1. айаннаа диэнтэн бэй. туһ. Алта сүҥкэн муораны Ыллыы-ыллыы уҥуордаатым, Саха уола даҕаны Уорааннаах айаннанным. И. Гоголев
   Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
   2
   айаннаа диэнтэн атын. туһ. Икки үс биэрэстэ сир аҕыйах мүнүүтэ иһигэр айаннанан бүтэн, дьон суола суолтан туораан тахсыбытын көрөн, Бурхалей атын хантаччы тардан тохтотто. Эрилик Эристиин

I
чарылаа диэнтэн холб. туһ. Ийэм этэринэн, кукаакылар чарылаһан саҥардахтарына — үөрүү. «ХС»
Налыы сиргэ арай тымныы уулаах үрүйэлэр тохтообокко чарылаһаллар. В. Санги (тылб.)
II
даҕ. Биир күдьүстүк чарылыы тыаһыыр (хол., уу тыаһа). ☉ Журчащий (напр., о воде)
Ааны аһан көрдө — чалбах чарылас. Сиэн Чолбодук
Хатылыыр саҥабын хайабыт сиккиэрэ, Хатылыыр саҥабын чарылас үрүччэ. ЛБС
Ол араллаан дарбаана Улҕачаан чарылас сүүрүгэр ой дуорааныныы иһиллэр. В. Лебедев (тылб.)

I
чырылаа диэнтэн холб. туһ. Сааскы үрүйэлэр, Сырбаҥ үрүйэлэр, Чурулаһа, Чарылаһа, Чырылаһа Сүүрэн-көтөн эрэллэр. И. Гоголев
Бары хаспахтарынан үрүччэлэр сырсан чырыластылар. «ХС»
II
даҕ. Бүтэҥи соҕустук халдьыгыраан тыаһыыр (хол., үрүйэ уутун этэргэ). ☉ Приглушённо журчащий (напр., о речке)
[Пиэрмэ иһин] чырдырҕас-чырылас тыаһынан күнү быһа толорбут …… ынах ыыр тимир ыаҕастар уҕарыйаннар, …… үрүт-үрдүлэригэр кыстанан, …… куура тураллара. Г. Николаева (тылб.)

I
аат.
1. Туох эмэ хайа эмэ диэки тоҕо анньан барыыта. ☉ Сильное, быстрое движение, стремительное течение
Үрүччэ үрүччэлэри үмүрү тардан иннин диэки дьэргэйэ сүүрдэр. Бииргэ холбоһон, дохсун дьулусхан буолаллар. И. Данилов
Бүлүүтээҕи ГЭС тутуутугар үлэлээччилэри …… [оҕонньор] халыҥ хайаны хампарытар, дохсун дьулусханы бохсор кыахтаах олоҥхо бухатыырдарыгар холуйара. «ХС»
2. Туохха эмэ улахан баҕаланан дьулуһуу, үлүһүйүү. ☉ Настойчивое стремление к чему-л., увлечение чем-л.
Дьиэтигэр тиийэ охсор дьулусхан.  Байар дьулусханыгар ханнык да баайдардааҕар ордук кэрээнэ суох, хамначчыттарын куһаҕаннык тутар, аччыгыйдык төлүүр. Н. Якутскай
II
даҕ. Хамсааһына олус түргэн, күүстээх, хабараан. ☉ Очень быстрый и резкий в движении, стремительный. Дьулусхан субуйа сүүрүк Дьураа хара аттаах Дьулуруйар Ньургун Боотур. П. Ойуунускай
Кырса тириитин сэмнэҕин ыһан кэбиспит курдук, кыракый муустар дьулусхан сүүрүк устун сүр түргэнник устан дэллээриһэн ааһаллар. С. Никифоров
Сааскы тыал, эн олус таптыыгын Ыт көлө дьулусхан айанын. И. Артамонов

аат. Өрүс, үрэх хочотун икки өттүнэн кыһалыы, сэлэлии үрдээн турар буор модьоҕо томтордор, хайалар. ☉ Горы, холмы вдоль берега или долины реки; коренной берег, высокая терраса (обычно у рек, текущих по плоскогорью)
Сырыттым ахтыбыт ыырдарбар — Арҕааҥҥы бырааным сиһигэр — Улахан-куччугуй маардарбар, Үрүччэм тыгыалыыр сиригэр. Күннүк Уурастыырап
Өлүөнэ эбэкэм үргүөрүн үрдүгэр, Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
Элиэнэ эбэккэм үлүскэн сүүрүгэ Икки күөх быраанын аннынан килбэҥниир, Сүүрүккэ көрүнэр быраанын дьүһүнэ Күөҕүнэн долгуйан көмүстүү мичиҥниир. И. Эртюков

аат. Сыһыыга, намыһах дэхси сиргэ чычаас уу. ☉ Мелкий луговой водоём на равнине
Чычаас налга, көлүччэҕэ Чыркымайдар мустааччылар, Сүлбэлэргэ, үрүччэҕэ Сүүрүк хоту устааччылар. Күннүк Уурастыырап
Нал күөх отун сиҥнэрэр Тыраахтардаах массыына ны, …… Хатыҥ хойуу лабаатын Хайҕаан ыллыы турабын… М. Т и м о ф е е в. От туу сылдьан, ходуһа уутун түһэрэ таарыйа, сүлбэ хорон, налга уойбут ылбайы тууттан таһаараат буһаран сиир үчүгэй да буолара. Д. Васильев
ср. монг. налаҕар ‘наводнённая равнина’

