киһиргээ диэнтэн атаах. Киэсэ эрэйдээх киһиргээхтиир да, борохуот дьоно диэн киэҥ ычалаах …… дьон буолуохтара ээ... Н. Лугинов

1. прич. от ограничить; 2. прил. (незначительный, умеренный) кэмнээх, кэмчи, кыра; ограниченные возможности кэмчи кыахтар; ограниченный срок кыра болдьох; 3. прил. (недалёкий — о человеке) кыра ычалаах, муҥур өйдеөх.

туохт., сөбүлээб. Саагыбарга кыттыс, туох эмэ бэрдэ суох дьыалаҕа кыттыктаах буол. ☉ Состоять в заговоре, быть в сговоре с кем-л., соучаствовать (в каком-л. неблаговидном деле)
Өссө кэлин билбитим, Гоша Юркалыын куомуннаһан, институттарыгар туораттан бэйэлэрин дьоннорун мунньубуттар. Н. Лугинов
Кыра ычалаах дьоннор куттаҕастар, ол иһин группалаһаллар, бөлөхтөһөллөр, куомуннаһаллар. ПБН КДьСО

аат.
1. Бытархай булт (хол., кус, куобах, мас көтөрө). ☉ Мелкие промысловые звери (напр., заяц, белка), водоплавающие птицы и боровая дичь
Боччумнаах булка сылдьан быстах куска-балыкка аралдьыйар сатаммат. Амма Аччыгыйа
Ыта куобах тутан кэлэн имнэммитигэр, эргиллэн көрөн баран: «Оо, кускуобах эрэ тойотторо буолуох муҥмут буоллаҕа дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
2. көсп. Кыра ычалаах куттас дьон. ☉ Малодушные трусливые люди
Үрэкииннээх Дьэргэ диэн, син-биир Сүллүкү ойуун курдук, эргэ олох эмэх эмэгэттэрэ буоллахтара дии, кинилэртэн кус-куобах куттаннын. Болот Боотур

аат.
1. Киһи өйүн-санаатын, толкуйдуур дьоҕурун кыаҕа, чэрчитэ. ☉ Мыслительные возможности человека
Бу киһи ычата кыратын, ымсыытын, бэйэтигэр туһалаахха сирэйэ-хараҕа суох түсүһэрин эрэ билэр. М. Ефимов
Сылгыһыттар ычалара кыараан, уһун санаалара саптааҕар кылгаан, саҥатаиҥэтэ суох соҥуйан олордулар. Л. Габышев
Ниса ычата итинник санааларынан муҥурданар. «ХС»
2. Киһи ис кыаҕа, күүһэ. ☉ Внутренние силы, возможности человека
Клава мин ычабар балай эмэ ыарахан ыйытыктары биэрдэ. Н. Босиков
Албан [оҕо аата] кырата бэрдэ, төһө да чабынан тугу да тулуппатар, ыраах айаҥҥа ычата чахчы тиийбэтэ. «Чолбон»
♦ Кыра (кыараҕас) ычалаах — уһуну-киэҥи толкуйдаабат, быстах, татым өйдөөх-санаалаах (киһи). ☉ С ограниченными способностями, недалёкий умом
Силтэһиниҥ, даарым бухатыыр эрээри, бэрт кыараҕас ычалаах, мас көнө дьоллоох ээ. Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри кыра ычалаах киһи төһө да үөрэхтэнэн сайдыбат буолар эбит. Н. Лугинов
Сүдү суолталаах, тыын боппуруоһу кыра ычалаахтан көрдөһүллүбэт. Багдарыын Сүлбэ. Ычатын ылларар (ыһыктар, былдьатар) — күүһэ-күдэҕэ эстэр, мөлтүүр-ахсыыр. ☉ Потерять силы, обессилеть, ослабеть
Васёгу көрөөт, ханнык да ычатын ылларан өлбөөркөй харахтаммыт киһи мичик гына түһэр этэ. Амма Аччыгыйа
Ычабын былдьатан, утуйан хаалбыппын. Күннүк Уурастыырап
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. ППА БЭХКК

туохт. Биир бөлөххө холбос, бииргэ түмүс. ☉ Объединяться в группу, собираться вместе
Краснодоҥҥа тутуу-хабыы саҕаламмыта. Ол бириэмэҕэ Кошевой, бөлөхтөспөккө, фронт линиятын биир-биир туоруохха диэн тиһэх бирикээһин биэрбитэ. «Кыым»
Оскуола томторо кууран, бар дьон таһырдьа, бөлөхтөһөн олорон, кэлэр сайыннааҕы кэскиллэрин кэпсэтэллэр. Амма Аччыгыйа
Бүрү-бүттүүн мунньустан Бөлөхтөһөн, тардыһан, Үөрүүлэрдээх үбүлүөй Үҥкүүтүнэн күөрэһиҥ. Нор. ырыаһ.
△ Кэлэктиип интэриэһиттэн туораан, бэйэ эрэ интэриэһин көмүскүүр бөлөххө холбос, бөлөхтө тэрин. ☉ Объединяться в отдельные группы, преследующие свои групповые интересы в ущерб коллективным, практиковать групповщину
Кыра ычалаах дьоннор куттаҕастар, ол иһин бөлөхтөһөллөр, куомуннаһаллар. ПБН КДьСО. Тэҥн. чөмөхтөс

