй?! Эрилик Эристиин. Хаанынан ытат — хараҥа батталга олорт, баттааүктээ; сорго-муҥҥа тиксэр. ☉ Угнетать, притеснять, мучить кого-л.; заставить умываться слезами
Хаарты илбиһэ, дьайыҥа кими хаанынан ытаппатаҕай?! П. Ойуунускай
Кырдьык, үйэ-саас тухары кыра-хара норуоту үтүргэҥҥэ олордубут, үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөтөх, хаанынан ытаппыт буруйдаахпын. Суорун Омоллоон
Хаанынан ытаппыт хараҥа батталлаах Халаахтыыр хара суор баайдары кыайабыт. Күннүк Уурастыырап. Хаанын ис (уулаа) — кими эмэ олус баттаа-атаҕастаа, көлөһүннээн үлэлэт. ☉ соотв. пить чью-л. кровь
Баайдар кыра-хара норуот хаанын иһэ олорбуттарын, кинилэр идэмэрдэрин тохтотуохха. Күндэ
Батараак хаанын уулууллар, Бастаах аатырааччылар. Эллэй
[Варвара:] Хас хамначчыт, хас дьадаҥы хаанын иһэн, буос бээгэй буолан олороргутуттан букатын куттаммаппын. С. Ефремов. Хаанын кэс — кими эмэ өлөр, ким эмэ хаанын тох. ☉ Проливать чью-л. кровь, убивать кого-л.
Өстөөх үгүс киһи хаанын кэспитэ, куораты урусхаллаабыта. «Кыым»
Хаанын (хааны) тох көр тох. «Норуот хаанын тохпуккунан чыын-хаан туттума, эн курдук бандьыыты билиэхпин да баҕарбаппын», — диэн саҥарбыта. П. Ойуунускай
Сорохтор наһаа түһэллэр, хааны тоҕорго тиийэ харса суох охсуһарга ыҥыраллар. Болот Боотур
Хас кыбартаал, уулусса, ону ааһан хас дьиэ аайы сэриилэһэн, хааны тоҕон туран, куораты босхолообуппут. И. Сосин
Хааҥҥа (тыыҥҥа) суудай көр суудай. Хааҥҥа суудайааччы, Хараҥа дьайдаах, Өстөөх халабырдьыттара. Саха нар. той. IV. Хааҥҥа (хаанынан) суун — кими эмэ өлөр-өһөр. ☉ Убить кого-л., обагрить себя кровью
Үлүгэрдээх өстөөх, хааҥҥа суунан Самнар чааһа саҕаланан кэллэ. Эллэй
Соллоҥноох аймаҕын буулдьата Сахаарап хаанынан сууммута. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри күбүрүнээтэр Неустроевы анныгар баттыыр, кини хаанынан суунар хара санаатын мүнүүтэҕэ да халбаҥнаппатаҕа. П. Филиппов. Хааҥҥа хараҥарбыт (имэҥирбит) түөлбэ. — кими, тугу эмэ өлөрүөнөһөрүөн баҕарбыт. ☉ соотв. жаждать крови
Хаарыан атастыыларын хааллардылар, Харыларын хастастылар, Хааннарыгар хараҥардылар, Хардарыта дайбастылар. А. Софронов. Туолбат иҥсэ торҕон баайдар Тууһугура тэриллэн, Эмиэ хааҥҥа имэҥирэн Илбис тардан эрэллэр. Саха фольк. Хааныгар хараҥарда, Хам баттыан баҕарда, Кынатын кыптыыйдаата, Кустук курдук куугунаата, Көҕөҥҥө түстэ. «ХС». Хааҥҥын көрдөр кэпс. — кимиэхэ эмэ кыыһыр, туохтан эмэ кыйаханаргын биллэр. ☉ Сердиться на кого-л., гневаться
Хаһан эрэ хаанын көрдөрүө ээ. «Чолбон»
Хааҥҥын тарҕат көр тарҕат. Хааҥҥын тарҕатыаҥ, уоххун харатыаҥ, бурдук сирэ, от сирэ, уһаайба онно ылыаҥ. П. Ойуунускай
Кини туох киһи майгылаах киһитэ диэтэххиний — кини хаанын эрэ тарҕатыан наада. «Чолбон»