эб. Саҥарааччы үксүгэр сөҕөр-махтайар дэгэттээх риторическай бигэргэтиитин көрдөрөр (кэлэр, билиҥҥи кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего, часто с оттенком восхищения (употр. с прич. буд
и наст. вр.). Өндөрөй акаары, мэник оҕо курдук, төбөтүн кыстык-балта икки ардыгар уган биэриэх бэйэлээх буолуо дуо. П. Ойуунускай
Былыргы өһүн умнуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Гоголев
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо? С. Данилов
Тыраахтар обургу тулутуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Федосеев
Доропуун оҕонньор ол сүүсчэкэ бытархай, субан сүөһүнү көрбөт бэйэлээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Семен, оччону көрөн баран, ааһар бэйэлээх буолуо дуо, — Ньукулааскыттан кэлэн ыйыппыт. Софр. Данилов

I
сыккыраа диэнтэн холб. туһ. Үрүйэлэр сүүрүгүрдэн сыккырастылар
□ Алексеевтар Үөһээ Бүлүүгэ сыккыраһан тиийэн, Варвара Иннокентьевна тастыҥ балтыгар сайылаабыттара. И. Федосеев
[Оҕолор] түүн үөһүн саҕана эрэ дьиэлэригэр сыккыраһан тиийдилэр. Е. Макаров
II
даҕ. Оргууй аҕай, барбах эрэ сүүрүгүрэр (хол., үрүйэ). ☉ Текущий очень слабо, едва-едва, струящийся еле-еле (напр., о речке)
Киэрмэн, оннооҕор сыккырас сүүрүктээх үрүччэ уута күрбэ тааһы суурайан бүтэрэр. Н. Якутскай
Аччыгый БАМ уулаах маардарынан, сыккырас үрүйэлэринэн …… тиҥийэн-таҥыйан Нерюнгрига кэллэ. И. Брызгалов. Арай биирдэ атастарым Артыалынан бултуу баартар. Дьиэлэриттэн ыраах тэйэн, Дэлби сылайан, илистэн Сыккырас үрүйэ кытыытыгар Сынньанаары тохтообуттар. И. Крылов (тылб.)

тыаһы үт. туохт.
1. Үөһэттэн ыһыллан түс, тоҕун (туох эмэ бытархай, кытаанах, хол., буор туһунан), эбэтэр үөһэттэн сылдьырыйан түс; буору кытта түс. ☉ Сыпаться сверху или сползать, соскальзывать сверху сплошным потоком, лавиной (о чем-л. мелком и твердом); скатиться вместе с лавиной
Түөрт этиҥ түспүтүн курдук, тыас тыаһа дэлбэритэ барда, ийэ буор сирэ доргуйан титирии түстэ. Санаатыгар балаҕанын даҥа сирэйигэр куккуруу тоҕунна. П. Ойуунускай
Микиитэ тыына хаайтарарга дылы гынна, балаҕаныттан таҥнары куккураан түстэ. Амма Аччыгыйа
Балаҕан үрдүн буора тохтон куккураата, хаппыт буор киһи таныытын кычыгылатар гына өрө бурҕайда. ӨӨККҮ
2. Үөһэттэн саккыраан түс; мэһэйдээх, чычаас сиргэ сүүрэн чаккыраа, чырылаа. ☉ Стекать, струиться сверху, журча; течь по каменистому дну, вдоль каменных берегов, издавая характерное журчание
Үрүччэ таас эмпэрэттэн таҥнары куккуруур уонна тыһыынчанан таммах буолан ыһыллар. И. Данилов. Кумахтаах чаарга, чычааска Куккуруур сүүрүк эттэ: — «Утаппытыҥ буолуо куйааска, Бу баар тымныы уу, кэл бэттэх!» Баал Хабырыыс
Өрүс таастаах биэрэктэрин сайар сүүрүк сыыгыныы куккуруур курдук тыас, икки кулгаахпар үйэ тухары иҥэн, дьиэтийэн хаалбыта. Н. Абыйчанин

дьүһ. туохт.
1. Түргэн-түргэнник кынаккынан сапсынан, тэтимнээхтик дьирибинэйэн көт (үксүн дьоҕус көтөр туһунан). ☉ Взлетать, порхать, летать стремительно, трепеща крыльями (обычно о мелких птицах)
Сымсаҕай хараҥаччылар …… суйулаһа көтөллөр, өрө-таҥнары хойуостаналлар, кынаттарынан салгыны быһыта суруйан кылыбырайаллар. Р. Баҕатаайыскай
Кыайбыты күүтэн кирийэ сыппыт тыһы [хабдьы] букатын кэнники, ыттар суолга киирээри эргийиилэригэр үргэн, кыната кылыбырайа турда. Н. Заболоцкай
Кынаттаах чуораан-күөрэгэй Кылыбырайан тахсан онно — Халлаан халтаҥ өрөҕөтүгэр Хатыы курдук хатанна. С. Тимофеев
2. Түргэтээтэр түргэтээн мэһэйэ суох сүүрүгүрт, уһун (ыраас уулаах кыракый үрүйэ туһунан). ☉ Течь стремительно, беспрепятственно (о маленьком ручейке с чистой водой)
Кыйыр таас устун сыпсырдык үрүччэ кылыбырайар. Софр. Данилов. Оҕолор ханан баҕарар киэҥник атыллаан туоруур үрүйэлэрэ үөттэри быыһынан кылыбырайа устар. П. Аввакумов
Уол бэрт өр айаннаан, …… сүүрүгүрэн кылыбырайа сытар дьэп-дьэҥкир уулаах үрэххэ тиийбитэ. «ХС»