1. даҕ. Сыппах өйдөөх, өйдөөн биэрбэт; аҥала. ☉ Бестолковый, тупой, тупица
   Сэрбэкэ кинээс уола Мардьааһай, аар-маар да өйдөөх буоллар, Ньургуһуну аһыйбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   △ Өйдөөхтүк быһаарсар, толкуйдуур кыаҕын сүтэрбит, өйүнэн мөлтөөбүт (кырдьан, ыалдьан). ☉ Впавший в слабоумие (от старости, болезни)
   Мин билэрбин даҕаны билбэт буолбут куһаҕан харахтаах-көстөөх, аармаар киһибин. Амма Аччыгыйа
2. сыһ. суолт. Тугу да толкуйдаабат буолуор диэри (уолуйбут, өмүттүбүт, ыксаан хаалбыт; хол., айдаантан, дьон ыгылытыытыттан эҥин). ☉ Растерянно, потерянно (чувствовать себя, напр., от шума, непривычной обстановки)
   Аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата эбээт кини киһи. Суорун Омоллоон
   Ыстапаан куоракка киирэн — хайдах эрэ аар-маар курдук буолан хаалла. А. Софронов
   Москва суруналыыстара, эчи үгүстэрин! Кыра ычалаах киһини аар-маар оҥорон кэбиһиэх курдуктар. А. Данилов

аат., кэпс. Дьоҥҥо сабыдыаллаах, балаһыанньалаах, киһи аахсар киһитэ (үксүгэр э. ахс. ф-гар тут-лар). ☉ Человек, имеющий влияние на людей
[Биир саамай кырдьаҕастара] «Көр эрэ! Бу маҕай аллаахтар! Биһиги диэтэх сүрдээх ийэ ууһун атаҕастаатахтарын», – диэн ийэтин ууһун бастаахтарын ыҥыртаран сүбэ тэрийдэ. Эрилик Эристиин
[Муҥха кэнниттэн] бастаахтар бастаан хоппо аҥаардыытын үллэстэргэ сүбэлэспиппит. А. Бэрияк
♦ Босхо бастаах фольк. – саҥарар, толкуйдуур дьоҕурдаах тыынар тыыннаах, ол аата киһи. ☉ Живое существо, обладающее даром речи и мышления, человек
Босхо бастааҕы Муҥ-сор обургу Боҕутуннарар буоллаҕына, Буомурбут кутун-сүрүн Булгута туойар буол. Өксөкүлээх Өлөксөй
Босхо бастааҕынан, Бокуйар сүһүөхтээҕинэн, Сиик-туман тыыннааҕынан, Симэһиннээх эттээҕинэн Орто туруу дойдуну Олоҕун булларыахха диэбиттэр. П. Ойуунускай
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах, Ыгым ычалаах, Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап

даҕ. Күл дьүһүнэ дьүһүннээх, болоорхой (тугу эмэ, хол., таҥаһы дьүһүннүүргэ) эбэтэр оннооҕор харатыҥы (кыылы, сылгыны дьүһүннүүргэ). ☉ Цвета пепла или более темный, серый (о цвете предметов и шерсти нек-рых животных, напр. летнего зайца-беляка, и птиц); мышастый, сивый (о масти лошадей). Бороҥ куобах. Бороҥ ат
□ Бойбоччу түспүт Бороҥ хаатыҥкатыттан Хатыҥ уктаах быһаҕы ылан, Хамсатын хаһан хачыгыратта. С. Васильев
Үрэхтэр саҕаларыгар бороҥ чооруостар эрбэһиннэри илгиэлии сылдьаллара көстөр. Амма Аччыгыйа
Дулҕа быыһынан быыкаа бороҥ кусчааннар субуруһан дьурулууллар. Л. Попов
♦ Бороҥ урааҥхай фольк. — ырыаҕа-хоһооҥҥо «саха, саха дьоно» диэн өйдөбүлгэ туттуллар. ☉ Фольклорное художественное выражение в значении «якуты» (букв. смуглолицый люд)
Боһоллоох дьыл обургу Босхо бастаах Бороҥ Урааҥхайы Буор дьиэ анныгар Боҕутуннаран олорпута. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эн бэйэлээх Сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах Ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
Сэти-сэлээни умнубут Ханнык бороҥ урааҥхай Бөх тоҕор чабычахха Чараҥнарбын кубулутта? Умсуура
◊ Бороҥ буор — үчүгэй кунуһа суох сырдык дьүһүннээх, үүнээйигэ мөлтөх почва. ☉ Серозем. Бороҥ чох — таас чох алын суорда. ☉ Бурый уголь
Батамаайы үрэҕэр бытархай кыһыл көмүс, Марха өрүскэ туой, тутууга туһаныллар таастар уонна бороҥ чох баалларын дакаастаабыттара. ДНА СХБКК. Күллүҥү бороҥ — күл дьүһүнэ дьүһүннээх бороҥ. ☉ Серый (букв. пепельносерый)
[Сылгы чыычааҕа] киһи аттыгар түһэн, үөнү-көйүүрү эккирэтэн, күллүҥү бороҥ көхсө көппөрөҥнүү, төбөтө, моонньо хараарыҥныы …… сүүрэнкөтөн дуодарыйара. И. Федосеев. Күөх бороҥ — көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синим оттенком
Аан дойду үрдүнэн эдэр ыччат хомуньуустуу сойууһун чилиэннэрэ кэтэллэригэр ананан тигиллибит күөх бороҥ форма таҥас, уулуссалары толору киэптээн, көмүөл уутунуу күөгэлдьийдэ. Амма Аччыгыйа. Күөхтүҥү бороҥ — кыратык көҕөрөн көстөр бороҥ. ☉ Серый с синеватым оттенком. Күөхтүҥү бороҥ хаҕар аата бэчээттэммит: «Сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэ сокуоннарын толоруҥ!» СГПТ. Сырдык бороҥ — барбах эрэ болоорхой дьүһүннээх, туртаҕар бороҥ. ☉ Светло-серый
Хараҥатык быстах былыттар сырдык бороҥ кэлим былыттар хонууларынан үөр бөрөлүү суһаллык ааһаллар. Н. Габышев