Хааппыла хаан хаалыар диэри — <биир> таммах хаан хаалыар диэри диэн курдук (көр таммах). Аҕа дойдубутун көмүскүүр туһугар хааппыла хааммыт хаалыар диэри охсуһуохпут. «ХС». <Хара> хаанынан уһун (уһуннар) — элбэх өлүүлээх-сүтүүлээх буол; үгүс-элбэх киһини өлөр-өһөр, сууһар. ☉ Искупаться в крови; совершить массовое убийство, кровопролитие
Өстөөх хара хаанынан устан иннин диэки киирдэр киирэн иһэн, Москва аттыгар кэлэн эт түөһүнэн кэтиллибитэ. В. Протодьяконов
[Филипп:] Ситигирдик биһиги дьоллоох олохпутун алдьатан, хаанынан уһуннараары гыммыккытын сэбиэскэй былаас тос мааскаҕытын биэриэ. С. Ефремов. <Хара> хаанынан ытыыр — наһаа аһыйар, муҥатыйар. ☉ Горевать по утраченному (букв. плакать кровавыми слезами)
Билбэтим, сэгэрим, Бу тэбэр сүрэҕим Хаста бааһырбытын, Хаста хаанынан ытаабытын. И. Федосеев
Кини бас билиититтэн, оҕустарыттан, баай сириттэн хаанынан ытаан арахсыбыта. М. Шолохов (тылб.). Хахай хаана киирдэ (хаана хааннан) — улаханнык уордайбыккын биллэр, кырыктан. ☉ Сильно разгневаться, разъяриться
[Ньургун Боотур] Өһөҕүрэ үллэн, Өрө күүрэн, Хахай хаана хааннанан, Хачыгыраччы хабырына турда. П. Ойуунускай
Имэҥ санаа түһэн, Икки атах түмсэн, Хахай хаана киирэн Үллэнтүллэн турда, Үҥүү-батас тутта. Күннүк Уурастыырап
Хахай хаанын хааннанан, Өстөөҕү утары өлөрсөн, Өлбөт өлүүгэ өлөр Үрдүк дьолум буолуохтаах. П. Тобуруокап
◊ Араҕас хааннаах көр араҕас
Мэнэх кыыл Сиикэй ситиитигэр тэҥнээх Сырдаан көстөр араҕас хааннаах, Үрүҥ хопто сымыытын Кэккэлии туппут курдук Дэгдэгэр имнээх. С. Зверев
Эмээхсинэ кэтит сирэйдээх, араҕас хааннаах, саһархайдыҥы харахтаах, аҕамсыйан эрэр дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Лоокуут араҕас хааннаах, кэтит сүүстээх, дэбдэгэр соҕус имнээх, модьу харылаах, толору быччыҥнаах төрөлкөй уолан киһи буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Арыы саһыл хааннаах көр арыы II. Сайыҥҥы күн тахсар Саһарҕатын курдук Арыы саһыл хааннаах. А. Софронов
Анды курдук арыы саһыл хааннаах киһини сахалар доруобай, чэгиэн-чэбдик киһинэн билинэбит. С. Тумат
Дьэдьэн курдук тэтэрбит иҥнээх, арыы саһыл хааннаах, чоҕулуспут кыра оҕолор тураллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Балай хаан көр балай. Лэгиэнтэй сирэйэ балай хаан, хараҕа букатын көстүбэт. Эрилик Эристиин
Батталлаах баай үрүҥ баандалара Балай хаан батастанан тураллара. Эллэй. Булкаас хааннаах — атын удьуордаах, булкаас боруодалаах (сүөһүнү этэргэ). ☉ Смешанной породы (о скоте)
Саха сирин киин оройуоннарыгар аҥаардас үүтү биэрэр эбэтэр эт хайысхалаах булкаас хаана суох боруодалары иитиигэ идэтиллибит пиэрмэлэр суохтар. НАА ҮүЫаАХТ
Буһуу хаан көр буһуу. Сэрии хонуута буһуу хаанынан устубукка дылы буолбута. «Чолбон». Буһуу хааннаах (хааннаах-сииннээх) көр буһуу. Сэргэх көрүҥнээх, буһуу хааннаах кырдьаҕас киирэн кэлбитэ