I
1.
суулаа диэнтэн бэй. туһ. Ойуулаах буобура суорҕаннарыгар сууланан …… Утуйан буккураһа сыппыттар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Тишко] төбөтүн сонунан тууна сууланан, сытан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
[Ира] туумбачыкаттан …… түөрт гына сууламмыт адаархай буочарынан суруллубут суругу сулбу тардан таһаарда. Л. Попов
2. Тугунан эмэ бүрүлүн, көстүбэт гына сабылын. ☉ Быть окутанным чем-л., обволакиваться чем-л.
Эбэ уҥуоргута күөх күдэриккэ сууланан турар. Л. Попов
Өлүөнэ өрүс улуу ньуура тумаҥҥа сууланара. Н. Габышев
Сүүрбэччэ киһи, табах буруотун хойуу туманыгар сууланан, күлүк курдук боруһан көһүннүлэр. С. Федотов
3. көсп. Туох эмэ ыарахаҥҥа бэрин, утарыласпакка олорон биэр. ☉ Поддаваться, не сопротивляться каким-л. трудностям. «Дьэ онон хайыыбыт, Михаил Яковлевич? — диэтэ кини оргууй. — “Кыахпыт суох” диэн сууланан кэбиһэбит дуу?» Софр. Данилов
Сорох кыра ычалаах оҕолор: «Син биир холкуоска барабыт. Үөрэҕи кичэйэн да диэн, онтон туох туһата кэлиэй?» — диэн сууланан кэбиһэллэрэ. И. Федосеев
Кини бэлиэр кырдьыбыт киһилии ким да атыыласпат, сатаммат-табыллыбат дии-дии таах халтайга лэбээрдээн сууланан олорон биэрдэҕэ үһү. У. Ойуур
4. Ханнык эмэ дьарыккын тохтот, бырах. ☉ Прекратить, бросить заниматься чем-л. — Билигин оонньоон-көрүлээн көрөр кыахтааххын дуо? — Сууламмытым ыраатта. Ойуун буолуу диэн идэтийии, эрчиллии. Н. Босиков
♦ Күндү түүлээххэ (саһылга-саарбаҕа) суулан — бүтүннүү күндү түүлээхтэн тигиллибит таҥаһы кэт. ☉ Одеваться в дорогие меха, ходить в мехах
Бэрт ыраахтан кэлбит киһи курдук, күндү түүлээххэ сууланан Сыллай киирэн, бэрт бытааннык, килбиктик нууччалаата. Амма Аччыгыйа
Былыргы саха киһитэ …… күндү түүлээххэ сууламмакка, күнү-дьылы күлүк курдук аһарара. П. Аввакумов
Кыргыттар, дьахталлар бука бары саһылга-саарбаҕа сууламмыттар. М. Попов. Солкоҕо суулан — олус маанытык таҥын. ☉ Роскошно, нарядно одеваться, ходить в шелках
Сыаналаах солкоҕо Кэтириис Сууланар. И. Гоголев
Эдэр кыыс Татыйаас …… Солкоҕо сууланан суугунуур тыастаммыт Субуллар суһуоҕун ким бастаан туойбутай? П. Тобуруокап
[Өкүүсэ] бу турдаҕына Мааса кыыс солкоҕо сууланан, хаарыска хааллан суугунаан кэлэн …… тииһин быыһынан сыыйан мөҕө турда. Эрилик Эристиин
II
көр сууласпытынан (суулаһан)
Бары суулан тахсаннар аттары көрбүттэрэ, сиэллэрэ, кутуруктара суох. Д. Софронов
Күлүүһү алдьатан, дьэ эбээт, Таһыттан суулан киирдилэр, Оһох уотун күөдьүттүлэр. Дьуон Дьаҥылы
Таһырдьа сылдьыбыт дьон таҥара дьиэтин диэки суулан бардылар. Н. Павлов