□ Буһуу хааннаах, чиргэл, киппэ көрүҥнээх дьон, сүрдээх эйэҕэстэр, кэпсэтинньэҥнэр эбит. БН СУ
Быыһастаах хаан көр быы- һас IV. Ыалдьыты быыһастаах хаанынан, сыалаах убаһа ойоҕоһунан күндүлээтилэр. Дьылҕа тойон (хаан) көр дьылҕа. Оокком! Орто аан дойдуга Оҥоһуллубут эрэ киһи Олох олордун, Оҕо төрөттүн диэн Одун биис оҥоһуута, Дьылҕа хаан ыйааҕа буолар. А. Софронов
Онно эмиэ мин буруйум суох, дьылҕа хаан оҥоһуута оннуга. Е. Неймохов
Кимтэн кииннээх <хантан хааннаах> көр ким II. Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тууралаах киһи кэллиҥ? Ньургун Боотур
«Бу кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туохтан тутаахтаах, тугу гына сылдьар киһигиний?» — диэн дьиэлээхтэр ыйыппыттар. Н. Неустроев
Кыа хаан көр кыа. [Тимир Иҥиир:] Хас уон сылы мэлдьи дьэбидийбит, кыа хааны иҥэрбит сыабы төлүтэ мөҥөн турар күн кэлиэ. Күндэ
Баайдар үлэһит бааһынай кыа хаана тохтор сэриитин ыыппыттарын курдук ыыта туруохтарын баҕараллар. Амма Аччыгыйа
Кыһыл хааннаах көр кыһыл. Одинцов иннигэр күөх сукуна сонноох, чачархай баттаҕын ньылаарыччы тарааммыт, кыһыл хааннаах киһи олорор. М. Доҕордуурап
Чысхаан синньигэс сирэйдээх, кыһыл хааннаах, толору куҥнаах, көнө уҥуохтаах киһи эбит. В. Чиряев
Манчаары Баһылай олус үчүгэй, кыһыл хааннаах, көнө уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх, сүрдээх кытыгырас сытыы оҕо буолбут. МНН
Лип хаан көр лип I. Лип хаан халҕаннарын Астахтара буолуо, Айанныы охсуохха. ПЭК ОНЛЯ I
Сэттэ толуу толомон бухатыыр Сэтинньи ый туолар киэһэтиттэн Сэттэ эргэтэ буолуор диэри Сэгэлдьиппэт лип хаан халҕаннаах эбит. ТТИГ КХКК. Мурун хаана — киһи муннуттан кэлэр хаан. ☉ Кровь из носа
Мундербек муннун хаана иэдэһин куоһаахтарынан таҥнары саккырыы сытар. Эрилик Эристиин. Өһөх хаан — хаан хойдон хараҥа кыһыл өҥнөммүтэ; хараҥа кыһыл өҥ. ☉ Сгусток крови тёмно-красного цвета; тёмно-красный цвет
Киһи биир көрүүгэ өһөх хаан өҥүнэн кытар гыныа, иккис көрүүгэ ыраас халлаан күөҕүнэн күлүм аллыа. Н. Лугинов
Өһөх хаанын холбуйан ылан баран, убаҕаһын ылаллар. Кустук
Суо хаан (дархан) көр суо. Мин дьиэм Киһи дууһатын курдук — Ортотугар аал уот Күлүбүрүү умайар Суостуганнаах суо хаан оһохтоох. М. Тимофеев-Терёшкин
Кинини ордук суо хаан суорба таас хайалар онон-манан уһулута ойон тахсыбыт чымаан арҕастара улаханнык сонурҕатта. И. Петров
Сырдык хаан көр сырдык. Адаҕа кэтэрдэн, Буулаҕа бурҕалдьылаан, Сырдык хааннарын уулаан, Үрүҥ сүмэлэрин оборон, Иҥнэри үктээн эрэллэр. С. Зверев
Сырдык хааннаах көр сырдык. Ити бары сырдык хааннаах, Күөх харахтаах нуучча дьоно — Мин бэркэ билэр дьонум. С. Данилов
Миичээн арылыччы көрбүт харахтаах, долгуннурар хара баттахтаах, сырдык хааннаах, толору эттээх-сииннээх уол. А. Кривошапкин (тылб.). Тымныы хааннаахтар көр тымныы. Тымныы хааннаахтар этэрээттэрэ. Убаһа (сылгы) хаана — субай I
1.
1 диэн курдук. Варя тэриэлкэҕэ буруолуу сылдьар сылгы хаанын остуолга илдьэн иһэн, дьаһайан ааста. Г. Нельбисова
Ханна эрэ убаһа хаана кэһиилээх этим, онтубун булан киллэриим. «Чолбон»
Миэхэ көстүрүүлэ булан биэрдэргит, убаһа хаанын буһарыам этэ. Күрүлгэн. Улай хаан — кыа хаан диэн курдук (көр кыа). Улай хааннара тохтубут. Уу субай хаан көр уу I. Дьахтар уу субай хааны кута олорор. Хаана барар эмт. — хаана олус элбэхтик, тохтообокко кэлэр. ☉ Открылось кровотечение, сильно кровоточить
Нахаарар эрэйдээх сонно тута муннунан, айаҕынан хаана баран, тиэллэн таҕыста. М. Доҕордуурап
Кийиитим оҕолоноругар хаана барбыта, ону таһынан хаанын баттааһына үрдүк этэ. «Кыым»
Сэрииттэн эмсэҕэлээн кэлиэҕиттэн доруобуйата олох мөлтөх этэ, соторусотору хаана барара. ХБИДК. Хаан алын (оҕуолаа) — кыралаан хаан таҕыс. ☉ Сочиться (о крови)
Биһиги олорон иһэр табаларбыт харахтарын тыал быһыта сынньан, хаан аллыбыттар. Далан
Тириим хайыта барда, хаан оҕуолаата. Я. Семёнов. Хаан аҥаардаах — булкаас боруода, сиэнчэр (сүөһүнү, сылгыны этэргэ). ☉ Смешанной породы, гибридный, полукровка (о животном)
Оҕонньор, атастаһыыга диэн, бастыҥ үүттээх, төрүөхтээх, хаан аҥаардаах Маҕааччыйа ынахпытын илдьэ барда. В. Протодьяконов
Бу сылгы — Герой диэн хаан аҥаардаах тураҕас атыыр, соҕурууттан аҕалыллыбыта. ҮБНьТ. Хаана оонньуур — 1) туохтан эмэ долгуйан сирэйдиин-харахтыын уларыйар. ☉ Кровь прилила к лицу от волнения
Даша ах барда, сүрэҕэ битийэ тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон, кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап; 2) курдаттыы тартаран баҕарар, имэҥирэр. ☉ Испытывать сильное чувственное влечение, пылать страстью
Кэпсэтэн, күлэн-оонньоон иһэн сүрэхтэрэ тэбэрэ күүһүрэрэ, хааннара оонньуура уонна туох эрэ биллибэт түмүгэр тиийэн, бөтөн хаалаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин, син сэнэх дьахтар, хааным оонньуура ханна барыай, туох барыта бааралаһыан баҕарар ыйааҕа эмиэ баар эбээт. Н. Габышев. Хаан баайыыта — оһоҕоско кутуллубут хааны икки өттүттэн холбуу баайыллар сирэ. ☉ Место обвязки кровяной колбасы
Эбэтэ хаан баайыытын быһан ылан туспа уурбута. Күрүлгэн. Хаан барыыта эмт. — хаан олус элбэхтик, тохтоло суох кэлиитэ. ☉ Сильное кровотечение
Сороҕор ити курдук үлүбээй тиэтэтииттэн хаан барыыта үгүс ини диэхпин баҕарабын. Лоһуура
Сорох эмтээх үүнээйилэри хаан барыытын буойууга, айаҕы, күөмэйи сайгыырга эҥин тутталлар. МАА ССЭҮү
Эмтээх оту хаан барыытын тохтоторго эмиэ туһаныахха сөп. Кустук
Хаан баттааһына көр баттааһын. Мин өр сылларга хааным баттааһына үрдүк буолан олус эрэйдэммитим. АА ИБ
Быраас арамачыыһы анаалыс көмөтүнэн, киһи кыраадыһын, хаанын баттааһынын бэрэбиэркэлээн быһаарыан сөп. АВД РОХ. Хаан булкус — атын омуктан оҕолон. ☉ Родить ребёнка от человека другой национальности
Аны бэйэлэригэр маарынныыр омуктары кытта хаан булкуһаллар эбит. Болот Боотур. Хаан кыһыл — хаан курдук кытарымтыйан көстөр дьүһүн. ☉ Кроваво-красный, кроваво-красного цвета
Ол биэс уол түөһүгэр хаан кыһыл хаалтыстар тэтэрэллэрэ. Н. Габышев
Сылгы кутуруктары, сиэллэри, өрөҕөтүн түүлэри хаан кыһыл аалыктаах түүлээх буоллаҕына, далан араҕас диэччилэр. СИиТ. Саха өҥү көрүүтэ айылҕаны кытта быстыбат ситимнээх: соһо, сылгы иигэ, хаан кыһыл, дьэс кыһыл, аалай кыһыл, уот кыһыл, о. д. а. НБФ-МУу СОБ. Хаан өһөҕө – бөлүөхсүйэ хойдубут хаан (өһөх) курдук кыһыллыҥы хара өҥ. ☉ Красновато-чёрный, цвета сгустившейся крови (өһөх). Харамайтан ситимнээх өҥнөр: хаан өһөҕө, уҥуох күлэ, балык хабаҕа, сымыыт уоһаҕа уо. д. а. НБФ-МУу СОБ
Хаан сүһүрүүтэ көр сүһүрүү. Бааһырбыттар ортолоругар хаан сүһүрүүтэ элбээбитэ. «ХС»
Хаан сүүрээнэ көр сүүрээн. Хаанын сүүрээнэ бытаарбыт. Хаан тохтуулаах көр тохтуу. Ол кэмҥэ Волга уҥуор Сталинград аттыгар улахан хаан тохтуулаах суоһар охсуһуу буола турара. С. Никифоров
Бу хаан тохтуулаах кыргыһыы икки хонук иннинэ А. Миронов дьонугар суруйбут. Багдарыын Сүлбэ
Хаан тураҕас көр тураҕас II. Сылгы дьүһүнэ: сырдык тураҕас, хаан тураҕас. А-ИМН ОЫЭБЫ
Тураҕас дьүһүн хара тураҕас, кыһыл тураҕас, хаан тураҕас, өһөх тураҕас диэннэргэ арахсар. ОМГ ЭСС
Өбүгэлэрбит барахсаттар сүөһүнү, сылгыны хаан тураҕас, тураҕас элэмэс, эһэ тураҕас, онтон да атыннык дьүһүннүүллэрэ. НБФ-МУу СОБ. Хаан турбут — хаан бөлүөхсэн тирии аннынан харааран биитэр чараас бүрүөһүнү бүтэйдии кытаран тахсыбыт (хол., харахха). ☉ Образовался кровоподтёк, небольшое кровоизлияние где-л. (напр., в глазу). Уоһугар хаан турбут
□ Хараҕар хаан турбута буолуо, олус кытарбыт этэ, сыыйа ааһар ини. С. Никифоров. Хаан туруута эмт. — тымыр быһыта барыытыттан, киһи-сүөһү этигэр-сиинигэр хаан бөлүөхсүүтэ, хаатыйаланыыта. ☉ Сгусток, скопление крови в мышцах при повреждении органов и тканей человека, животных, гематома
[Эһэм:] Көхсүгэр хаан туруута быһа барбыт эбит, баартаах киһи эбиккин. НЭНь. Сороҕор таал кыратык дьуккуруйбут уонна бүөр хах араҥатыгар, иннэнэн тэһитэ аспыт курдук, хаан туруулара баар буолаллар. ТВС ССНьСЫа
Мэйиигэ хаан туруута инсульт төрүөтүнэн буолуон сөп. «Кыым»
Хаан уруу көр уруу I. Оҕо-уруу, хаан уруу хаалбакка, Бараада үрэҕэр төрдө-ууһа суох, быстаойдо сылдьар дьон олохсуйбуттар. Болот Боотур
Мин сааспар үөрбэтэхпин үөрбүтүм: хаан уруу, чугас дьоммун дьэ булбутум. А. Сыромятникова
Ол курдук, Сэргэй хаан уруу ыччаттарыгар суол-иис хаалларар бүччүм санаалаах. Дылбаны. Хаан уута — өһөхтөммүт хаан үрдүгэр тахсар убаҕаһа. ☉ Плазма, сыворотка крови
Өһөхтөммүт хаан дьэҥкир уута. АНК ТСТЗС. Хаанын боп (буой) — ким, туох эмэ хаана барарын тохтот. ☉ Унимать, останавливать кровотечение
Киһилэрин хаанын буойан нэһиилэ тохтоппуттара. «Чолбон». Хаанын уулаа — ким, туох эмэ хаанын обор, ис (хааны уулуур үөнү-көйүүрү этэргэ). ☉ Высасывать кровь у кого-л. (о кровососущих насекомых)
Кыыбаайы далаҕа Кыыс хаанын уулуура, Ыам ыйын бырдаҕа Ыксары муҥнуура. Күннүк Уурастыырап. Хаан эргиирэ эмт. — киһи-сүөһү организмыгар сүрэхтэн уонна тымырдартан турар бүтэй эргимтэ устун хаан тохтоло суох сүүрдүүтэ. ☉ Кровообращение. Тураах отоно ньиэрбинэй систиэмэ үлэтин уонна хаан эргиирин күүһүрдэргэ туһалыыр. МАЕ ССЭҮү. Хара хаан — хаан өһөҕүн ытыйан, үүтү былаан баран, оһоҕоско кутан оҥоһуллубут ас. ☉ Кровяная колбаса, приготовленная из сгустившейся говяжьей или конской крови, которую сбивают с добавлением молока и разливают по кишкам
Куппут хааннарыттан хара хааны араартаан ылан, туспа иһиккэ угуталаатылар. А. Софронов. Ынах хаа- на — ынах хаанын оһоҕоһугар кутан оҥоһуллар ас. ☉ Кровяная колбаса из говяжьей крови
Сылгы хаанын субай диэн ааттыыллар уонна ынах хаанынааҕар ордороллор. Кустук. Ыраас хааннаах — сырдык дьүһүннээх, оннук сэбэрэлээх. ☉ Светлолицый
Настя төгүрүк мылтаҕар сирэйдээх, ыраас хааннаах, искиирбэх көрүҥнээх кыыс. Н. Якутскай
Маша кырыылаах муруннаах, ыраас хааннаах нарын кыыс. М. Доҕордуурап
Дабыыт ыраас хааннаах сирэйигэр, ыйаастыгас харахтарыгар санаарҕабыл бэлиэтэ көстөн ааһар. И. Никифоров
др.-тюрк., тюрк. хан, кан
II
аат. Сорох түүрдүү, монгуоллуу омуктар үрдүкү сололоох аҕа баһылыктара, кинээс. ☉ Правитель, князь у некоторых тюркских и монгольских народов, хан
[Татаардар — кыргыттарга:] «Биһиги ыраахтааҕыбыт хаан аһыныытын ылынан, бэриниҥ!» — дэспиттэр. Суорун Омоллоон
Хаан былыргыта түүрдүү, монгуоллуу биис уустарын кинээстэрэ, үрдүкү баһылыктара, муҥур тойонноро этэ. ЕВФ УуДК
Саха тылыгар баай, дархан, хаан, тыгын диэн салалта сололоро бааллара. ВУА БС
др.-тюрк. хаҕан, тюрк. хан
III
аат эб. Саҥарааччы кимиэхэ, туохха эмэ, кини хаачыстыбатыгар үрдэтэн-ытыктаан сыһыаннаһыытын көрдөрөр. ☉ Выражает возвышенно-почтительное отношение говорящего к предмету речи, его качеству
Бу аҕамсыйбыт тойон хаан киһи Арбатскайы тоҕоноҕуттан ылан, дьиэ таһыгар диэри атааран биэрбитэ. В. Яковлев
Кыыдааннаах кыһын хаан Кыайтаран кыйданна. Күннүк Уурастыырап
Сааһыра барбыт, лэскэспит, дээдэспит дьоһун хаан дьон кинини үөрэ-көтө атаардылар. Кустук